Sarga 120
रामस्तवः — ब्रह्मणा रामस्य नारायणत्वप्रकाशनम् (Rama-Stava: Brahma Reveals Rama’s Nārāyaṇa Identity)
युद्धकाण्ड
Sa Sarga 120, mula sa dalamhating pantao matapos ang digmaan ay lumilipat ang salaysay tungo sa isang dakilang pagbubunyag na teolohikal. Nang marinig ni Rāma ang panaghoy ng mga tao, huminto siya na may mga matang naluluha, ipinakikitang mahalaga sa kanya ang damdamin ng nasasakupan at ang pananagutan ng isang hari. Dumating sa Laṅkā ang mga pangunahing diyos sakay ng mga vimāna na tila araw: si Kubera (Vaiśravaṇa), si Yama kasama ang mga Pitṛ, si Indra, si Varuṇa, si Maheśvara (may anim na mata at watawat na toro), at si Brahmā. Sa harap ng banal na kapulungan, itinatanong nila kung paanong si Rāma—na inilarawang lumikha at Panginoon—ay waring hinayaang danasin ni Sītā ang pagsubok sa apoy, na naglalantad ng tensiyon sa pagitan ng pagkaalam ng Diyos sa lahat at ng pagganap sa anyong-tao. Sumagot si Rāma na batid niya ang sarili bilang anak na tao ni Daśaratha at hiniling kay Brahmā na ipaliwanag ang kanyang pinagmulan. Ipinahayag ni Brahmā sa isang mahabang stava na si Rāma ay si Nārāyaṇa/Viṣṇu mismo—ang Yajña at ang Oṃkāra, ang simula at wakas, ang nagpapanatiling prinsipyo sa lahat ng nilalang at sa lahat ng dako, at ang Trivikrama/Vāmana na nagbigkis kay Bali. Nagtatapos ang kabanata sa pahayag na ang pagkamatay ni Rāvaṇa ang tumupad sa layunin ng pagkakatawang-tao, at ang pagbigkas ng sinaunang himnong ito ay nagbibigay ng tagumpay at pag-iingat laban sa kahihiyan.
Shlokas
Verse 1
ततोहिदुर्मनाराम्श्रुत्वैवंवदतांगिरः ।दध्यौमुहूर्तंधर्मात्माबाष्पव्याकुललोचनः ।।।।
Pagkaraan, si Rāma na may pusong matuwid, nang marinig ang gayong pananalita ng mga tao, ay nalumbay; nagmuni siya sandali, at ang kanyang mga mata’y nababalisa at nalalambungan ng luha.
Verse 2
ततोवैश्रवणोराजायमश्चपितृभिःसह ।सहस्राक्षश्चदेवेशोवरुणश्चजलेश्वरः ।।।।षडर्धनयन्श्रीमान्महादेवोवृषध्वजः ।कर्तासर्वस्यलोकस्यब्रह्माब्रह्मविदांवरः ।।।।एतेसर्वेसमागम्यविमानैस्सूर्यसन्निभैः ।आगम्यनगरींलङ्कामभिजग्मुश्चराघवम् ।।।।
Pagkatapos, si Haring Vaiśravaṇa (Kubera), si Yama kasama ang mga Pitṛ, si Indra na may sanlibong mata—Panginoon ng mga deva—si Varuṇa, Panginoon ng mga tubig, ang maringal na Mahādeva na may watawat na toro at may anim na mata, at si Brahmā, tagapaglikha ng lahat ng mga daigdig at pinakadakila sa mga nakakakilala sa Brahman—nagtipon silang lahat at dumating sakay ng mga vimāna na kasingliwanag ng araw; pagdating sa lungsod ng Laṅkā, nilapitan nila si Rāghava.
Verse 3
ततोवैश्रवणोराजायमश्चपितृभिःसह ।सहस्राक्षश्चदेवेशोवरुणश्चजलेश्वरः ।।6.120.2।।षडर्धनयन्श्रीमान्महादेवोवृषध्वजः ।कर्तासर्वस्यलोकस्यब्रह्माब्रह्मविदांवरः ।।6.120.3।।एतेसर्वेसमागम्यविमानैस्सूर्यसन्निभैः ।आगम्यनगरींलङ्कामभिजग्मुश्चराघवम् ।।6.120.4।।
Dumating din ang maluwalhating Mahādeva, may watawat na toro at inilarawang may anim na mata; at si Brahmā, ang lumikha ng lahat ng mga daigdig, ang pinakadakila sa mga nakakakilala sa Brahman.
Verse 4
ततोवैश्रवणोराजायमश्चपितृभिःसह ।सहस्राक्षश्चदेवेशोवरुणश्चजलेश्वरः ।।6.120.2।।षडर्धनयन्श्रीमान्महादेवोवृषध्वजः ।कर्तासर्वस्यलोकस्यब्रह्माब्रह्मविदांवरः ।।6.120.3।।एतेसर्वेसमागम्यविमानैस्सूर्यसन्निभैः ।आगम्यनगरींलङ्कामभिजग्मुश्चराघवम् ।।6.120.4।।
Silang lahat ay nagtipon at, sakay ng mga vimāna na kasingliwanag ng araw, dumating sa lungsod ng Laṅkā at lumapit kay Rāghava.
Verse 5
ततःसहस्ताभरणान्प्रगृह्यविपुलान्भुजान् ।अब्रुवंस्त्रिदशश्रेष्ठाराघवंप्राञ्जलिंस्थितम् ।।।।
Pagkatapos, ang pinakadakila sa mga diyos, itinaas ang kanilang malalakas na bisig na may mga hiyas, at nagsalita kay Rāghava na nakatindig na magkadikit ang mga palad sa pagpupugay.
Verse 6
कर्तासर्वस्यलोकस्यश्रेष्ठोज्ञानवतांप्रभुः ।उपेक्षसेकथंसीतांपतन्तींहव्यवाहने ।।।।कथंदेवगणश्रेष्ठमात्मानंनावबुद्ध्यसे ।
Ikaw ang tagapaglikha ng buong daigdig, ang pinakadakila sa mga marurunong, ang Panginoon. Paano mo napabayaan si Sītā na pumasok sa apoy ni Havyavāhana? Paano mo hindi nakilala ang sarili mong kataasang kalagayan sa gitna ng mga pangkat ng mga diyos?
Verse 7
ऋतधामावसुःपूर्वंवसूनां च प्रजापतिः ।।।।त्रयाणामपिलोकानामादिकर्तास्वयंप्रभुः ।
Noon, ikaw ay kilala bilang Ṛtadhāmā sa mga Vasu, at bilang kanilang Prajāpati; tunay, ikaw ang unang pinagmulan ng tatlong daigdig—ang Panginoong nagniningning sa sarili.
Verse 8
रुद्राणामष्टमोरुद्रस्साध्यानामपिपञ्चमः ।।।।अश्विनौचापिकर्णौतेसूर्यचन्द्रामसौदृशौ ।
Sa mga Rudra, ikaw ang ikawalong Rudra; sa mga Sādhya, ikaw ang ikalima. Ang kambal na Aśvin ang iyong mga tainga, at ang Araw at ang Buwan ang iyong mga mata.
Verse 9
अन्तेचादौ च लोकानांदृश्यसे च परन्तप ।।।।उपेक्षसे च वैदेहींमानुषःप्राकृतोयथा ।
O manunupil ng kaaway, ikaw ay nakikita sa simula at sa wakas ng mga daigdig; gayunman, pinabayaan mo si Vaidehī na wari’y isa ka lamang karaniwang tao.
Verse 10
इत्युक्तोलोकपालैस्तैस्स्वामीलोकस्यराघवः ।।।।अब्रवीत्त्रिदशश्रेष्ठान्रामधर्मभृतांवरः ।
Nang sa gayon ay kausapin siya ng mga Lokapāla, si Rāghava—panginoon ng daigdig, si Rāma, na pinakadakila sa mga tagapagtangan ng dharma—ay nagsalita sa pinakamararangal sa mga diyos.
Verse 11
आत्मानंमानुषंमन्येरामंदशरथात्मजम् ।।।।सोऽहंयस्ययतश्चाहंभगववंस्तद्भ्रवीतुमे ।
Itinuturing ko ang aking sarili na tao—si Rāma, anak ni Daśaratha. Kaya, O Mapalad na Panginoon, ipahayag mo sa akin ang katotohanan: kanino ako nabibilang, at saan ako nagmula?
Verse 12
इतिब्रुवाणंकाकुत्स्थंब्रह्माब्रह्मविदांवरः ।।।।अब्रवीच्छ्रुणुमेवाक्यंसत्यंसत्यपराक्रम ।
Nang magsalita nang gayon si Kākutstha, si Brahmā—pinakamataas sa mga nakakabatid ng Brahman—ay tumugon: “Pakinggan mo ang aking salita, O may tapat na kabayanihan; ito’y tunay.”
Verse 13
भवान्नारायणोदेवःश्रीमांश्चक्रायुधःप्रभुः ।।।।एकशृङ्गोवराहस्त्वंभूतभव्यसपत्नजित् ।
Ikaw mismo si Nārāyaṇa, ang Diyos na Panginoon—maluwalhati, may sandatang Sudarśana na cakra. Ikaw ang sinaunang Varāha na may iisang sungay, manlulupig ng lahat ng kaaway, nakaaalam ng nagdaan at darating.
Verse 14
अक्षरंब्रह्मसत्यं च मध्येचान्ते च राघव ।।।।लोकानांत्वंपरोधर्मोविष्वक्सेनश्चतुर्भुजः ।
O Rāghava, ikaw ang di-nasisirang Brahman—ang Katotohanan mismo—na naroroon sa gitna at sa wakas. Sa mga daigdig, ikaw ang pinakamataas na Dharma, ang Viṣvaksena na lumalaganap sa lahat, na may apat na bisig.
Verse 15
शार्ङ्गधन्वाहृषीकेशःपुरुषःपुरुषोत्तमः ।।।।अजितःखङ्गदृग्विष्णुःकृष्णश्चैवमहाबलः ।
Ikaw ang may hawak ng busog na Śārṅga, si Hṛṣīkeśa; ikaw ang Purusha at ang Purushottama. Ikaw ang di-matatalo, may tangan na tabak; ikaw si Viṣṇu—si Kṛṣṇa rin—na may dakilang lakas.
Verse 16
सेनानीर्ग्रामणीश्चत्वंत्वंबुद्धिस्त्वंक्षमादमः ।।।।प्रभवश्चाप्ययश्चत्वमुपेन्द्रोमधुसूदनः ।
Ikaw ang pinunò ng mga hukbo at tagapamatnubay ng mga pamayanan; ikaw ang talino, ikaw ang pagtitiis, at ang pagpipigil-sa-sarili. Ikaw ang pinagmulan at gayundin ang pagkalusaw; ikaw si Upendra (Vāmana) at si Madhusūdana, mamamatay kay Madhu.
Verse 17
इन्द्रकर्मामहेन्द्रस्त्वंपद्मनाभोरणान्तकृत् ।।।।शरण्यंशरणं च त्वामाहुर्दिव्यामहर्षयः ।
Ikaw ang lakas sa mga gawa ni Indra; ikaw ang Mahendra; ikaw ang Padmanābha, ang nagwawakas ng digmaan. Ikaw ang karapat-dapat na kanlungan at ang Kanlungan mismo—ganito ka tinatawag ng maningning na mga dakilang rishi.
Verse 18
सहस्रशृङ्गोवेदात्माशरशीर्षोमहर्षभः ।।।।त्वंत्रयाणांहिलोकानामादिकर्तास्वयम्प्रभुः ।सिद्धानामपिसाध्यानामाश्रयश्चासिपूर्वजः ।।।।
Ikaw ang mismong diwa ng mga Veda—may sanlibong sanga, may sandaang ulo—O dakilang toro sa mga nilalang. Ikaw ang unang Lumikha ng tatlong daigdig, sariling-liwanag at sariling-panginoon; at ikaw ang kanlungan at pinagmulan, maging ng mga Siddha at Sādhya.
Verse 19
सहस्रशृङ्गोवेदात्माशरशीर्षोमहर्षभः ।।6.120.18।।त्वंत्रयाणांहिलोकानामादिकर्तास्वयम्प्रभुः ।सिद्धानामपिसाध्यानामाश्रयश्चासिपूर्वजः ।।6.120.19।।
Ikaw ang mismong diwa ng mga Veda—may sanlibong sanga, may sandaang ulo—O pinakadakila. Ikaw ang unang Lumikha ng tatlong daigdig, sariling-panginoon; at ikaw ang kanlungan at sinaunang pinagmulan maging ng mga Siddha at Sādhya.
Verse 20
त्वम्यज्ञस्त्वंवषटकारस्त्वमोङ्कारःपरात्परः ।।।।प्रभवंनिधनंवातेनोविदुःकोभवानिति ।
Ikaw ang yajña; ikaw ang bigkas na vaṣaṭ; ikaw ang pantig na Oṃ, higit pa sa pinakamataas. Hindi nila nalalaman ang iyong pinagmulan ni ang iyong wakas—kung sino ka sa katotohanan.
Verse 21
दृश्यसेसर्वभूतेषुगोषु च ब्राह्मणेषु च ।।।।दिक्षुसर्वासुगगनेपर्वतेषुनदीषु च ।
Ikaw ay nakikita sa lahat ng nilalang—sa mga baka at sa mga brāhmaṇa; sa lahat ng dako, sa kalangitan, sa mga bundok, at sa mga ilog.
Verse 22
सहस्रचरण्श्रीमान् शतशीर्षस्सहस्रदृक् ।।।।त्वंधारयसिभूतानिपृथिवीं च सपर्वताम् ।
Maluwalhati Ka—may sanlibong paa, sandaang ulo, at sanlibong mata; Ikaw ang nagtatangan sa lahat ng nilalang, at sa daigdig na may mga bundok.
Verse 23
अन्तेपृथिव्याःसलिलेदृश्यसेत्वंमहोरगः ।।।।त्रीन्लोकान्धारयन् राम देवगन्धर्वदानवान् ।
O Rāma, sa pagkalusaw ng daigdig, Ikaw ay nakikitang nasa ibabaw ng mga tubig bilang dakilang ahas, na nagtatangan sa tatlong daigdig—mga Deva, Gandharva, at Dānava.
Verse 24
अहंतेहृदयंरामजिह्वादेवीसरस्वती ।।।।देवारोमाणिगात्रेषुब्रह्मणानिर्मिताःप्रभो ।
O Rāma, ako ang Iyong puso; si Devī Sarasvatī ang Iyong dila; at ang mga diyos na nilikha ni Brahmā ay ang mga balahibo sa Iyong mga sangkap, O Panginoon.
Verse 25
निमेषस्तेस्मृतारात्रिरुन्मेषोदिवसस्तथा ।।।।संस्कारास्त्वभवन्वेदानैतदस्तित्वयाविना ।
Ang pagpikit Mo ay inaalala bilang gabi, at ang pagdilat Mo bilang araw. Mula sa Iyo sumibol ang mga Veda at ang mga banal na ritwal; kung wala Ka, wala ang alinman sa mga ito.
Verse 26
जगत्सर्वंशरीरंतेस्थैर्यंतेवसुथातलम् ।।।।अग्निःकोपःप्रसादस्तेसोम्श्रीवत्सलक्षणः ।
Ang buong sansinukob ay Iyong katawan; ang ibabaw ng lupa ang Iyong katatagan. Ang apoy ay Iyong poot; ang Iyong biyaya ay si Soma; at taglay Mo ang banal na tanda ng Śrīvatsa.
Verse 27
त्वयालोकास्त्रयःक्रान्ताःपुरास्वैर्विक्रमैस्त्रिभिः ।।।।महेन्ध्रश्चकृतोराजाबलिंबद्ध्वासुदारुणम् ।
Noong una, sa Iyong sariling tatlong hakbang, nilampasan Mo ang tatlong daigdig; at matapos gapusin ang kakila-kilabot na Bali, ginawa Mo si Mahendra na hari.
Verse 28
सीतालक्ष्मीर्भवान् विष्णुर्देवःकृष्णःप्रजापतिः ।।।।वधार्थंरावणस्येहप्रविष्टोमानुषींतनुम् ।
Si Sītā ay si Lakṣmī, at Ikaw ay si Viṣṇu—tunay ngang banal na Kṛṣṇa, ang Panginoon ng mga nilalang. Upang patayin si Rāvaṇa, pumasok Ka rito sa anyong-tao.
Verse 29
तदिदंनस्त्वयाकार्यंकृतंधर्मभृतांवर ।।।।निहतोरावणोरामप्रहृष्टोदिवमाक्रम ।
O pinakadakila sa mga tagapagdala ng dharma, natupad Mo na ang gawaing ito para sa amin. Napatay na si Rāvaṇa, O Rāma—umakyat ka na sa langit na may galak.
Verse 30
अमोघंदेववीर्यंते न तेमोघाःपराक्रमाः ।।।।अमोघंदर्शनंरामअमोघस्तवसंस्तवः ।
O banal na Rāma, di-nabibigo ang iyong lakas; hindi kailanman nauuwi sa wala ang iyong kabayanihan. Mabisa ang iyong pagtanaw, at gayundin ang pagpupuri sa iyo—hindi nasasayang.
Verse 31
अमोघास्तेभविष्यन्तिभक्तिमन्तोनराभुवि ।।।।येत्वांदेवंध्रुवंभक्ताःपुराणंपुरुषोत्तमम् ।प्राप्नुवन्तिसदाकामनिहलोकेपरत्र च ।।।।
Sa lupa, ang mga taong may debosyon sa iyo ay hindi mabibigo. Yaong mga debotong sumasamba sa iyo—sa Diyos na di-natitinag, sa sinaunang Kataas-taasang Persona—ay laging nakakamit ang ninanais, dito at sa kabilang buhay.
Verse 32
अमोघास्तेभविष्यन्तिभक्तिमन्तोनराभुवि ।।6.120.31।।येत्वांदेवंध्रुवंभक्ताःपुराणंपुरुषोत्तमम् ।प्राप्नुवन्तिसदाकामनिहलोकेपरत्र च ।।6.120.32।।
Yaong mga debotong sumasamba sa iyo—O Diyos na di-natitinag, sinaunang Puruṣottama—ay laging nakakamit ang kanilang makatarungang ninanais at kaganapan, dito sa daigdig at sa kabilang daigdig.
Verse 33
इममार्षंस्तवंदिव्यमितिहासंपुरातनम् ।।।।येनराःकीर्तयिष्यन्तिनास्तितेषांपराभवः ।
Ang marangal at banal na himnong ito—isang sinaunang sagradong salaysay—sinumang tao ang aawit at magpapahayag nito, sa kanila’y walang pagbagsak.
Frequently Asked Questions
The chapter foregrounds the apparent dilemma of Rāma ‘overlooking’ Sītā’s entry into fire (Agni), contrasting public perception with Rāma’s role-bound conduct; it frames the episode as an ethical stress-test of kingship and legitimacy rather than a private domestic scene.
The dialogue teaches that Itihāsa can simultaneously operate on human and cosmic registers: Rāma self-identifies as human (Daśaratha’s son) while Brahmā articulates his Nārāyaṇa identity, implying that dharma may require divine agency to work through human norms (maryādā) for the world’s instruction.
Laṅkā is the immediate setting, reimagined as a cosmic auditorium via radiant vimānas; culturally, the sarga highlights Vedic-ritual markers (yajña, vaṣaṭ, Oṃkāra, Vedas) and pan-Indian avatāra motifs (Varāha, Vāmana/Trivikrama, Bali), mapping the war narrative onto a broader sacred geography of tradition.