Sarga 114

Verse 1

तासांविलपमानानांतदाराक्षसयोषिताम् ।ज्येष्ठापत्नीप्रियाजीनाभर्तारंसमुदैक्षत ।।।।

Samantalang nananaghoy ang mga babaeng rākṣasa, ang nakatatandang asawa—minamahal at lugmok sa dalamhati—ay tumitig sa kanyang asawa.

Verse 2

दशग्रीवंहतंदृष्टवारामेणाचिन्त्यकर्मणा ।पतिंमण्डोदरीतत्रकृपणापर्यदेवयत् ।।।।

Nang makita ni Mandodarī ang kanyang asawa, si Daśagrīva (Rāvaṇa), na napatay ni Rāma na may di-masukat na mga gawa, siya’y nalugmok sa dalamhati at tumangis doon.

Verse 3

ननुनाममहाबाहोतववैश्रवणानुज ।क्रुद्धस्यप्रमुखेस्थातुंत्रस्यत्यपिपुरन्दरः ।।।।

Tunay ngang batid, O makapangyarihang bisig—O nakababatang kapatid ni Vaiśravaṇa—na kapag ikaw ay nagngangalit, maging si Purandara (Indra) ay nanginginig na tumindig sa harap mo.

Verse 4

ऋषयश्चमहान्तोऽपिगन्धर्वाश्चयशस्विनः ।ननुनामतवोद्वेगाच्चारणाश्चदिशोगताः ।।।।

Alam na alam na dahil sa takot sa iyo, maging ang mga dakilang propeta, mga tanyag na Gandharva, at ang mga Charana ay nagsitakas sa lahat ng direksyon.

Verse 5

स त्वंमानुषमात्रेणरामेणयुधिनिर्जितः ।न व्यपत्रपसेराजन् किमिदंराक्षसेश्वर ।।।।

Ikaw—na natalo sa digmaan ni Rāma, isang tao lamang! O hari, panginoon ng mga rākṣasa—hindi ka ba nahihiya? Ano itong ginagawa mo?

Verse 6

कथंत्रैलोक्यमाक्रम्यश्रियावीर्येणचान्वितम् ।अविषह्यंजघानत्वांमानुषोवनगोचरः ।।।।

Paano nagawa ng isang tao lamang—isang gumagala sa gubat—na pabagsakin ka, ikaw na sumakop sa tatlong daigdig, puspos ng karangalan at tapang, na wari’y di-matitinag sa sinumang kalaban?

Verse 7

मानुषाणामविषयेचरतःकामरूपिणः ।विनाशस्तवरामेणसम्युगेनोपपद्यते ।।।।

Namumuhay ka sa pook na di naaabot ng mga tao at nakapag-aanyo ayon sa nais; kaya ang iyong pagkapuksa sa kamay ni Rāma sa labanan ay waring halos di kapanipaniwala.

Verse 8

न चैतत्कर्मरामस्यश्रद्धधामिचमूमुखे ।सर्वतस्समुपेतस्यतवतेनाभिमर्षणम् ।।।।

O pinuno ng mga hukbo, hindi ako makapaniwala na gawa ito ni Rāma—ang paggapi sa iyo, na lubos na handa sa bawat panig.

Verse 9

यदैव च जनस्थानेराक्षसैर्भहुनिर्ववृतः ।खरस्तवहतोभ्रातातदैवासौ न मानुषः ।।।।

Nang sa Janasthāna, ang iyong kapatid na si Khara—napaliligiran ng maraming rākṣasa—ay napatay, noon pa man ay maliwanag na: ang kaaway na iyon (si Rāma) ay hindi lamang karaniwang tao.

Verse 10

यदैवनगरींलङ्कांदुष्प्रवेशांसुरैरपि ।प्रविष्टोहनुमान्वीर्यात्तदैवव्यथितावयम् ।।।।

Nang si Hanumān, sa lakas ng kanyang kabayanihan, ay pumasok sa lungsod ng Laṅkā—na mahirap pasukin kahit ng mga diyos—noon ding sandali kami’y sinapian ng pangamba at pagkabalisa.

Verse 11

यदैववानरैर्घोरैर्बद्धस्सेतुर्महार्णवे ।तदैवहृदयेनाहंशङ्केरामममानुषम् ।।।।

Nang ang mababangis na mga vānarā ay nagtayo ng tulay sa dakilang karagatan, mula noon pa man ay nadama ko sa puso na si Rāma ay hindi isang karaniwang tao.

Verse 12

अथवारामरूपेणकृतान्तस्स्वयमागतः ।मायांतवविनाशायविधायाप्रतितर्किताम् ।।।।

Muling inilarawan: ang mga rākṣasa, na nagdadalamhati at tinutulungan ni Vibhīṣaṇa, ay pinalamutian si Rāvaṇa ng pabango at mga bulaklak na kuwintas, binalutan ng sari-saring kasuotan, at winisikan ng inihaw na butil—ang kanilang mga mukha’y basâ sa luha.

Verse 13

अथवावासवेनत्वंधर्षितोऽपिमहाबल ।वासवस्यतुकाशक्तिस्त्वांद्रष्टुमपिसंयुगे ।।।।

O kaya naman, O makapangyarihan, bagaman sinasabi mong hinamon ka ni Indra, anong lakas mayroon si Indra upang harapin ka o tingnan ka man lang sa labanan?

Verse 14

व्यक्तमेषमहायोगीपरमात्मासनातनः ।अनादिमध्यनिधनोमहतंपरमोमहान् ।।।।तमसःपरमोधाताशङ्खचक्रगदाधरः ।श्रीवत्सवक्षानित्यश्रीरजय्यश्शाश्वतोध्रुवः ।।।।मानुषंरूपमास्थायविष्णुस्सत्यपराक्रमः ।सर्वैःपरिवृतोदेवैर्वानरत्वमुपागतैः ।।।।सर्वलोकेश्वर्श्रीमान्लोकानांहितकाम्यया ।सराक्षसरपरीवारंहतवांस्त्वांमहाद्युतिः ।।।।

Maliwanag na ang Rama na ito ay ang dakilang yogi, ang walang hanggang Kataas-taasang Sarili, may hawak na kabibe, disk at maso, na nag-anyong tao upang puksain ka para sa kapakanan ng mundo.

Verse 15

व्यक्तमेषमहायोगीपरमात्मासनातनः ।अनादिमध्यनिधनोमहतंपरमोमहान् ।।6.114.14।।तमसःपरमोधाताशङ्खचक्रगदाधरः ।श्रीवत्सवक्षानित्यश्रीरजय्यश्शाश्वतोध्रुवः ।।6.114.15।।मानुषंरूपमास्थायविष्णुस्सत्यपराक्रमः ।सर्वैःपरिवृतोदेवैर्वानरत्वमुपागतैः ।।6.114.16।।सर्वलोकेश्वर्श्रीमान्लोकानांहितकाम्यया ।सराक्षसरपरीवारंहतवांस्त्वांमहाद्युतिः ।।6.114.17।।

Dati, sa pamamagitan ng paglupig sa iyong mga pandama, napanalunan mo ang tatlong mundo; ngunit ngayon, tila inaalala ang alitang iyon, ikaw ay dinaig ng mismong mga pandama.

Verse 16

व्यक्तमेषमहायोगीपरमात्मासनातनः ।अनादिमध्यनिधनोमहतंपरमोमहान् ।।6.114.14।।तमसःपरमोधाताशङ्खचक्रगदाधरः ।श्रीवत्सवक्षानित्यश्रीरजय्यश्शाश्वतोध्रुवः ।।6.114.15।।मानुषंरूपमास्थायविष्णुस्सत्यपराक्रमः ।सर्वैःपरिवृतोदेवैर्वानरत्वमुपागतैः ।।6.114.16।।सर्वलोकेश्वर्श्रीमान्लोकानांहितकाम्यया ।सराक्षसरपरीवारंहतवांस्त्वांमहाद्युतिः ।।6.114.17।।

Nang ang iyong kapatid na si Khara ay mapatay sa Janasthana, malinaw na si Rama ay hindi karaniwang tao. At nang pumasok si Hanuman sa Lanka, kami ay nayanig sa takot.

Verse 17

व्यक्तमेषमहायोगीपरमात्मासनातनः ।अनादिमध्यनिधनोमहतंपरमोमहान् ।।6.114.14।।तमसःपरमोधाताशङ्खचक्रगदाधरः ।श्रीवत्सवक्षानित्यश्रीरजय्यश्शाश्वतोध्रुवः ।।6.114.15।।मानुषंरूपमास्थायविष्णुस्सत्यपराक्रमः ।सर्वैःपरिवृतोदेवैर्वानरत्वमुपागतैः ।।6.114.16।।सर्वलोकेश्वर्श्रीमान्लोकानांहितकाम्यया ।सराक्षसरपरीवारंहतवांस्त्वांमहाद्युतिः ।।6.114.17।।

Ang maluwalhating Panginoon ng lahat ng mundo, para sa kapakanan ng lahat ng nilalang, ay pinatay ka kasama ng iyong hukbo ng mga Rakshasa.

Verse 18

इन्द्रियाणिपुराजित्वाजितंत्रिभुवनंत्वया ।स्मरद्भिरिवतद्वैरमिन्द्रियैरेवनिर्जितः ।।।।

Dati, sa pamamagitan ng paglupig sa iyong mga pandama, napanalunan mo ang tatlong mundo; ngunit ngayon, tila inaalala ang alitang iyon, ikaw ay dinaig ng mismong mga pandama.

Verse 19

यदैवहिजनस्थानेराक्षसैर्भहुभिर्वृतः ।खरस्तुनिहतोभ्रातातदारामो न मानुषः ।।।।यदैवनगरींलङ्कांदुष्प्रवेशांसुरैरपि ।प्रविष्टोहनुमान्वीर्यात्तदैवव्यथितावयम् ।।।।

Nang ang iyong kapatid na si Khara ay mapatay sa Janasthana, malinaw na si Rama ay hindi karaniwang tao. At nang pumasok si Hanuman sa Lanka, kami ay nayanig sa takot.

Verse 20

यदैवहिजनस्थानेराक्षसैर्भहुभिर्वृतः ।खरस्तुनिहतोभ्रातातदारामो न मानुषः ।।6.114.19।।यदैवनगरींलङ्कांदुष्प्रवेशांसुरैरपि ।प्रविष्टोहनुमान्वीर्यात्तदैवव्यथितावयम् ।।6.114.20।।

“その時からだ。Janasthānaで、数多のrākṣasaに囲まれたお前の兄Kharaが討たれた時、Rāmaはもはや人間ではないと知れた。さらにHanumānがただ勇力によって、神々でさえ入り難いLaṅkāの都へ踏み入った時、まさしく我らは深く震えおののいた。”

Verse 21

क्रियतामविरोधश्चराघवेणेतियन्मया ।उच्यमानं न गृह्णासितस्येयंव्युष्टिरागता ।।।।

“Pinayuhan kita: ‘Huwag kang makipag-alitan kay Rāghava.’ Hindi mo tinanggap ang aking salita; ito ang naging bunga—ang kapahamakang dumating.”

Verse 22

अकस्माच्छाभिकामोऽसिसीतांराक्षसपुङ्गवः ।ऐश्वर्यस्यविनाशायदेहस्यस्वजनस्य च ।।।।

O pinakadakila sa mga rākṣasa! Bigla kang nilamon ng pagnanasa kay Sītā—kaya’t napahamak ang iyong paghahari, ang iyong sariling buhay, at ang iyong sariling bayan.

Verse 23

अरुन्धत्याविशिष्टांतांरोहिण्याश्चापिदुर्मते ।सीतांधर्षयतामान्यांत्वयाह्यसदृशंकृतम् ।।।।

O masamang pag-iisip! Ang marangal na Sītā—na higit pang dakila kaysa kina Arundhatī at Rohiṇī—ay iyong nilapastangan sa kapalaluan; yaong gawa ay lubhang di-nababagay sa iyo.

Verse 24

वसुधायाहिवसुधांश्रियःश्रींभर्तृवत्सलाम् ।सीतांसर्वानवद्याङ्गीमरण्येविजनेशुभाम् ।।।।आनयित्वातुतांदीनांछद्मनात्मस्वदूषण ।अप्राप्यतंचैवकामंमैथिलीसङ्गमेकृतम् ।।।।पतिव्रतायास्तपसानूनंदग्धोऽसिमेप्रभो ।

Sa pamamagitan ng panlilinlang—na ikinahiya ng iyong sariling sambahayan—dinala mo ang abang Sītā: mapalad at nag-iisa sa masukal at liblib na gubat; walang kapintasan sa bawat sangkap; matiyaga na parang lupa; maningning na gaya ni Śrī-Lakṣmī; at tapat sa kanyang asawa. Ngunit hindi mo natamo ang iyong pita sa pakikipagniig sa Maithilī. Tunay, aking panginoon, sinunog ka ng kapangyarihan ng tapas ng yaong pativrata.

Verse 25

वसुधायाहिवसुधांश्रियःश्रींभर्तृवत्सलाम् ।सीतांसर्वानवद्याङ्गीमरण्येविजनेशुभाम् ।।6.114.24।।आनयित्वातुतांदीनांछद्मनात्मस्वदूषण ।अप्राप्यतंचैवकामंमैथिलीसङ्गमेकृतम् ।।6.114.25।।पतिव्रतायास्तपसानूनंदग्धोऽसिमेप्रभो ।

Na hindi ka agad nasunog nang lapastanganin mo ang babaeng may payat na baywang—ito ang dahilan: ngayo’y tumindig laban sa iyo ang lahat ng mga deva, kasama si Indra, at si Agni sa unahan.

Verse 26

तदैवयन्नदग्धगद्धस्त्वंधर्षयंस्तनुममध्यमाम् ।देवाभिभ्यतेतेसर्वेसेन्द्राःसानाग्नीपुरोगमाः ।।।।

Na hindi ka agad nasunog nang lapastanganin mo ang babaeng may payat na baywang—ito ang dahilan: ngayo’y tumindig laban sa iyo ang lahat ng mga deva, kasama si Indra, at si Agni sa unahan.

Verse 27

अवश्यमेवलभतेफलंपापस्यकर्मणः ।घोरंपर्यागतेकालेकर्तानास्त्यत्रसंशयः ।।।।

Tiyak na tinatamo ng makasalanan ang bunga ng masamang gawa; pagdating ng takdang panahon, ang gumawa ng kakila-kilabot na kasamaan ay napapahamak—dito’y walang pag-aalinlangan.

Verse 28

न कुलेन न रूपेण न दाक्षिण्येनमैथिली ।मयाधिकावातुल्यावातत्त्वंमोहान्नबुध्यसे ।।।।

Si Maithilī ay hindi nakahihigit sa akin sa angkan, ni sa kagandahan, ni sa kagandahang-asal—ni maging kapantay man; datapwat sa pagkahibang, hindi mo ito naunawaan.

Verse 29

सर्वदासर्वभूतानांनास्तिमुत्युरलक्षणः ।तवतावदयंमृत्युर्मैथिलीकृतलक्षणः ।।।।

Sa lahat ng nilalang, ang kamatayan ay hindi dumarating nang walang sanhi. Sa iyo, ang kamatayang ito’y may tatak na mula kay Maithilī—kamatayang idinulot ng ginawa mo sa kanya.

Verse 30

सीतानिमित्तजोमृत्युस्त्वयादूरादुपाहृतः ।मैथिलीसहरामेणविशोकाविहरिष्यति ।।।।

Ang kamatayang sumibol dahil kay Sītā ay dinala mo mula sa malayo, na para bang ikaw mismo ang tumawag. Si Maithilī, wala nang dalamhati, ay mamumuhay sa ligaya kasama ni Rāma.

Verse 31

अल्पपुण्यात्वहंघोरेपतिताशोकसागरे ।कैलासेमन्दरेमेरौतथाचैत्ररथेवने ।।।।देवोद्यानेषुसर्वेषुविहृत्यसहितात्वया ।विमानेनानुरूपेणयायाम्यतुलयाश्रिया ।।।।पश्यन्तिविविधान्देशांस्तांस्तांश्चित्रस्रगम्बरा ।भ्रम्शिताकामभोगेभ्यःसास्मिवीरवधात्तव ।।।।सैवान्येवास्मिसम्वृत्ताधिग्राज्ञांचञ्चलाःश्रियः ।

Ako, na may kakarampot na kabutihan, ay nahulog sa nakapangingilabot na karagatan ng hapis na ito. Noong una, kasama mo, nilibot ko ang Kailasa, Mandara, at Meru, at ang kagubatan ng Caitraratha; tinamasa natin ang bawat banal na hardin, naglalakbay sa isang angkop na sasakyang panghimpapawid na may walang kapantay na karangyaan. Suot ang mga kamangha-manghang kuwintas at kasuotan, namasdan ko ang maraming lupain—ngunit ngayon, dahil ikaw ay pinaslang, O bayani, ako ay itinapon mula sa mga kasiyahan. Ay! Ang kapalaran ng mga hari ay pabago-bago; hindi na ako tulad ng dati.

Verse 32

अल्पपुण्यात्वहंघोरेपतिताशोकसागरे ।कैलासेमन्दरेमेरौतथाचैत्ररथेवने ।।6.114.31।।देवोद्यानेषुसर्वेषुविहृत्यसहितात्वया ।विमानेनानुरूपेणयायाम्यतुलयाश्रिया ।।6.114.32।।पश्यन्तिविविधान्देशांस्तांस्तांश्चित्रस्रगम्बरा ।भ्रम्शिताकामभोगेभ्यःसास्मिवीरवधात्तव ।।6.114.33।।सैवान्येवास्मिसम्वृत्ताधिग्राज्ञांचञ्चलाःश्रियः ।

Ay, O hari, aking panginoon—ang iyong mukha na noo'y napakamo, may magagandang kilay, makinis na balat at matangos na ilong, nagniningning tulad ng buwan, lotus, at araw; pinuputungan ng kaningningan, may mapupulang labi at kumikinang na mga hikaw; na may mga matang lito dahil sa alak sa mga bulwagan ng inuman; kaakit-akit, napapalamutian ng maraming kuwintas, mapalad, at puno ng magagandang ngiti at pananalita—ngayon ang mismong mukhang iyon ay hindi na nagniningning. Ito ay tinusok ng mga palaso ni Rama, nabahiran ng dumadaloy na dugo; ang utak at laman ay nagkalat, at ito ay pinurol at dinumihan ng alikabok ng mga karwahe.

Verse 33

अल्पपुण्यात्वहंघोरेपतिताशोकसागरे ।कैलासेमन्दरेमेरौतथाचैत्ररथेवने ।।6.114.31।।देवोद्यानेषुसर्वेषुविहृत्यसहितात्वया ।विमानेनानुरूपेणयायाम्यतुलयाश्रिया ।।6.114.32।।पश्यन्तिविविधान्देशांस्तांस्तांश्चित्रस्रगम्बरा ।भ्रम्शिताकामभोगेभ्यःसास्मिवीरवधात्तव ।।6.114.33।।सैवान्येवास्मिसम्वृत्ताधिग्राज्ञांचञ्चलाःश्रियः ।

Sa pagmamasid sa marami at iba't ibang lupaing iyon, na napapalamutian ng mga kamangha-manghang kuwintas at kasuotan, ako ay nawalay sa mga ligaya ng pag-ibig—dahil sa iyong kamatayan, O bayani.

Verse 34

हाराजन् सुकुमारंतेसुभ्रुसुत्वक्समुन्नसम् ।।।।कान्तिश्रीद्युतिभिस्तुल्यमिन्दुपद्मदिवाकरैः ।किरीटकूटोज्ज्वलितंताम्रास्यंदीप्तकुण्डलम् ।।।।मदव्याकुललोलाक्षंभूत्वायत्पानभूमिषु ।विविधस्रग्धरंचारुवल्गुस्मितकथंशुभम् ।।।।तदेवाद्यतवैवंहिवक्त्रं न भ्राजतेप्रभो ।रामसायकनिर्भिन्नंरक्तंरुधिरविस्रवैः ।।।।वीशीर्णमेदोमस्तिष्कंरूक्षस्यन्दनरेणुभिः ।

Ay, O hari, aking panginoon—ang iyong mukha na noo'y napakamo, may magagandang kilay, makinis na balat at matangos na ilong, nagniningning tulad ng buwan, lotus, at araw; pinuputungan ng kaningningan, may mapupulang labi at kumikinang na mga hikaw; na may mga matang lito dahil sa alak sa mga bulwagan ng inuman; kaakit-akit, napapalamutian ng maraming kuwintas, mapalad, at puno ng magagandang ngiti at pananalita—ngayon ang mismong mukhang iyon ay hindi na nagniningning. Ito ay tinusok ng mga palaso ni Rama, nabahiran ng dumadaloy na dugo; ang utak at laman ay nagkalat, at ito ay pinurol at dinumihan ng alikabok ng mga karwahe.

Verse 35

हाराजन् सुकुमारंतेसुभ्रुसुत्वक्समुन्नसम् ।।6.114.34।।कान्तिश्रीद्युतिभिस्तुल्यमिन्दुपद्मदिवाकरैः ।किरीटकूटोज्ज्वलितंताम्रास्यंदीप्तकुण्डलम् ।।6.114.35।।मदव्याकुललोलाक्षंभूत्वायत्पानभूमिषु ।विविधस्रग्धरंचारुवल्गुस्मितकथंशुभम् ।।6.114.36।।तदेवाद्यतवैवंहिवक्त्रं न भ्राजतेप्रभो ।रामसायकनिर्भिन्नंरक्तंरुधिरविस्रवैः ।।6.114.37।।वीशीर्णमेदोमस्तिष्कंरूक्षस्यन्दनरेणुभिः ।

O hari, ang iyong mukha—na noo'y maihahambing sa ganda, ningning, at liwanag ng buwan, lotus, at araw—ay nagniningning na may nagliliyab na korona, mapupulang labi, at kumikinang na mga hikaw.

Verse 36

हाराजन् सुकुमारंतेसुभ्रुसुत्वक्समुन्नसम् ।।6.114.34।।कान्तिश्रीद्युतिभिस्तुल्यमिन्दुपद्मदिवाकरैः ।किरीटकूटोज्ज्वलितंताम्रास्यंदीप्तकुण्डलम् ।।6.114.35।।मदव्याकुललोलाक्षंभूत्वायत्पानभूमिषु ।विविधस्रग्धरंचारुवल्गुस्मितकथंशुभम् ।।6.114.36।।तदेवाद्यतवैवंहिवक्त्रं न भ्राजतेप्रभो ।रामसायकनिर्भिन्नंरक्तंरुधिरविस्रवैः ।।6.114.37।।वीशीर्णमेदोमस्तिष्कंरूक्षस्यन्दनरेणुभिः ।

O hari, ang iyong mukha—na dati'y kaakit-akit at mapalad, may suot na maraming kuwintas na bulaklak, at sa mga bulwagan ng inuman ay buhay na buhay na may mga matang nanginginig sa kalasingan at may magiliw na ngiti...

Verse 37

हाराजन् सुकुमारंतेसुभ्रुसुत्वक्समुन्नसम् ।।6.114.34।।कान्तिश्रीद्युतिभिस्तुल्यमिन्दुपद्मदिवाकरैः ।किरीटकूटोज्ज्वलितंताम्रास्यंदीप्तकुण्डलम् ।।6.114.35।।मदव्याकुललोलाक्षंभूत्वायत्पानभूमिषु ।विविधस्रग्धरंचारुवल्गुस्मितकथंशुभम् ।।6.114.36।।तदेवाद्यतवैवंहिवक्त्रं न भ्राजतेप्रभो ।रामसायकनिर्भिन्नंरक्तंरुधिरविस्रवैः ।।6.114.37।।वीशीर्णमेदोमस्तिष्कंरूक्षस्यन्दनरेणुभिः ।

Ngunit ngayon, O panginoon, ang mukha mong iyon ay hindi na nagniningning—tinusok ng mga palaso ni Rama, pula sa umaagos na dugo; na may nakakalat na laman at utak, at naging magaspang dahil sa alikabok ng mga karwahe.

Verse 38

हापश्चिमामेसम्प्राप्तादशावैधव्यदायिनी ।।।।यामयासीन्नसुम्बद्धाकदाचिदपिमन्दया ।

Ay! Ang huling kalagayang ito ay dumating na sa akin, ang kalagayan na gumagawa sa aking isang biyuda. Sa aking kahangalan, hindi ko kailanman naunawaan na darating ang ganitong panahon.

Verse 39

पतादानवराजोमेभर्तामेराक्षसेश्वरः ।।।।पुत्रोमेशक्रनिर्जेताइत्यहंगर्विताभृशम् ।

"Ang aking ama ay hari sa mga Danava; ang aking asawa ay panginoon ng mga Rakshasa; ang aking anak ay lumupig maging kay Indra"—sa pag-iisip ng ganito, ako ay naging labis na mapagmataas.

Verse 40

दृप्तामर्दनाःशूराःप्रख्यातबलपौरुषाः ।।।।अकुतश्चिद्भयानाथाममेत्यासीन्मतिर्दृढा ।

“Ang aking mga tagapagtanggol ay mga bayani na dumudurog sa palalo, bantog sa lakas at kagitingan, at walang kinatatakutang sinuman”—ganyan ang matibay kong pananalig.

Verse 41

तेषामेवंप्रभावाणांयुष्माकंराक्षसर्षभाः ।।।।कथंभयमसम्बुद्धंमानुषादिदमागतम् ।

O mga toro sa mga Rākṣasa, kung ganyan kalaki ang inyong kapangyarihan, paano dumating sa inyo ang di-inaasahang takot na ito mula sa isang hamak na tao?

Verse 42

स्निग्धेन्द्रनीलनीलंतुप्रांशुशैलोपमंमहत् ।।।।केयूराङ्गदवैडूर्यमुक्ताहारस्रगुज्ज्वलम् ।कान्तंविहारेष्वधिकंदीप्तांसङ्ग्रामभूमिषु ।।।।भात्याभरणभाभिर्यद्विद्युद्भिरिवतोयदः ।तदेवाद्यशरीरंतेतीक्ष्णैर्नैकशरैश्चितम् ।।।।पुनर्दुर्लभसम्पर्शंपरिष्वक्तुं न शक्यते ।श्वाविधःशलकैर्यद्वद्भाणैर्लग्नैर्निरन्तरम् ।।।।स्वर्पितैर्मर्मसुभृशंसञ्छिन्नस्नायुबन्धनम् ।क्षितौनिपतितंराजन् श्यामंवैरुधिरच्छवि ।।।।वज्रप्रहाराभिहतोविकीर्णइवपर्वतः ।

O hari, ang iyong katawan—malaki na parang matayog na bundok, maitim at makintab na gaya ng batong indranīla—na minsang nagniningning sa mga keyūra at aṅgada, sa mga hiyas na vaidūrya, sa mga kuwintas na perlas at mga garlandang bulaklak; kaibig-ibig sa paglilibang at nagliliyab sa larangan ng digmaan, na parang ulap-ulan na sinisinagan ng kidlat. Ang katawan ding yaon ngayon ay punô ng di-mabilang na matutulis na palaso; mahirap man lamang hipuin, at hindi na muling mayayakap. Gaya ng porcupine na punô ng tinik, natatakpan ito sa lahat ng dako ng mga pana at palasong nakabaon sa mga mahalagang bahagi, at ang mga litid at kasukasuan ay labis na napunit. Nakahandusay sa lupa, maitim at nabahiran ng dugo, ito’y waring bundok na tinamaan ng kidlat at nagkadurug-durog.

Verse 43

स्निग्धेन्द्रनीलनीलंतुप्रांशुशैलोपमंमहत् ।।6.114.42।।केयूराङ्गदवैडूर्यमुक्ताहारस्रगुज्ज्वलम् ।कान्तंविहारेष्वधिकंदीप्तांसङ्ग्रामभूमिषु ।।6.114.43।।भात्याभरणभाभिर्यद्विद्युद्भिरिवतोयदः ।तदेवाद्यशरीरंतेतीक्ष्णैर्नैकशरैश्चितम् ।।6.114.44।।पुनर्दुर्लभसम्पर्शंपरिष्वक्तुं न शक्यते ।श्वाविधःशलकैर्यद्वद्भाणैर्लग्नैर्निरन्तरम् ।।6.114.45।।स्वर्पितैर्मर्मसुभृशंसञ्छिन्नस्नायुबन्धनम् ।क्षितौनिपतितंराजन् श्यामंवैरुधिरच्छवि ।।6.114.46।।वज्रप्रहाराभिहतोविकीर्णइवपर्वतः ।

O hari, ang iyong katawan—nagniningning sa mga keyūra at aṅgada, sa mga hiyas na vaidūrya, sa mga kuwintas na perlas at mga garlandang bulaklak—ay lubhang kaibig-ibig sa mga sandali ng ginhawa, at nagliliyab sa karangalan sa larangan ng digmaan.

Verse 44

स्निग्धेन्द्रनीलनीलंतुप्रांशुशैलोपमंमहत् ।।6.114.42।।केयूराङ्गदवैडूर्यमुक्ताहारस्रगुज्ज्वलम् ।कान्तंविहारेष्वधिकंदीप्तांसङ्ग्रामभूमिषु ।।6.114.43।।भात्याभरणभाभिर्यद्विद्युद्भिरिवतोयदः ।तदेवाद्यशरीरंतेतीक्ष्णैर्नैकशरैश्चितम् ।।6.114.44।।पुनर्दुर्लभसम्पर्शंपरिष्वक्तुं न शक्यते ।श्वाविधःशलकैर्यद्वद्भाणैर्लग्नैर्निरन्तरम् ।।6.114.45।।स्वर्पितैर्मर्मसुभृशंसञ्छिन्नस्नायुबन्धनम् ।क्षितौनिपतितंराजन् श्यामंवैरुधिरच्छवि ।।6.114.46।।वज्रप्रहाराभिहतोविकीर्णइवपर्वतः ।

Ang katawan mong yaon—na minsang kumikislap sa liwanag ng mga palamuti na parang ulap-ulan na sinisinagan ng kidlat—ay siya ring katawan ngayon, na punô ng di-mabilang na matutulis na palaso.

Verse 45

स्निग्धेन्द्रनीलनीलंतुप्रांशुशैलोपमंमहत् ।।6.114.42।।केयूराङ्गदवैडूर्यमुक्ताहारस्रगुज्ज्वलम् ।कान्तंविहारेष्वधिकंदीप्तांसङ्ग्रामभूमिषु ।।6.114.43।।भात्याभरणभाभिर्यद्विद्युद्भिरिवतोयदः ।तदेवाद्यशरीरंतेतीक्ष्णैर्नैकशरैश्चितम् ।।6.114.44।।पुनर्दुर्लभसम्पर्शंपरिष्वक्तुं न शक्यते ।श्वाविधःशलकैर्यद्वद्भाणैर्लग्नैर्निरन्तरम् ।।6.114.45।।स्वर्पितैर्मर्मसुभृशंसञ्छिन्नस्नायुबन्धनम् ।क्षितौनिपतितंराजन् श्यामंवैरुधिरच्छवि ।।6.114.46।।वज्रप्रहाराभिहतोविकीर्णइवपर्वतः ।

Ngayon, ang iyong katawan ay naging matigas at mahirap hipuin; hindi ito mayakap. Tulad ng isang porcupino na puno ng tinik, ito ay tadtad ng mga palaso sa bawat bahagi.

Verse 46

स्निग्धेन्द्रनीलनीलंतुप्रांशुशैलोपमंमहत् ।।6.114.42।।केयूराङ्गदवैडूर्यमुक्ताहारस्रगुज्ज्वलम् ।कान्तंविहारेष्वधिकंदीप्तांसङ्ग्रामभूमिषु ।।6.114.43।।भात्याभरणभाभिर्यद्विद्युद्भिरिवतोयदः ।तदेवाद्यशरीरंतेतीक्ष्णैर्नैकशरैश्चितम् ।।6.114.44।।पुनर्दुर्लभसम्पर्शंपरिष्वक्तुं न शक्यते ।श्वाविधःशलकैर्यद्वद्भाणैर्लग्नैर्निरन्तरम् ।।6.114.45।।स्वर्पितैर्मर्मसुभृशंसञ्छिन्नस्नायुबन्धनम् ।क्षितौनिपतितंराजन् श्यामंवैरुधिरच्छवि ।।6.114.46।।वज्रप्रहाराभिहतोविकीर्णइवपर्वतः ।

O Hari, sa mga palasong bumaon nang malalim sa mga vital na bahagi, ang mga litid ay naputol nang malubha; ang iyong maitim na katawan, na naging kulay dugo, ay nakahandusay sa lupa tulad ng bundok na pinaluray ng kidlat.

Verse 47

हास्वप्नस्सत्यमेवेदंत्वंरामेणकथंहतः ।।।।त्वंमृत्योरपिमृत्युस्स्याःकथंमृत्युवशंगत:

Ay! Ito ba ay isang panaginip, o ito ay totoo? Paano ka napatay ni Rama? Ikaw na maaaring naging kamatayan kahit sa Kamatayan—paano ka napasailalim sa kapangyarihan ng kamatayan?

Verse 48

त्रैलोक्यवसुभोक्तारंत्रैलोक्योद्वेगदंमहत् ।।।।जेतारंलोकपालानांक्षेप्तारांशङ्करस्य च ।

Ikaw na nagtamasa ng mga kayamanan ng tatlong daigdig; ikaw, ang dakilang sanhi ng takot sa tatlong daigdig; ang mananakop ng mga tagapag-alaga ng mundo—oo, maging ang siyang humamon kay Shankara.

Verse 49

दृप्तानांनिग्रहीतारमाविष्कृतपराक्रमम् ।।।।लोकक्षोभयितारं च नादैर्भूतविराविणम् ।

Ang tagapagparusa sa mga palalo, na ang katapangan ay nahayag; ang nanggugulo sa mundo, na sa pamamagitan ng kanyang mga hiyaw ay nagpatangis sa mga nilalang.

Verse 50

ओजसादृप्तवाक्यानांवक्तारंरिपुसन्निधौ ।।।।स्वयूथभृत्यगोप्तारंहन्तारंभीमकर्मणाम् ।

Yaong, sa lakas ng pagmamataas, ay nagsalita ng mapagmataas na salita kahit sa harap ng kaaway; tagapagtanggol ng sariling pangkat at mga lingkod; mamamatay ng mga gumagawa ng kakila-kilabot na gawain.

Verse 51

हन्तारंदानवेन्द्राणांयक्षाणां च सहस्रशः ।।।।निवातकवचानां च सङ्ग्रहीतारमाहवे ।

Mamamatay ng libu-libong yakṣa at ng mga panginoon ng dānava; at sa labanan, siyang sumupil din sa mga Nivātakavaca.

Verse 52

नैकयज्ञविलोप्तारंत्रातारंस्वजनस्य च ।।।।धर्मव्यवस्थाभेत्तारंमायास्रष्टारमाहवे ।

Yaong sumira sa maraming yajña, ngunit tagapagligtas ng sariling mga tao; yaong lumabag sa itinatag na kaayusan ng Dharma, at sa digmaan ay lumikha ng mga māyā at mga pakana.

Verse 53

देवासुरनृकन्यानामाहर्तारंततस्ततः ।।।।शत्रुस्त्रीशोकदातारं नेतारं स्वजनस्य च ।

Yaong dumukot ng mga dalaga ng mga deva, asura, at tao, dito at doon; yaong nagdulot ng pighati sa mga babae ng kanyang mga kaaway; ngunit naging pinuno ng sarili niyang mga tao.

Verse 54

लङ्काद्वीपस्यगोप्तारंकर्तारंभीमकर्मणाम् ।।।।अस्माकंकामभोगानांदातारंरथिनांवरम् ।

Tagapagtanggol ng pulo ng Laṅkā, tagaganap ng kakila-kilabot na mga gawa; tagapagkaloob sa amin ng mga kaluguran—pinakamainam sa mga mandirigmang nakasakay sa karwahe.

Verse 55

एवंप्रभावंभर्तारंदृष्टवारामेणपातितम् ।।।।स्थिरास्मियादेहमिमंधारयामिहतप्रिया ।

Nang makita kong ang aking asawa—na may gayong kapangyarihan—ay ibinagsak ni Rāma, nakatayo pa rin ako, bagaman nawala ang aking minamahal, at pinananatili ko ang katawang ito.

Verse 56

शयनेषुमहार्हेषुशयित्वाराक्षसेश्वर ।।।।इहकर्मात्प्रसुप्तोऽसिधरण्यांरेणुगुण्ठितः ।

O panginoon ng mga Rākṣasa! Matapos mahimlay sa mga higang mararangya, ngayo’y narito kang nakahandusay, na wari’y natutulog dahil sa sarili mong mga gawa—sa lupang hubad, nababalutan ng alikabok ang katawan.

Verse 57

यदातेतनयश्शस्तोलक्ष्मणेनेन्द्रजिद्युधि ।।।।तदात्वभिहतातीव्रमद्यत्वस्मिनिपातिता ।

Nang ang iyong anak na si Indrajit ay pinaslang sa digmaan ni Lakṣmaṇa, noon ay matindi akong nasugatan ng dalamhati; at ngayon, ikaw man ay bumagsak dito, ibinagsak sa lupa.

Verse 58

साहंबन्धुजनैर्हीनाहीनानाथेन च त्वया ।।।।विहीनाकामभोगैश्चशोचिष्येशाश्वतीस्समाः ।

Ako, na nawalan ng mga kamag-anak, at nawalan din sa iyo—aking panginoon at tagapagtanggol—at pinagkaitan pa ng lahat ng kaluguran, ay magdadalamhati sa mahahaba at walang katapusang mga taon.

Verse 59

प्रपन्नोदीर्घमध्वानंराजन्नद्यसुदुर्गमम् ।।।।नयमामपिदुःखार्तां न वर्तिष्येत्वयाविना ।

O hari, mahal na hari, ngayo’y tumahak ka sa mahabang landas na lubhang mahirap tawirin. Isama mo rin ako, bagaman sugatan ng dalamhati—sapagkat hindi ako mabubuhay kung wala ka.

Verse 60

कस्मात्त्वंमांविहायेहकृपणांगन्तुमिच्छसि ।।।।दीनांविलपतींमन्दांकिंवामांनाभिभाषसे ।

Bakit mo ibig umalis, iniiwan ako rito—aba at walang magawa—dukha, tumatangis, at wasak? Bakit ni isang salita’y hindi mo man lamang ako kausapin?

Verse 61

दृष्टवा न खल्वभिक्रुद्धोमामिहानवकुण्ठिताम् ।।।।निर्गतांनगरद्वारात्पद्भ्यामेवागतांप्रभो ।

O panginoon, nang makita mo akong narito—walang pag-aatubili—lumabas sa tarangkahan ng lungsod at dumating na naglalakad, bakit hindi ka nagagalit?

Verse 62

पश्येष्टदारदारांस्तेभ्रष्टलज्जावकुण्ठितान् ।।।।बहिर्निष्पतितान्सर्वान्कथंदृष्टवा न कुप्यसि ।

Tingnan mo ang lahat mong minamahal na asawa—itinapon ang hiya at pag-aatubili—na nagsisitalilis palabas. Paano, sa pagkakita nito, hindi ka nagagalit?

Verse 63

अयंक्रीडासहायस्तेऽनाथेलालप्यतेजनः ।।।।न चैवमाश्वासयसिकिंवा न बहुमन्यसे ।

Ang mga taong ito—mga kalaro mong kasama—ay ngayo’y tumatawag na walang masandalan, na wari’y walang tagapagtanggol. Bakit hindi mo sila aliwin? O bakit hindi mo sila bigyang-galang?

Verse 64

याःस्त्वयाविधवाराजन्कृतानैकाःकुलस्त्रियः ।।।।पतिव्रताधर्मरतागुरुशुश्रूषणेरताः ।ताभिश्शोकाभितप्ताभिश्शप्तःपरवशंगतः ।।।।त्वयाविप्रकृताभिर्यत्तदाशप्तंतदागतम् ।

O hari, marami kang mararangal na babae ang ginawa mong balo—mga tapat sa asawa, nakatuon sa dharma, at masigasig sa paglilingkod sa mga nakatatanda. Sa tindi ng dalamhati, isinumpa ka nila; kaya napasailalim ka sa kapangyarihan ng kaaway. Ang sumpang binigkas noon ng mga iyong inapi—siya ring dumating ngayon sa iyo.

Verse 65

याःस्त्वयाविधवाराजन्कृतानैकाःकुलस्त्रियः ।।6.114.64।।पतिव्रताधर्मरतागुरुशुश्रूषणेरताः ।ताभिश्शोकाभितप्ताभिश्शप्तःपरवशंगतः ।।6.114.65।।त्वयाविप्रकृताभिर्यत्तदाशप्तंतदागतम् ।

Yaong mga babae—tapat sa asawa, matatag sa dharma, at masikap sa paglilingkod sa mga nakatatanda—ay inapi mo at sinunog ng dalamhati. Sa kanilang sumpa, napasailalim ka sa kapangyarihan ng kaaway; ang sumpang binigkas noon ay ngayo’y bumalik sa iyo.

Verse 66

प्रवादस्सत्यएवायंत्वांप्रतिप्रायशोनृप ।।।।प्रतिव्रतानांनाकस्मात्सपत्नत्यश्रूणिभूतले ।

O hari, napatunayang totoo sa iyo ang kasabihan: ang mga luha ng mga babaeng tapat at banal sa panata ay hindi nahuhulog sa lupa nang walang bunga; ang kapahamakan na ito’y bumalik sa iyo bilang bunga niyon.

Verse 67

कथं च नामतेराजन् लोकानाक्रम्यतेजसा ।।।।नारीचौर्यमिदंक्षुद्रंकृतंशौण्डीर्यमानिना ।

O hari, paano mo—na sinakop ang mga daigdig sa iyong ningning—nagawa ang munting kasalanang ito ng pag-agaw ng babae, habang ipinagmamalaki mo ang iyong kabayanihan?

Verse 68

अपनीयाश्रमाद्रामंयन्मृगच्छद्मनात्वया ।।।।आनीतारामपनतीसातत्तेकातर्यलक्षणम् ।

Sa pamamagitan ng pagbabalatkayong usa, inilayo mo si Rāma mula sa kaniyang āśrama; at sa gayon ay inagaw mo si Sītā, ang asawa ni Rāma—iyan ang tatak ng iyong kaduwagan.

Verse 69

कातर्यं न च तेयुद्धेकदाचित्संस्मराम्यहम् ।।।।तत्तुभाग्यविपर्यासान्नूनंतेपक्वलक्षणम् ।

Hindi ko naaalalang nagpakita ka ng kaduwagan kailanman sa digmaan. Ngunit ang duwag na gawang ito’y lumitaw—tunay na dahil sa pagbaligtad ng tadhana—isang hinog na palatandaang nagbabadya ng iyong kapahamakan.

Verse 70

अतीतानागतार्थज्ञोवर्तमानविचक्षणः ।।।।मैथिलीमाहृतांदृष्टवाध्यात्वानिःश्वस्यचायतम् ।सत्यवाक्यमहाबाहो देवरोमेयदब्रवीत् ।।।।अयंराक्षसमुख्यानांविनाशःपर्युपस्थितः ।कामक्रोधसमुत्थेनव्यसनेनप्रसङ्गिना ।।।।

O makapangyarihang bisig, ang aking bayaw—tapat sa salita, matalas ang pag-unawa, at nakaaalam ng nagdaan at darating—nang makita niyang nadala si Maithilī, nagmuni-muni sandali at malalim na napabuntong-hininga, saka nagsabi: “Ito na ang nalalapit na pagkapuksa ng mga pangunahing Rākṣasa, dulot ng kapahamakaang sumisibol sa pagnanasa at poot.”

Verse 71

अतीतानागतार्थज्ञोवर्तमानविचक्षणः ।।6.114.70।।मैथिलीमाहृतांदृष्टवाध्यात्वानिःश्वस्यचायतम् ।सत्यवाक्यमहाबाहो देवरोमेयदब्रवीत् ।।6.114.71।।अयंराक्षसमुख्यानांविनाशःपर्युपस्थितः ।कामक्रोधसमुत्थेनव्यसनेनप्रसङ्गिना ।।6.114.72।।

Dahil sa iyong ginawa, naganap ang malaking kapahamakaang ito na bumubunot hanggang ugat. Ikaw ang may gawa ng lahat ng ito; ang buong angkan ng Rākṣasa ay naiwan nang walang tagapagtanggol at walang masisilungan.

Verse 72

अतीतानागतार्थज्ञोवर्तमानविचक्षणः ।।6.114.70।।मैथिलीमाहृतांदृष्टवाध्यात्वानिःश्वस्यचायतम् ।सत्यवाक्यमहाबाहो देवरोमेयदब्रवीत् ।।6.114.71।।अयंराक्षसमुख्यानांविनाशःपर्युपस्थितः ।कामक्रोधसमुत्थेनव्यसनेनप्रसङ्गिना ।।6.114.72।।

Narito na ang pagkapuksa ng mga pinunò sa mga Rākṣasa; lumapit na ito. Ipinanganak ito sa kapahamakan na dulot ng mapanirang pagkakapit na umusbong sa pagnanasa at poot.

Verse 73

निर्वृत्तस्त्वत्कृतेऽनर्थःसोऽयंमूलहरोमहान् ।त्वयाकृतमिदंसर्वमनाधंराक्षसंकुलम् ।।।।

Dahil sa iyong ginawa, naganap ang malaking kapahamakaang ito na bumubunot hanggang ugat. Ikaw ang may gawa ng lahat ng ito; ang buong angkan ng Rākṣasa ay naiwan nang walang tagapagtanggol at walang masisilungan.

Verse 74

हित्वंशोचितव्योमेप्रख्यातबलपौरुषः ।स्त्रीस्वभावात्तुमेबुद्धिःकारुण्येपरिवर्तते ।।।।

Ikaw ay bantog sa lakas at kagitingan; hindi ikaw ang dapat kong iyakan. Ngunit dahil sa likas ng babae, ang aking isip ay lumilihis tungo sa habag at dalamhati.

Verse 75

सुकृतंदुष्कृतं च त्वंगृहीत्वास्वांगतिंगतः ।आत्मानमनुशोचामित्वद्विनाशेनदुःखिताम् ।।।।

Dala mo ang iyong mabubuting gawa at masasamang gawa, at nagtungo ka sa sarili mong hantungan. Sa iyong pagkapuksa, ako’y nababagabag at ako mismo ang aking tinatangisan.

Verse 76

सुहृदांहितकामानां न श्रुतंवचनंत्वया ।भ्रात्रूणांचैवकार्त्न्सनहितमुक्तंदशानन ।।।।

O Sampung-mukha, hindi mo pinakinggan ang payo ng mga kaibigang may mabuting hangarin; ni hindi mo lubos na tinanggap ang kapaki-pakinabang na mga salita ng iyong mga kapatid.

Verse 77

हेत्वर्थयुक्तंविधिवच्छ्रेयस्करमदारुणम् ।विभीषणेनाभिहितं न कृतंहेतुमत्त्वया ।।।।

Bagaman nagsalita si Vibhīṣaṇa ng may katwiran at kabuluhan, wasto ang anyo, kapaki-pakinabang, at hindi marahas, hindi mo sinunod ang mainam na payong iyon.

Verse 78

मारीचकुम्भकर्णाभ्यांवाक्यंममपितुस्तथा ।न श्रुतंवीर्यमत्तेनतस्येदंफलमीदृशम् ।।।।

Hindi mo pinakinggan ang mga salita nina Mārīca at Kumbhakarṇa, gayundin ang payo ng aking ama; lasing sa iyong kagitingan, binalewala mo sila—at ito ang naging bunga niyon.

Verse 79

नीलजीमूतसङ्काश पीताम्बरशुभाङ्गद ।स्वगात्राणिविनिक्षिप्यकिंशेषेरुधिराप्लुतः ।।।।

O ikaw na mukhang madilim na ulap-ulan, na may palamuting maningning na mga pulseras at nakasuot ng dilaw na seda—bakit ka nakahandusay dito, ang iyong mga bahagi ng katawan ay nakabagsak, at basang-basa sa dugo?

Verse 80

प्रसुप्तइवशोकार्तांकिंमां न प्रतिभाषसे ।महावीर्यस्यदक्षस्यसम्युगेष्वपलायिनः ।।।।यातुधानस्यदौहित्रींकिंमां न प्रतिभाषसे ।

Nakahiga ka na parang natutulog, habang ako ay winawasak ng hapis—bakit hindi mo ako sinasagot? Bakit mo ako binabalewala, ang apo ng makapangyarihang bayaning si Dakṣa, na hindi sumusuko sa mga labanan?

Verse 81

उत्तिष्ठोत्तिष्ठकिंशेषेनवेपरिभवेकृते ।।।।अद्यवैनिर्भयालङ्कांप्रविष्टांसूर्यरश्मयः ।

Bumangon, bumangon—bakit ka nakahimlay, gayong may bagong kahihiyang naganap? Ngayon, ang mga sinag ng araw ay pumasok sa Laṅkā nang walang takot.

Verse 82

येनसूदयसेशत्रून् समरेसूर्यवर्चसा ।।।।वज्रंवज्रधरस्येवसोऽयंतेसततार्चितः ।रणेबहुप्रहरणोहेमजापरिष्कृतः ।।।।परिघोव्यवकीर्णस्तेबाणैश्चिन्नैःसहस्रधा ।

Ang iyong parigha na bakal—kumikinang sa digmaan na tila araw, gaya ng kulog na sandata ni Indra, palagi mong pinararangalan, pinalamutian ng lambat na ginto, na siyang ipinabagsak mo sa maraming kaaway—ay nadurog na ngayon ng mga palaso sa sanlibong piraso at nagkalat na nakahandusay.

Verse 83

येनसूदयसेशत्रून् समरेसूर्यवर्चसा ।।6.114.82।।वज्रंवज्रधरस्येवसोऽयंतेसततार्चितः ।रणेबहुप्रहरणोहेमजापरिष्कृतः ।।6.114.83।।परिघोव्यवकीर्णस्तेबाणैश्चिन्नैःसहस्रधा ।

Ang iyong parigha na bakal—palagi mong pinararangalan, anyong gaya ng kulog na sandata ni Indra, maringal sa digmaan at pinalamutian ng lambat na ginto—ay nadurog na ngayon ng mga palaso sa sanlibong piraso at nagkalat na nakahandusay.

Verse 84

अप्रियामिवोपसंगृह्यकिंशेषेरणमेदिनीम् ।।।।अप्रियामिवकस्माच्छमांनेच्छस्यभिभाषितुम् ।

Bakit ka nakahimlay sa lupang-digma, niyayakap ang lupa na para bang minamahal? At bakit, na wari’y hindi mo ako mahal, ay ayaw mo akong sagutin?

Verse 85

धिगस्तुहृदयंयस्याममेदं न सहस्रधा ।।।।त्वयिपञ्चत्वमापन्नेफलतेशोकपीडितम् ।

Sumpa sa puso kong ito—dinudurog ng dalamhati—na hindi man lamang mabiyak sa sanlibong piraso, kahit ikaw ay napasa kalagayan ng limang sangkap.

Verse 86

इत्येवंविलपन्तिसाबाष्पपर्याकुलेक्षणा ।।।।स्नेहोपस्कन्नहृदया तदा मोहामुपागमत् ।

Sa gayong pagdaing, ang kaniyang mga mata’y nababalot ng luha, at ang puso’y nilulunod ng pag-ibig; noon ay napasok siya sa pagkahimatay ng pagkalito.

Verse 87

कश्मलाभिहतासन्नाबभौसारावणोरसि ।।।।स्नध्यानुरक्तेजलदेदीप्ताविद्युदिवोज्ज्वला ।

Tinamaan ng panghihina at nanlambot ang mga sangkap, siya’y nakahandusay sa dibdib ni Rāvaṇa, kumikislap na parang maliwanag na kidlat sa ulap-ulan na may pamumula ng dapithapon.

Verse 88

तथागतंसमुत्थाप्यसपत्नयस्तांभृशातुराः ।।।।पर्यवस्थापयामासूरुदन्त्योरुदतींभृशम् ।

Pagkaraan, ang kaniyang mga kasamang asawa, labis na nababagabag, ay iniahon siya; habang siya’y humahagulgol at malakas na tumatangis, kanilang inalalayan at pinatatag siya.

Verse 89

न तेसुविदितादेविलोकानांस्थितिरध्रुवा ।।।।दशाविभागपर्यायेराज्ञांवैचञ्चलाःश्रियः ।

O Devi, tiyak na batid mo: ang kalagayan ng mga daigdig ay di-matatag. Kapag umiikot ang mga yugto ng kapalaran, ang mga biyaya ng mga hari’y tunay na pabagu-bago.

Verse 90

इत्येवमुच्यमानासासशब्दंप्ररुरोद ह ।।।।स्नापयन्तीतदास्रेणस्तनौवक्रंसुनिर्मलम् ।

Kahit gayon ang payo sa kaniya, muli siyang napahagulhol nang malakas, at sa kaniyang mga luha’y binabasa ang dibdib at ang kaniyang marikit at dalisay na mukha.

Verse 91

एतस्मिन्नन्तरेरामोविभीषणमुवाच ह ।।।।संस्कारःक्रियतांभ्रातुःस्त्रीगणःपरिसान्त्व्यताम् ।

Samantala, sinabi ni Rama kay Vibhishana: “Isagawa ang mga huling ritwal para sa iyong kapatid; at aliwin at patatagin ang loob ng mga kababaihan.”

Verse 92

तमुवाचततोधीमान् विभीषणइदंवचः ।।।।विमृश्यबुद्ध्याधर्मज्ञोधर्मार्थसहितंहितम् ।

Pagkaraan, ang marunong na si Vibhishana—nakaaalam ng dharma—ay nagmuni-muni nang maingat at nagsalita ng mga salitang kapaki-pakinabang, ayon sa katuwiran at wastong layon.

Verse 93

त्यक्तधर्मव्रतंशूरंनृशंसमनृतंतथा ।।।।नाहमर्होऽस्मिसंस्कर्तुंपरदाराभिमर्शिनम् ।

“Iniwan niya ang dharma at mga banal na panata; siya’y marahas, malupit, at sinungaling; at nilapastangan niya ang mga asawa ng iba. Hindi ako karapat-dapat magsagawa ng mga huling ritwal para sa gayong tao.”

Verse 94

भ्रातृरूपःहिमेशत्रुरेषसर्वाहितेरतः ।।।।रावणोनार्हतेपूजांपूज्योऽपिगुरुगौरवात् ।

“Bagaman anyong kapatid, siya’y aking kaaway—nakatuon sa kapahamakan ng lahat. Ang Ravana na ito’y hindi nararapat parangalan, kahit ang nakatatandang kapatid ay karaniwang iginagalang dahil sa bigat ng pagiging guru.”

Verse 95

नृशंसइतिमांराम वक्ष्यन्तिमनुजाभुवि ।।।।श्रुत्वातस्यागुणान्सर्वेवक्ष्यन्तिसुकृतंपुनः ।

O Rāma, tatawagin ako ng mga tao sa daigdig na ‘walang-awa.’ Ngunit kapag narinig ng lahat ang kanyang mga kapintasan, muli nilang sasabihing mabuting gawa iyon—na hindi siya pinarangalan.

Verse 96

तच्छ्रुत्वापरमप्रीतोरामोधर्मभृतांवरः ।।।।विभीषणमुवाचेदंवाक्यज्ञंवाक्यकोविदः ।

Pagkarinig nito, si Rāma—pinakamainam sa mga tagapagtangan ng dharma at bihasa sa pananalita—ay nagsalita kay Vibhīṣaṇa nang may lubos na pag-ibig.

Verse 97

तवापिमेप्रियंकार्यंत्वत्प्रभावान्मयाजितम् ।।।।अवश्यंतुक्षमंवाच्योमयात्वांराक्षसेश्वर ।

O panginoon ng mga Rākṣasa, mahalaga ka sa akin. Sa iyong kapangyarihan ay nakamit ko ang tagumpay; kaya nararapat na sabihin ko sa iyo ang wasto at angkop.

Verse 98

अधर्मानृतसंयुक्तःकामंत्वेषनिशाचरः ।।।।तेजस्वीबलवान् शूरःसङ्ग्रामेषु च नित्यशः ।

Totoo, ang nilalang na gumagala sa gabi ay nababalot ng adharma at kasinungalingan; gayunman siya’y maningning, malakas, at laging bayani sa mga labanan.

Verse 99

शतक्रतुमुखैर्वीरैःश्रूयते न पराजितः ।।।।महात्माबलसम्पन्नोरावणोलोकरावणः ।

Sinasabing kahit ng mga bayaning pinangungunahan ni Śatakratu (Indra) ay hindi siya napabagsak. Dakilang-loob at puspos ng lakas si Rāvaṇa—ngunit siya rin ang pahirap ng sanlibutan.

Verse 100

मरणानान्तिवैराणिनिर्वृत्तंनःप्रयोजनम् ।।।।क्रियतामस्यसंस्कारोममाप्येषयथातव ।

Hindi nananatili ang poot matapos ang kamatayan; natupad na ang aming layon. Isagawa ang kanyang mga huling ritwal—iyan din ang aking nais, gaya ng sa iyo.

Verse 101

त्वत्सत्सकाशाद्धशग्रीवस्संस्कारंविधिपूर्वकम् ।।।।क्षिप्रमर्हतिधर्मेणत्वंयशोभाग्भविष्यसि ।

Si Daśagrīva ay nararapat tumanggap, mula sa iyong sariling mga kamay, ng mga ritwal na ayon sa tuntunin at sa dharma; sa paggawa nito, agad kang magkakamit ng marangal na katanyagan.

Verse 102

राघवस्यवच्श्रुत्वात्वरमाणोविभीषण: ।।।।संस्कारयितुमारेभेभ्रातरंरावणंहतम् ।

Nang marinig ni Vibhīṣaṇa ang mga salita ni Rāghava, siya’y nagmadali at sinimulan ang pagsasagawa ng mga huling ritwal para sa kanyang napatay na kapatid na si Rāvaṇa.

Verse 103

सप्रविश्यपुरींलङ्कांराक्षसेन्द्रोविभीषणः ।।।।रावणस्याअग्निहोत्रंतुनिर्यापयतिसत्वरम् ।

Pagpasok niya sa lungsod ng Laṅkā, si Vibhīṣaṇa—ang panginoon ng mga rākṣasa—ay agad na inayos ang mga ritwal ng agnihotra para kay Rāvaṇa.

Verse 104

शकटान् दारुरूपाणिअग्नीनवैयाजकांस्तथा ।।।।तथाचन्दनकाष्ठानिकाष्ठानिविविधानि च ।अगरूणिसुगधनीनिगन्धांश्चसुरभींस्तथा ।।।।मणिमुक्ताप्रवाळानिनिर्यापयतिराक्षसः ।

Inihanda ng rākṣasa ang mga karitong may piling kahoy, ang mga banal na apoy at ang mga pari; ang kahoy ng sandal at iba’t ibang panggatong; ang agaru at mababangong sangkap at matatamis na pabango; gayundin ang mga hiyas, perlas, at korales—upang maihanda ang mga kailangan sa mga ritwal.

Verse 105

शकटान् दारुरूपाणिअग्नीनवैयाजकांस्तथा ।।6.114.104।।तथाचन्दनकाष्ठानिकाष्ठानिविविधानि च ।अगरूणिसुगधनीनिगन्धांश्चसुरभींस्तथा ।।6.114.105।।मणिमुक्ताप्रवाळानिनिर्यापयतिराक्षसः ।

Gayundin, inihanda ng rākṣasa ang mga karito at piling kahoy, ang mga banal na apoy at mga pari; ang sandal at sari-saring kahoy; ang agaru at mababangong pabango; at mga hiyas, perlas, at korales—lubos na inihahanda ang lahat para sa mga huling seremonya.

Verse 106

आजगाममुहूर्तेनराक्षसैःपरिवारितः ।।।।ततोमाल्यवतासार्थंक्रियामेवचकारसः ।

Di nagtagal, siya’y nagbalik na napaliligiran ng mga rākṣasa; at pagkaraan, kasama si Mālyavān, sinimulan niyang isagawa ang nararapat na mga ritwal.

Verse 107

सौवर्णींशिबिकांदिव्यामारोप्यक्षौमवासनम् ।।।।रावणंराक्षसाधीशमश्रुपूर्यमुखाद्विजाः ।तूर्यघोषैश्चविविधैस्स्तुवद्भिश्चाभिनन्दितम् ।।।।प्ताकाभिश्चचित्राभिस्सुमनोभिश्चचित्रिताम् ।उत्क्षिप्यशिबिकांतांतुविभीषणपुरोगमाः ।।।।दक्षिणाभिमुखास्सर्वेगृह्यकाष्ठानिभेजिरे ।

Isinakay ng mga pari—luhaang mukha—si Rāvaṇa, ang panginoon ng mga rākṣasa, na nakasuot ng pinong lino, sa isang maringal na gintong andas. Sa sari-saring tugtugin at mga papuring awit, siya’y pinarangalan; ang andas ay pinalamutian ng makukulay na watawat at mga bulaklak. Pagbuhat nila nito, na si Vibhīṣaṇa ang nangunguna, silang lahat ay tumungo sa timog, tangan ang mga kahoy para sa pagsusunog.

Verse 108

सौवर्णींशिबिकांदिव्यामारोप्यक्षौमवासनम् ।।6.114.107।।रावणंराक्षसाधीशमश्रुपूर्यमुखाद्विजाः ।तूर्यघोषैश्चविविधैस्स्तुवद्भिश्चाभिनन्दितम् ।।6.114.108।।प्ताकाभिश्चचित्राभिस्सुमनोभिश्चचित्रिताम् ।उत्क्षिप्यशिबिकांतांतुविभीषणपुरोगमाः ।।6.114.109।।दक्षिणाभिमुखास्सर्वेगृह्यकाष्ठानिभेजिरे ।

Matapos ilagay si Rāvaṇa, na nakasuot ng lino, sa maringal na gintong andas, ang mga pari—luhaang mukha—ay nagbigay-pugay sa kanya sa sari-saring tugtugin at mga papuri.

Verse 109

सौवर्णींशिबिकांदिव्यामारोप्यक्षौमवासनम् ।।6.114.107।।रावणंराक्षसाधीशमश्रुपूर्यमुखाद्विजाः ।तूर्यघोषैश्चविविधैस्स्तुवद्भिश्चाभिनन्दितम् ।।6.114.108।।प्ताकाभिश्चचित्राभिस्सुमनोभिश्चचित्रिताम् ।उत्क्षिप्यशिबिकांतांतुविभीषणपुरोगमाः ।।6.114.109।।दक्षिणाभिमुखास्सर्वेगृह्यकाष्ठानिभेजिरे ।

Pinalamutian ng makukulay na watawat at mga bulaklak, itinaas nila ang kabaong na iyon; sa pangunguna ni Vibhīṣaṇa, lahat ay humarap sa timog at nagpatuloy, pasan ang mga kahoy para sa pagsusunog.

Verse 110

अग्नयोदीप्यमानास्तेतदाध्वर्युसमीरिताः ।।।।शरणाभिगताःसर्वेपुरस्तात्तस्यतेययुः ।

Pagkaraan, ang mga apoy na pinasiklab ayon sa pagbigkas ng adhvaryu na pari ay nagningas nang maliwanag; at ang lahat ng humingi ng kanlungan ay lumapit at nagpatuloy sa unahan niya.

Verse 111

अन्तःपुराणिसर्वाणिरुदमानानिसत्वरम् ।।।।पृष्ठतोऽनुययुस्तानिप्लवमानानिसर्वतः ।

Ang lahat ng kababaihan sa loob ng palasyo, umiiyak, ay nagmadaling lumabas; mula sa bawat panig ay sumunod sila sa likuran, nag-aalimpuyo sa dalamhati.

Verse 112

रावणंप्रयतेदेशेस्थाप्यतेभृशदुःखिताः ।।।।चितांचन्दनकाष्ठैश्चपद्मकोशीसंवृताम् ।ब्राह्म्यासम्वर्तयामासूराङ्कवास्तरणावृताम् ।।।।वर्ततेवेदविहितोराज्ञोवैपश्चिमःक्रतुः ।

Inilagay nila si Rāvaṇa sa isang lugar na wasto at pinabanal; lubhang nagdadalamhati, inihanda nila ang chitā na may kahoy na sandal at padmaka, inayos at tinakpan ng mga banal na damo at mga sapin. Sa gayon naisagawa ang huling ritwal ng hari, ayon sa itinakda ng Veda.

Verse 113

रावणंप्रयतेदेशेस्थाप्यतेभृशदुःखिताः ।।6.114.112।।चितांचन्दनकाष्ठैश्चपद्मकोशीसंवृताम् ।ब्राह्म्यासम्वर्तयामासूराङ्कवास्तरणावृताम् ।।6.114.113।।वर्ततेवेदविहितोराज्ञोवैपश्चिमःक्रतुः ।

Sa banal na pook ay inilagak nila si Rāvaṇa; bagaman labis ang dalamhati, inayos nila ang puneraryang siga na yari sa kahoy na sándalo at padmaka, binalutan ng mga damong pang-ritwal at tela, at sa gayon ay tinupad ang huling ritong itinakda ng Veda para sa hari.

Verse 114

प्रचक्रुःराक्षसेन्द्रस्यपितृमेधमनुक्रमम् ।।।।वेदिं च दक्षिणप्राच्यांयथास्थानं च पावकम् ।

Pagkaraan, ayon sa wastong pagkakasunod, isinagawa nila ang mga ritong pitṛmedha para sa panginoon ng mga rākṣasa—itinindig ang altar sa timog-silangan at inilagay ang banal na apoy sa nararapat nitong kinalalagyan.

Verse 115

पृषदाज्येनसम्पूर्णंस्रुवंसर्वेप्रचिक्षिपुः ।।।।पादयोश्शकटंप्रादुरन्तरूर्वोरुलूखलंतदा ।

Pagkatapos ay ibinuhos nilang lahat ang sandok na punô ng dadhi na hinaluan ng ghee; at noon din ay inilagay nila ang isang kariton sa kaniyang mga paa at isang lusong na kahoy sa pagitan ng kaniyang mga hita.

Verse 116

दारुपात्राणिसर्वाणिआरणिंचोत्तारारणिम् ।।।।दत्त्वातुमुसलंचान्यथास्थानंविचक्षणा: ।

Ang mga marurunong ay inayos din ang lahat ng mga sisidlang kahoy, ang mga pangpaapoy na patpat (āraṇi at uttarāraṇi), ang pambayo, at ang iba pang kasangkapan—bawat isa sa nararapat nitong lugar.

Verse 117

शास्त्रादृष्टेनविधिनामहर्षिविहितेन च ।।।।तत्रमेध्यंपशुंहत्वाराक्षसेन्द्रस्यराक्षसाः ।परिस्तरणिकांराज्ञोघृताक्तांसमवेशयन् ।।।।

Pagkaraan, ayon sa paraang nasasaad sa mga śāstra at ipinag-utos ng mga dakilang ṛṣi, pumatay ang mga rākṣasa ng isang handog na hayop na banal, at inilatag para sa kanilang hari ang sapin na pinahiran ng ghee.

Verse 118

शास्त्रादृष्टेनविधिनामहर्षिविहितेन च ।।6.114.117।।तत्रमेध्यंपशुंहत्वाराक्षसेन्द्रस्यराक्षसाः ।परिस्तरणिकांराज्ञोघृताक्तांसमवेशयन् ।।6.114.118।।

Ayon sa paraang itinakda ng mga śāstra at iniutos ng mga dakilang ṛṣi, doon ay pinatay ng mga rākṣasa ang isang banal na hayop na panghandog; at para sa kanilang hari, ang panginoon ng mga rākṣasa, inilatag nila ang sapin na pinahiran ng ghee.

Verse 119

गन्धैर्माल्यैरलङ्कृत्यरावणंदीनमानसाः ।।।।विभीषणसहायास्तेवस्त्रैश्चविविधैरपि ।लाजैरश्चावकिरन्तिस्मबाष्पपूर्णमुखास्तदा ।।।।

Pagkaraan, na may pusong lugmok sa dalamhati, pinalamutian nila si Rāvaṇa ng mga pabango at mga kuwintas ng bulaklak; sa tulong ni Vibhīṣaṇa, binalutan din nila siya ng sari-saring kasuotan, at winisikan ng inihaw na butil—ang kanilang mga mukha’y punô ng luha noon.

Verse 120

गन्धैर्माल्यैरलङ्कृत्यरावणंदीनमानसाः ।।6.114.119।।विभीषणसहायास्तेवस्त्रैश्चविविधैरपि ।लाजैरश्चावकिरन्तिस्मबाष्पपूर्णमुखास्तदा ।।6.114.120।।

Muling inilarawan: ang mga rākṣasa, na nagdadalamhati at tinutulungan ni Vibhīṣaṇa, ay pinalamutian si Rāvaṇa ng pabango at mga bulaklak na kuwintas, binalutan ng sari-saring kasuotan, at winisikan ng inihaw na butil—ang kanilang mga mukha’y basâ sa luha.

Verse 121

ददौ च पावकंतस्यविधियुक्तंविभीषणः ।स्नात्वाचैवार्द्रवस्त्रेणतिलान्दूर्वाभिमिश्रितान् ।।।।उदकेन च सम्मिश्रान्प्रदायविधिपूर्वकम् ।प्रदायचोदकंतस्मैमूर्ध्नाचैनंनमस्य च ।।।।ताःस्त्रियोऽनुनयामाससान्तमुक्त्वापुनःपुनः ।गम्यतामितितास्सर्वाविविशुर्नगरीतदा ।।।।

At si Vibhīṣaṇa, ayon sa wastong ritwal, ay nagsindi ng apoy ng huling pagsusunog para sa kanya. Pagkaligo at nakasuot ng basâng damit, naghandog siya—ayon sa tuntunin—ng mga butil ng linga (tila) na hinaluan ng dūrvā na damo at tubig; saka naghandog din ng tubig. Yumukod siya at nagbigay-galang. Paulit-ulit niyang inaliw ang mga babae, na sinasabing, “Magsiuwi na kayo,” at noon ay pumasok silang lahat sa lungsod.

Verse 122

ददौ च पावकंतस्यविधियुक्तंविभीषणः ।स्नात्वाचैवार्द्रवस्त्रेणतिलान्दूर्वाभिमिश्रितान् ।।6.114.121।।उदकेन च सम्मिश्रान्प्रदायविधिपूर्वकम् ।प्रदायचोदकंतस्मैमूर्ध्नाचैनंनमस्य च ।।6.114.122।।ताःस्त्रियोऽनुनयामाससान्तमुक्त्वापुनःपुनः ।गम्यतामितितास्सर्वाविविशुर्नगरीतदा ।।6.114.123।।

Muling binigyang-diin ang ritwal: si Vibhīṣaṇa, ayon sa tuntunin, ay nagsindi ng apoy; naligo at nagsuot ng basâng damit; naghandog ng linga (tila) na hinaluan ng dūrvā at tubig; naghandog ng tubig; at yumukod na may paggalang.

Verse 123

ददौ च पावकंतस्यविधियुक्तंविभीषणः ।स्नात्वाचैवार्द्रवस्त्रेणतिलान्दूर्वाभिमिश्रितान् ।।6.114.121।।उदकेन च सम्मिश्रान्प्रदायविधिपूर्वकम् ।प्रदायचोदकंतस्मैमूर्ध्नाचैनंनमस्य च ।।6.114.122।।ताःस्त्रियोऽनुनयामाससान्तमुक्त्वापुनःपुनः ।गम्यतामितितास्सर्वाविविशुर्नगरीतदा ।।6.114.123।।

Muli’t muli niyang inaliw ang mga babae sa mga salitang pampalubag-loob, na nagsasabing, “Magsiuwi na kayo”; at noon din, silang lahat ay pumasok sa lungsod.

Verse 124

प्रविष्टासुसर्वासुराक्षसीषुविभीषणः ।रामपार्श्वमुपागम्यतदातिष्ठद्विनीतवत् ।।।।

Nang makapasok na sa lungsod ang lahat ng mga babaeng rākṣasī, si Vibhīṣaṇa ay lumapit kay Rāma at tumindig sa kanyang tabi, na may mapagpakumbabang pagpipigil.

Verse 125

रामोऽपिसहसैन्येनससुग्रीवस्सलक्ष्मणः ।हर्षंलेभेरिपुंहत्वायथावृत्रंशतक्रतु: ।।।।

Si Rāma rin—kasama ang hukbo, si Sugrīva at si Lakṣmaṇa—ay napuspos ng galak sa pagpatay sa kaaway, gaya ni Śatakratu (Indra) na nagalak matapos mapuksa si Vṛtra.

Verse 126

ततोविमुक्त्वासशरंशरासनंमहेन्द्रदत्तंकवचं च तन्महत् ।विम्युचरोषंरिपुनिग्रहात्ततोरामःसुसौम्यत्वमुपागतोऽरिहा ।।।।

Pagkaraan, isinantabi niya ang mga palaso at ang busog, at pati ang dakilang baluting ipinagkaloob ni Mahendra. Matapos mapasuko ang kaaway, binitiwan ni Rāma—mamumuksa ng mga kaaway—ang poot at nagbalik sa mahinahong kabaitan.