Sarga 73

Verse 1

ततोहतान्राक्षसपुङ्गवांस्तान् देवान्तकादित्रिशिरोतिकायान् ।रक्षोगणास्तत्रहतावशिष्टास्तेरावणायत्वरिताश्शशंसुः ।।।।

Pagkaraan, ang mga pangkat ng Rakshasa na nakaligtas—yaong naiwan matapos ang pagpatay—ay nagmadaling lumapit kay Ravana at nagsumbong na sina Devantaka, Trishiras, at Atikaya, ang mga pinakabantog sa kanila, ay napatay na.

Verse 2

ततोहतांस्तान् सहसानिशम्यराजामुमोहपरिप्लुताक्षः ।पुत्रक्षयंभ्रातृवधं च घोरंविचिन्त्यराजाविपुलंप्रदध्यौ ।।।।

Nang biglang marinig ng hari na sila’y napatay, siya’y nawalan ng ulirat, at ang kanyang mga mata’y nalunod sa luha. Sa pagninilay sa kakila-kilabot na pagkapuksa ng anak at sa pagpatay sa kapatid, siya’y bumaon sa mabigat at malalim na pag-iisip.

Verse 3

ततस्तुराजानमुदीक्ष्यदीनंशोकार्णवेसम्परिपुप्लुवानम् ।रथर्षभोराक्षसराजसूनुस्तमिन्द्रजिद्वाक्यमिदंबभाषे ।।।।

Pagkaraan, nang makita niya ang hari na lugmok at wari’y nalulunod sa karagatang pighati, si Indrajit—anak ng haring rākṣasa, si Rāvaṇa, at pinakadakila sa mga mandirigmang-karuwahe—ay nagsalita sa kanya ng ganitong mga salita.

Verse 4

न तात मोहंपरिगन्तुमर्हसियत्रेन्द्रजिजजीवतिराक्षसेन्द्र ।नेन्द्रारिबाणाभिहतोहिकश्चित्प्राणान् समर्थस्समरेऽभिपातुम् ।।।।

“Mahal na hari ng mga Rākṣasa, huwag kang malugmok sa pagkalito habang nabubuhay si Indrajit. Sapagkat sinumang masugatan sa digmaan ng mga palaso ng kaaway ni Indra ay hindi na makapagtatanggol ng kanyang buhay.”

Verse 5

पश्याद्यरामंसहलक्ष्मणेनमद्बाणनिर्भिन्नविकीर्णदेहम् ।गतायुषंभूमितलेशयानंशितैश्शरैराचितसर्वगात्रम् ।।।।

"Tingnan ninyo ngayon sina Rama at Lakshmana: ang kanilang mga katawan ay punit-punit at nagkalat dahil sa aking mga palaso, tapos na ang kanilang buhay, nakahandusay sa lupa, at ang bawat bahagi ng katawan ay tadtad ng matatalim na palaso."

Verse 6

इमांप्रतिज्ञांशृणुशक्रशत्रोःसुनिश्चितांपौरुषदैवयुक्ताम् ।अद्यैवरामंसहलक्ष्मणेनसन्तर्पयिष्यामिशरैरमोघैः ।।।।

“Pakinggan mo ang panatang ito ng kaaway ni Indra—matibay na pasya, pinagtitibay ng tapang ng tao at ng kapangyarihang maka-diyos: ngayong araw ding ito, lulunurin ko si Rama, kasama si Lakshmana, sa mga palasong di nagkakamali.”

Verse 7

अद्येन्द्रवैवस्वतविष्णुमित्रसाध्याश्चवैश्वानरचन्द्रसूर्याः ।द्रक्ष्यन्तुमेविक्रममप्रमेयंविष्णोरिवोग्रंबलियज्ञवाटे ।।।।

Ngayong araw nawa’y masaksihan nina Indra, Vaivasvata, Viṣṇu, Mitra, ng mga Sādhya, ni Vaiśvānara, ng Buwan at ng Araw ang aking di-masusukat na kabayanihan—gaya ng minsang pagtanaw nila sa mabagsik na lakas ni Viṣṇu sa handugan ni Bali.

Verse 8

स एवमुक्त्वात्रिदशेन्द्रशत्रुरापृच्छयराजानमदीनसत्त्वः ।समारुरोहानितुल्यवेगंरथंखरश्रेष्ठसमाधियुक्तम् ।।।।

Pagkasabi nito, ang kaaway ng Hari ng mga Deva—matatag ang loob—ay nagpaalam sa hari at sumakay sa karwaheng walang kapantay ang bilis, na inihila ng pinakamahuhusay na asno.

Verse 9

तमास्थायमहातेजारथंहरिरथोपमम् ।जगामसहसातत्रयत्रयुद्धमरिन्दमः ।।।।

Sumakay siya sa karwaheng iyon—maningning na tulad ng kay Indra—at si Indrajit, nag-aalab sa liwanag at manlulupig ng mga kaaway, ay nagmadaling tumungo roon kung saan nagngangalit ang digmaan.

Verse 10

तंप्रस्थितंमहात्मानमनुजग्मुर्महाबलाः ।सम्हर्षमाणाबहनोधनुष्प्रवरपाणयः ।।।।गजस्कन्धगताःकेचित्केचित्प्रवरवाजिभिः ।व्याघ्रवृश्चिकमार्जारखरोरोष्ट्रैश्चभुजङ्गमैः ।।।।वराहैश्श्वापदैस्सिंहैर्जम्बुकैःपर्वतोपमैः ।काकहंसमयूरैश्चराक्षसाभीमविक्रमाः ।।।।प्रासमुद्गरनिस्त्रिंशपरश्वथगदाधराः ।भुशुण्डिमुद्गरायष्टिशतघ्नीपरिघायुधा ।।।।

Nang umalis na ang dakilang-espiritu, sinundan siya ng marami at makapangyarihang Rākṣasa, nag-uumapaw sa galak at tangan ang mahuhusay na busog.

Verse 11

तंप्रस्थितंमहात्मानमनुजग्मुर्महाबलाः ।सम्हर्षमाणाबहनोधनुष्प्रवरपाणयः ।।6.73.10।।गजस्कन्धगताःकेचित्केचित्प्रवरवाजिभिः ।व्याघ्रवृश्चिकमार्जारखरोरोष्ट्रैश्चभुजङ्गमैः ।।6.73.11।।वराहैश्श्वापदैस्सिंहैर्जम्बुकैःपर्वतोपमैः ।काकहंसमयूरैश्चराक्षसाभीमविक्रमाः ।।6.73.12।।प्रासमुद्गरनिस्त्रिंशपरश्वथगदाधराः ।भुशुण्डिमुद्गरायष्टिशतघ्नीपरिघायुधा ।।6.73.13।।

May ilan na nakasakay sa likod ng elepante, may ilan sa mahuhusay na kabayo; ang iba nama’y nakasakay sa tigre, alakdan, pusa, asno, kamelyo, at maging sa mga ahas.

Verse 12

तंप्रस्थितंमहात्मानमनुजग्मुर्महाबलाः ।सम्हर्षमाणाबहनोधनुष्प्रवरपाणयः ।।6.73.10।।गजस्कन्धगताःकेचित्केचित्प्रवरवाजिभिः ।व्याघ्रवृश्चिकमार्जारखरोरोष्ट्रैश्चभुजङ्गमैः ।।6.73.11।।वराहैश्श्वापदैस्सिंहैर्जम्बुकैःपर्वतोपमैः ।काकहंसमयूरैश्चराक्षसाभीमविक्रमाः ।।6.73.12।।प्रासमुद्गरनिस्त्रिंशपरश्वथगदाधराः ।भुशुण्डिमुद्गरायष्टिशतघ्नीपरिघायुधा ।।6.73.13।।

Ang mga Rākṣasa na may nakapanghihilakbot na lakas ay sumakay din sa mga baboy-ramo, mababangis na hayop, mga leon, mga asong-gubat na singlaki ng bundok, at maging sa mga uwak, gansa, at paboreal.

Verse 13

तंप्रस्थितंमहात्मानमनुजग्मुर्महाबलाः ।सम्हर्षमाणाबहनोधनुष्प्रवरपाणयः ।।6.73.10।।गजस्कन्धगताःकेचित्केचित्प्रवरवाजिभिः ।व्याघ्रवृश्चिकमार्जारखरोरोष्ट्रैश्चभुजङ्गमैः ।।6.73.11।।वराहैश्श्वापदैस्सिंहैर्जम्बुकैःपर्वतोपमैः ।काकहंसमयूरैश्चराक्षसाभीमविक्रमाः ।।6.73.12।।प्रासमुद्गरनिस्त्रिंशपरश्वथगदाधराः ।भुशुण्डिमुद्गरायष्टिशतघ्नीपरिघायुधा ।।6.73.13।।

May dala silang mga sibat, maso, tabak, palakol, at mga gada; sandata rin nila ang bhuśuṇḍī, mga pamukpok, mga bakal na tungkod, mga śataghnī, at mga parigha.

Verse 14

स शङ्खनिनदैःपूर्णैर्भेरीणांचापिनिस्स्वनैः ।जगामत्रिदशेन्द्रास्तूयमानोनिशाचरैः ।।।।

Siya—kaaway ni Indra—ay sumulong sa gitna ng ganap na alingawngaw ng mga kabibe at sa umuugong na pagtambol ng mga bherī, habang siya’y pinupuri ng mga nilalang ng gabi.

Verse 15

स शङ्खशशिवर्णेनछत्रेणरिपुसूदनः ।रराजप्रतिपूर्णेननभश्चन्द्रमसायथा ।।।।

Siya, ang mamumuksa ng mga kaaway, ay nagningning sa ilalim ng payong na puti gaya ng kabibe at buwan—na wari’y kabilugan ng buwan sa langit.

Verse 16

अवीज्यतततोवीरोहैमैर्हेमविभूषितैः ।चारुचामरमुख्यैश्चमुख्यस्सर्वधनुष्मताम् ।।।।

Pagkaraan, ang bayaning iyon—pinakamataas sa lahat ng mamamana—ay pinaypayan ng mariringal na pamaypay na chamara, na ang mga hawakan ay ginto at pinalamutian pa ng ginto.

Verse 17

स तुदृष्टवाविनिर्यान्तंबलेनमहातावृतम् ।राक्षसाधिपतिश्रशीमान् रावणःपुत्रमब्रवीत् ।।।।

Nang makita niyang lumalabas ang kanyang anak, napaliligiran ng napakalaking hukbo, ang maringal na panginoon ng mga Rākṣasa—si Rāvaṇa—ay nagsalita sa kanya.

Verse 18

त्वमप्रतिरथःपुत्रत्वयावैवासवोजितः ।किम्पुनर्मानुषंधृष्यंनिहनिष्यसिराघवम् ।।।।तथोक्तोराक्षसेन्द्रेणप्रत्यगृह्णान्महाशिषः ।

“Anak, wala kang kapantay bilang mandirigmang nakasakay sa karwahe; tunay ngang natalo mo si Vāsava (Indra). Kaya bakit hindi mo mapapatay si Rāghava—tao lamang, at maaaring daigin?” Sa gayong pananalita ng panginoon ng mga Rākṣasa, tinanggap niya ang dakilang mga pagpapala.

Verse 19

तस्त्विन्द्रजितालङ्कासूर्यप्रतिमतेजसा ।।।।रराजाप्रतिवीर्येणद्यौरिवार्केणभास्वता ।

At ang Laṅkā ay nagningning dahil kay Indrajit, na may ningning na tulad ng araw at tapang na walang kapantay—gaya ng langit na kumikislap sa naglalagablab na araw.

Verse 20

सम्प्राप्यमहातेजायुद्धभूमिमरिन्दमः ।।।।स्थापयामासरक्षांसिरथंप्रतिसमन्ततः ।

Pagdating ng makapangyarihan at manlulupig ng kaaway sa larangan ng digmaan, inilagay niya ang mga Rākṣasa sa paligid ng kanyang karwahe, na wari’y panangga sa lahat ng dako.

Verse 21

ततस्तुहुतभोक्तारंहुतभुक्सदृशप्रभः ।।।।जुहावराक्षसश्रेष्ठोमन्त्रवद्विधिवत्तदा ।

Pagkatapos, ang pinakadakila sa mga Rākṣasa, na naglalagablab na parang mismong Apoy, ay naghandog sa Diyos na Apoy—binibigkas ang mga mantra at tinutupad ang wastong mga ritwal.

Verse 22

सहविर्लाजसंस्कारैर्माल्यगन्धपुरस्कृतैः ।।।।जुहुवेपावकंतत्रराक्षनेन्द्रःप्रतापवान् ।

Doon, ang matapang na panginoon ng mga Rākṣasa ay nag-alay kay Pāvaka (Apoy), gamit ang mga handog na inihanda sa piniritong butil, na pinangungunahan ng mga kuwintas ng bulaklak at mababangong samyo.

Verse 23

शस्त्राणिशरपत्राणिसमिधोऽथविभीतकाः ।।।।लोहितानि च वासांसिस्रुवंकार्ष्णायसंतथा ।

Sa ritwal na iyon, ang mga sandata ang nagsilbing ‘mga dahon’ ng handog; ang kahoy na vibhītaka ang ginawang panggatong; ginamit ang pulang kasuotan, at ang sandok ay yari rin sa maitim na bakal.

Verse 24

सतत्राग्निंसमास्तीर्यशरपत्रैस्सतोमरैः ।।।।छागस्यकृष्णवर्णस्यगळंजग्राहजीवतः ।

Doon ay inilatag niya ang banal na apoy, tinakpan ng mga dahong tila palaso at mga sibat; at hinawakan niya sa leeg ang isang buhay na kambing na maitim ang kulay, para sa handog.

Verse 25

सकृदेवसमिद्धस्यविधूमस्यमहार्चिषः ।।।।बभूवुस्तानिलिङ्गानिविजयंयान्यदर्शयन् ।

Pagkasindi pa lamang ng apoy—walang usok at naglalagablab nang maringal—lumitaw ang mga palatandaang yaon na naghayag ng tagumpay.

Verse 26

प्रदक्षिणावर्तशिखस्तप्तकाञ्चनभूषणः ।।6.72.26।।हविस्तत्प्रतिजग्राहपावकस्स्वयमास्थितः ।

Si Apoy mismo ay nagpakita—ang kanyang liyab ay umiikot pakanan at waring pinalamutian ng kintab na ginto—at siya mismo ang tumanggap ng handog na yaon.

Verse 26

प्रदक्षिणावर्तशिखस्तप्तकाञ्चनभूषणः ।।6.72.26।।हविस्तत्प्रतिजग्राहपावकस्स्वयमास्थितः ।

Si Apoy mismo ay nagpakita—ang kanyang liyab ay umiikot pakanan at waring pinalamutian ng kintab na ginto—at siya mismo ang tumanggap ng handog na yaon.

Verse 27

सोऽस्त्रमाहारयामासब्राह्ममिन्द्ररिपुस्तदा ।।।।धनुश्चात्मरथंचैवसर्वंतत्राभ्यमन्त्रयत् ।

Pagkaraan, tinawag ni Indrajit ang Brahmā-astra; at doon niya sa pamamagitan ng mantra ay pinabanal ang kanyang pana at maging ang sarili niyang karwahe—lahat para sa layuning iyon.

Verse 28

तस्मिन्नाहूयमानेस्त्रेहूयमाने च पावके ।।।।सार्धंग्रहेन्दुनक्षत्रैर्वितत्रासनभस्थ्सलम् ।

Habang tinatawag ang sandatang iyon at ibinubuhos ang handog sa apoy, nanginig sa pangamba ang kalawakan ng langit—kasama ang mga planeta, ang buwan, at ang mga bituin.

Verse 29

स पावकंपावकदीप्ततेजाहुत्वामहेन्द्रप्रतिमप्रभावः ।स चापबाणासिरथाश्वसूतःखेऽन्तर्दधेऽत्मानमचिन्त्यरूपः ।।।।

Matapos maghandog sa apoy—nagniningas na tila apoy mismo at may lakas na tulad ni Mahendra—si Indrajit na di-mawari ang anyo, taglay ang busog at mga palaso, tabak, karuwahe, mga kabayo at kutsero, ay naglaho sa himpapawid.

Verse 30

ततोहयरथाकीर्णंपताकाध्वजशोभितम् ।निर्ययौराक्षसबलंनर्दमानंययुत्सया ।।।।

Pagkaraan, ang hukbong rākṣasa—siksik sa mga kabayo at karuwahe, at nagliliwanag sa mga watawat at bandila—ay lumabas na umuungal, sabik sa pakikipagdigma.

Verse 31

तेशरैर्बहुभिश्चित्रैस्तीक्ष्णवेगैरलङ्कृतैः ।तोमरैरङ्कुशैश्चापिवानरान् जघ्नुराहवे ।।।।

Sa labanan, sinugatan nila ang mga vānara sa maraming palasong maringal at sari-sari, matalim at mabilis ang bagsik; gayundin sa mga sibat at mga pang-udyok.

Verse 32

रावणिस्तुततस्सङ्कृद्धस्तान्निरीक्ष्यनिशाचरान् ।हृष्टाभवन्तोयुध्यन्तुवानराणांजिघांसया ।।।।

Pagkaraan, si Rāvaṇi, nag-aalab sa galit, ay minasdan ang mga nilalang ng gabi at nagsabi: “Magalak kayo—makipagdigma, na may hangaring lipulin ang mga vānara.”

Verse 33

ततस्तेराक्षसास्सर्वेनर्धन्तोजयकाङ्क्षिणः ।अभ्यवर्षंस्ततोघोरान्वानरान् शरवृष्टिभिः ।।।।

Pagkaraan, ang lahat ng rākṣasa, umuungal at sabik sa tagumpay, ay nagpaulan ng nakapanghihilakbot na ulang-palaso sa mga vānarā.

Verse 34

स तुनालीकनाराचैर्गदाभिर्मुसलैरपि ।रक्षोभिस्सम्वृतस्सङ्ख्येवानरान् विचकर्त ह ।।।।

Ngunit siya, sa gitna ng sagupaan at napaliligiran ng mga rākṣasa, ay lumusot at lumapastangan sa mga vānarā sa pamamagitan ng nālīka na mga palaso, mga gada, at maging mga pamalo.

Verse 35

तेवध्यमानास्समरेवानराःपादपायुधाः ।अभ्यवर्षन्तसहसारावणिंशैलपादपैः ।।।।

Bagaman pinapatay sa labanan, ang mga vānarā—may sandatang mga nabunot na punò—ay biglang nagpaulan kay Rāvaṇa-putra (Indrajit) ng mga bato at mga punòng-kahoy.

Verse 36

इन्द्रजित्तुतदाक्रुद्धोमहातेजामहाबलः ।वानराणांशरीराणिव्यधमद्रावणात्मजः ।।।।

Noon, si Indrajit—anak ni Rāvaṇa, makapangyarihan at maningning—ay nag-alab sa galit at marahas na tinamaan ang mga katawan ng mga vānarā.

Verse 37

शरेणैकेन च हरीन्नवपञ्च च सप्त च ।बिभेदसमरेक्रुद्धोराक्षसान् संप्रहर्षयन् ।।।।

Sa galit sa larangan, tinusok niya ang mga harī (vānarā): ang ilan sa iisang palaso, ang iba sa siyam, lima, o pito—na ikinatuwa ng mga rākṣasa.

Verse 38

स शरैस्सूर्यसङ्काशैश्शातकुम्भविभूषितैः ।वानरान् समरेवीरःप्रममाथसुदुर्जयः ।।।।

Siya, ang bayaning mahirap daigin, ay dumurog sa mga Vanara sa digmaan sa pamamagitan ng mga palasong kasingningning ng araw at pinalamutian ng gintong dalisay.

Verse 39

तेभिन्नगात्रास्समरेवानराश्शरपीडिताः ।पेतुर्मथितसङ्कल्पास्सुरैरिवमहासुराः ।।।।

Sa digmaan, ang mga Vanara na tinamaan ng mga palaso—wasak ang mga sangkap at nanginig ang loob—ay bumagsak na parang mga dakilang Asura na pinabagsak ng mga Deva.

Verse 40

तंतपन्तमिवादित्यंघोरैर्बाणगभस्तिभिः ।अभ्यधावन्तसङ्कृद्धास्सम्युगेवानरर्षभाः ।।।।

Sa tindi ng galit sa sagupaan, sumugod ang pinakamahuhusay na Vanara patungo sa kanya—na parang naglalagablab na araw—na ang kakila-kilabot niyang mga palaso’y kumikislap na tila mga sinag.

Verse 41

ततस्तुवानरास्सर्वेभिन्नदेहाविचेतसः ।व्यथिताविद्रवन्तिस्मरुधिरेणसमुक्षिताः ।।।।

Pagkaraan, ang lahat ng Vanara—wasak ang katawan at litong-lito ang diwa—ay nagtakbuhan sa matinding pagdurusa, nababalutan ng dugo.

Verse 42

रामस्यार्थेपराक्रम्यवानरास्त्यक्तजीविताः ।नर्दन्तस्तेऽभिवृत्तास्तुसमरेसशिलायुधाः ।।।।

Para sa layon ni Rāma, ang mga Vānara—isinusugal ang sariling buhay—umungal at sumugod sa labanan, tangan ang mga batong sandata, hindi umurong kailanman.

Verse 43

तेद्रुमैःपर्वताग्रैश्चशिलाभिश्चप्लवङ्गमाः ।अभ्यवर्षन्तसमरेरावणिंपर्यवस्थिताः ।।।।

Ang mga Plavaṅgama, muling lumapit at pumaligid, ay nagpaulan sa anak ni Rāvaṇa sa labanan ng mga punò, tuktok ng bundok, at mga bato.

Verse 44

तद्रुमाणांशिलानां च वर्षंप्राणहरंमहत् ।व्यपोहतमहातेजारावणिस्समितिंजयः ।।।।

Ngunit ang dakilang makapangyarihan—si Rāvaṇi, manlulupig sa digmaan—ay itinaboy ang napakalaking ulang iyon ng mga punò at bato, na pumapatay ng hininga.

Verse 45

ततःपावकसङ्काशैश्शरैराशीविषोपमैः ।वानराणामनीकानिबिभेदसमरेप्रभुः ।।।।

Pagkaraan, sa labanan, ang panginoong mandirigma ay bumasag sa mga hanay ng Vānara sa pamamagitan ng mga palasong kumikislap na parang apoy at nakamamatay na gaya ng makamandag na ahas.

Verse 46

अष्टादशशरैस्तीक्ष्णैस्सविदद्वागन्धमादनम् ।विव्याथनवभिश्चैवनलंदूरादवस्थितम् ।।।।

Sa labingwalong matutulis na palaso, tinamaan niya si Gandhamādana; at sa siyam pa, malubha niyang sinugatan si Nala, na nakatayo sa malayo.

Verse 47

सप्तभिस्तुमहावीर्योमैन्दंमर्मविदारणैः ।पञ्चभिर्विशिखैश्चैवगजंविव्याथसंयुगे ।।।।

Ang dakilang bayaning iyon ay sinugatan si Mainda gamit ang pitong palaso na pumunit sa mga vital na bahagi, at sa parehong labanan ay tinamaan din niya si Gaja ng limang palaso.

Verse 48

जाम्बवन्तंतुदशभिर्नीलंत्रिंशद्भिरेव च ।सुग्रीवमृषभंचैवसोऽङ्गदंद्विविधंतथा ।।।।घोरैर्दत्तवरैस्तीक्ष्णैर्निष्प्राणानकरोत्तदा ।

Pagkatapos ay tinamaan niya si Jambavan ng sampung palaso, si Nila ng tatlumpu, at gayundin sina Sugriva, Rishabha, Angada, at Dvivida—gamit ang matatalim at kakila-kilabot na mga palaso na pinalakas ng mga biyaya—kaya't sila ay nakahandusay na walang malay, na tila walang buhay.

Verse 49

अन्यानपितदामुख्यान्वानरान् बहुभिश्शरैः ।।।।अर्दयामाससङ्कृद्धःकालानगिरिवमूर्छितः ।

At pagkatapos, sa tindi ng galit, pinahirapan din niya ang marami pang ibang pinuno ng mga Vanara gamit ang hindi mabilang na mga palaso—tulad ng nagngangalit na apoy sa katapusan ng mundo, na nagliliyab nang walang kontrol.

Verse 50

सशरैस्सूर्यसङ्काशैस्सुमुक्सैशशीघ्रगामिभिः ।।।।वानराणामनीकानिनिर्ममन्थमहारणे ।

Gamit ang mahusay na pagkakabitaw na mga palaso, na mabilis at kasing-liwanag ng araw, dinurog niya ang hanay ng mga Vanara sa dakilang labanang iyon.

Verse 51

आकुलांवानरींसेनांशरजालेनमोहिताम् ।।।।हृष्टस्सपरयाप्रीत्याददर्शक्षतजोक्षिताम् ।

Tiningnan niya ang hukbong Vānara—nagkakagulo, nalilinlang ng lambat ng mga palaso, at basang-basa sa dugo—at siya’y nagalak nang may sukdulang tuwa.

Verse 52

वानरेवमहातेजाराक्षसेन्द्रात्मजोबली ।।।।संसृज्यबाणवर्षं च शस्त्रवर्षं च दारुणम् ।ममर्दवानरानीकमिन्द्रजित्त्वरितोबली ।।।।

Sa gayon, ang makapangyarihan at maningning na Indrajit—anak ng hari ng mga Rākṣasa—ay dagling nagpakawala ng kakila-kilabot na ulang ng mga palaso at sandata, at dinurog ang hanay ng mga Vānara.

Verse 53

वानरेवमहातेजाराक्षसेन्द्रात्मजोबली ।।6.73.52।।संसृज्यबाणवर्षं च शस्त्रवर्षं च दारुणम् ।ममर्दवानरानीकमिन्द्रजित्त्वरितोबली ।।6.73.53।।

Dagling nagpakawala ang makapangyarihang Indrajit ng kakila-kilabot na ulang ng mga palaso at sandata, at dinurog ang hukbo ng mga Vānara.

Verse 54

स्वसैन्यमुत्सृज्यसमेत्यतूर्णंमहारणेवानरवाहिनीषु ।अदृश्यमानश्शरजालमुग्रंववर्षनीलाम्बुधरोयथाम्बु ।।।।

Iniwan niya ang sariling hukbo at sumugod nang matulin sa malaking labanan laban sa mga hanay ng Vānara; di-nakikita, ibinuhos niya ang mabagsik na lambat ng mga palaso, na parang maitim na ulap-ulan na nagbubuhos ng tubig.

Verse 55

तेशक्रजिद्बाणविशीर्णदेहामायाहताविस्वरमुन्नदन्तः ।रणेनिपेतुर्हरयोऽद्रिकल्पायथेन्द्रवज्राभिहतानगेन्द्राः ।।।।

Sa digmaan, ang mga Vānara—tila mga bundok—ay nabasag ang mga katawan sa mga palaso ni Śakrajit; tinamaan ng kaniyang māyā, sila’y sumigaw nang paos at bumagsak na parang matatayog na tuktok na tinamaan ng kulog ni Indra.

Verse 56

तेकेवलंसन्ददृशुशशिताग्रान्बाणान्रणेवानरवाहिनीषु ।मायानिगूढंतुसुरेन्द्रशत्रुं न चावृतंराक्षसमभ्यपश्यन् ।।।।

Sa digmaan, ang mga hanay ng Vanara’y tanging nakita ang mga palasong matutulis ang dulo na bumubuhos sa kanila; ngunit ang kaaway ni Indra, na nakatago sa mahika, ay hindi nila matanaw, bagama’t sila’y tinatamaan ng mga sandata.

Verse 57

ततस्सरक्षोधिपतिर्महात्मासर्वादिशोबाणगणैशशिताग्रैः ।प्रच्छादयामासरविप्रकाशैर्विपादयामास च वानरेन्द्रान् ।।।।

Pagkaraan, ang dakilang panginoon ng mga Rakshasa ay tinakpan ang lahat ng dako ng mga pulutong ng palasong matutulis ang dulo, maningning na gaya ng araw, at pinabagsak ang mga pinunong Vanara.

Verse 58

स शूलनिस्त्रिंशपरश्वधानिव्याविध्यदीप्तानलसन्निभानि ।सविस्फुलिङ्गोज्ज्वलपावकानिववर्षतीव्रंप्लवगेन्द्रसैन्ये ।।।।

Ikinampay at inihagis niya ang mga trident, espada, at palakol—nagniningas na tila sinding apoy, kumikislap sa mga tilamsik—at marahas na ibinuhos ang mga ito sa hukbo ng mga Vanara.

Verse 59

ततोज्वलनसङ्काशैश्शरैर्वानरयूथपाः ।ताडिताश्शक्रजिद्बाणैःप्रफुल्लाइवकिंशुकाः ।।।।

Pagkaraan, ang mga pinuno ng pangkat ng Vanara, tinamaan ng mga palaso ni Indrajit na kumikislap na parang apoy, ay nagmistulang mga punong kiṃśuka na ganap na namumulaklak.

Verse 60

तेन्योन्यमभिसर्पन्तोनिनदन्तश्चविस्वरम् ।राक्षसेन्द्रास्त्रनिर्भिन्नानिपेतुर्वानरर्षभाः ।।।।

Ang mga vanarang tulad ng toro, na tinusok ng mga sandata ng hari ng mga rākṣasa, ay nagsisiksikan sa isa’t isa; sumisigaw nang putol-putol ang tinig, sila’y bumagsak.

Verse 61

उदीक्षमाणागगनंकेचिन्नेत्रेषुताडिताः ।शरैर्विविशुरन्योन्यंपेतुश्चजगतीतले ।।।।

Ang ilan, nakatitig sa kalangitan, ay tinamaan ng mga palaso sa mga mata; kumapit sa isa’t isa, at bumagsak sa ibabaw ng lupa.

Verse 62

हनूमन्तं च सुग्रीवमङ्गदंगन्धमादनम् ।जाम्बवन्तंसुषेणं च वेगदर्शिनमेव च ।।।।मैन्दं च द्विविदंनीलंगवाक्षंगजगोमुभौ ।केसरिंहरिलोमानंविद्युद्धंष्ट्रं च वानरम् ।।।।सूर्याननंज्योतिमुखंतथादधिमुखंहरिम् ।पावकाक्षनळंचैवकुमुदंचैववानरम् ।।।।प्रसैश्शूलैश्शितैर्बाणैरिन्द्रजिन्मन्त्रसम्हितैः ।विव्याधहरिशार्दूलान् सर्वांस्तान्राक्षसोत्तमः ।।।।

Pinabagsak ni Indrajit ang mga pangunahing kampeon ng vānara—si Hanumān, Sugrīva, Aṅgada, Gandhamādana, Jāmbavān, Suṣeṇa, at si Vegadarśin.

Verse 63

हनूमन्तं च सुग्रीवमङ्गदंगन्धमादनम् ।जाम्बवन्तंसुषेणं च वेगदर्शिनमेव च ।।6.73.62।।मैन्दं च द्विविदंनीलंगवाक्षंगजगोमुभौ ।केसरिंहरिलोमानंविद्युद्धंष्ट्रं च वानरम् ।।6.73.63।।सूर्याननंज्योतिमुखंतथादधिमुखंहरिम् ।पावकाक्षनळंचैवकुमुदंचैववानरम् ।।6.73.64।।प्रसैश्शूलैश्शितैर्बाणैरिन्द्रजिन्मन्त्रसम्हितैः ।विव्याधहरिशार्दूलान् सर्वांस्तान्राक्षसोत्तमः ।।6.73.65।।

Tinamaan din niya sina Mainda, Dvivida, Nīla, Gavākṣa, Gaja at Gomukha—gayundin sina Kesarin, Harilomān, at Vidyuddaṃṣṭra, ang mga makapangyarihang mandirigmang vānara.

Verse 64

हनूमन्तं च सुग्रीवमङ्गदंगन्धमादनम् ।जाम्बवन्तंसुषेणं च वेगदर्शिनमेव च ।।6.73.62।।मैन्दं च द्विविदंनीलंगवाक्षंगजगोमुभौ ।केसरिंहरिलोमानंविद्युद्धंष्ट्रं च वानरम् ।।6.73.63।।सूर्याननंज्योतिमुखंतथादधिमुखंहरिम् ।पावकाक्षनळंचैवकुमुदंचैववानरम् ।।6.73.64।।प्रसैश्शूलैश्शितैर्बाणैरिन्द्रजिन्मन्त्रसम्हितैः ।विव्याधहरिशार्दूलान् सर्वांस्तान्राक्षसोत्तमः ।।6.73.65।।

Tinamaan niya si Sūryānana, si Jyotimukha, at si Dadhimukha, at gayundin si Pāvakākṣa; pati sina Naḷa at Kumuda—mga vānara na bayani na tanyag sa kadakilaan.

Verse 65

हनूमन्तं च सुग्रीवमङ्गदंगन्धमादनम् ।जाम्बवन्तंसुषेणं च वेगदर्शिनमेव च ।।6.73.62।।मैन्दं च द्विविदंनीलंगवाक्षंगजगोमुभौ ।केसरिंहरिलोमानंविद्युद्धंष्ट्रं च वानरम् ।।6.73.63।।सूर्याननंज्योतिमुखंतथादधिमुखंहरिम् ।पावकाक्षनळंचैवकुमुदंचैववानरम् ।।6.73.64।।प्रसैश्शूलैश्शितैर्बाणैरिन्द्रजिन्मन्त्रसम्हितैः ।विव्याधहरिशार्दूलान् सर्वांस्तान्राक्षसोत्तमः ।।6.73.65।।

Ang pinakadakila sa mga rākṣasa—si Indrajit—ay tumusok sa lahat ng yaong “mga tigre sa hanay ng mga vānara” sa pamamagitan ng mga sibat, mga trident, at mga palasong matatalim na pinatibay ng mga mantra.

Verse 66

स वैगदाभिर्हरियूथमुख्यान्निर्भिद्यबाणैस्तपनीयवङ्खैः ।ववर्षरामंशरवृष्टिजालैस्सलक्ष्मणंभास्कररमशिकल्पैः ।।।।

Matapos durugin ng mga pamalo ang mga pinuno ng mga pangkat ng vānara at butasin sila ng mga palasong kulay-ginto, ibinuhos niya kay Rāma—kasama si Lakṣmaṇa—ang isang lambat na unos ng mga palaso, nagniningas na tila mga sinag ng araw.

Verse 67

स बाणवर्षैरभिवृष्यमाणोधारानिपातानिवतानच्नित्य ।समीक्षमाणःपरमाद्भुतश्रीरामतदालक्ष्मणमित्युवाच ।।।।

Habang bumubuhos sa kanya ang unos ng mga palaso, si Rāma—na may kahanga-hangang karilagan—ay minasdan iyon nang walang pagkabalisa, na wari’y karaniwang ulang bumabagsak; at saka niya tinawag si Lakṣmaṇa at nagsalita.

Verse 68

असौपुनर्लक्ष्मणराक्षसेन्द्रोब्रह्मास्त्रमाश्रित्यसुरेन्द्रशत्रुः ।निपातयित्वाहरिसैन्यमुग्रमस्मान्शरैरर्दयतिप्रसक्तः ।।।।

“Lakṣmaṇa, yaong prinsipe ng mga rākṣasa—kaaway ni Indra—ay kumapit sa Brahmāstra. Matapos pabagsakin ang mabangis na hukbo ng mga vānara, ngayo’y walang tigil niyang pinahihirapan tayo sa kanyang mga palaso.”

Verse 69

स्वयम्भुवादत्तवरोमहात्मा ।समाहितोन्तर्हितभीमकायः ।कथंनुशक्योयुधिनष्टदेहोनिहन्तुमद्येन्द्रजिदुद्यतास्त्रः ।।।।

“Paano nga ba mapapatay ngayon sa digmaan si Indrajit—siya na pinagkalooban ng mga biyaya ng Sariling-Isinilang (Brahmā), matatag ang loob, nagkukubli ng kanyang kakila-kilabot na anyo, di-nakikita ang kanyang katawan, at lumalaban na laging nakataas ang mga sandata?”

Verse 70

मन्येस्वयम्भुर्भगवानच्नित्योयस्यैतदस्त्रंप्रभवश्चयोऽस्य ।बाणावपातास्त्वमिहाद्यधीमन्मयासहाव्यग्रमनास्सहस्व ।।।।

Inaakala ko na ang Sariling-silang na Panginoon, si Brahmā, ay di-maaarok; sa kanya ang sandatang ito at mula sa kanya ang kapangyarihan nito. Kaya, O marunong, tiisin mo ngayon dito ang ulang ng mga palaso kasama ko, na payapa at di-naliligalig ang isipan.

Verse 71

प्रच्छादयत्येषहिराक्षसेन्द्रस्सर्वाधिशस्सायकवृष्टिजालैः ।एतच्चसर्वंपतिताग्य्रशूरं न भ्राजतेवानरराजसैन्यम्।। ।।

Sapagkat ang haring rākṣasa na ito, si Indrajit, ay tinatakpan ang buong paligid ng larangan ng digmaan ng siksik na lambat ng ulang-palaso. Kaya ang buong hukbo ng hari ng mga Vanara—na ang mga pangunahing bayani’y nabuwal—ay hindi na nagniningning sa labanan.

Verse 72

आवांतुदृष्टवापतितौविसंज्ञौनिवृत्तयुद्दौगतरोषहर्षे ।ध्रुवंप्रवेक्ष्यत्यमरारिवासमसौसमादायरणाग्रलक्ष्मीम् ।।।।

Ngunit kapag nakita niya kaming dalawa na nabuwal at walang malay—humupa ang labanan, napawi ang galit at pagdiriwang—tiyak na papasok siya sa tahanan ng mga kaaway ng mga diyos, sa Laṅkā, sa pag-aakalang nakamit na niya ang karangalan ng tagumpay sa unahan ng digmaan.

Verse 73

ततस्तुताविन्द्रजिदस्त्रजालैर्भभूवतुस्तत्रतथाविशस्तौ ।स चापितौतत्रविदर्शयित्वाननादहर्षाद्युधिराक्षसेन्द्रः ।।।।

Pagkaraan, nang tamaan doon ng lambat ng mga sandata ni Indrajit, ang dalawa ay nanatiling nabuwal sa gayong kalagayan. At ang panginoon ng mga rākṣasa, pagkakita sa kanila roon sa larangan, ay umungal nang malakas sa digmaan dahil sa labis na galak.

Verse 74

सतत्तदावानरसैन्यमेवंरामं च सङ्ख्येसहलक्ष्मणेन ।विषादयित्वासहसाविवेशपुरींदशग्रीवभुजाभिगुप्ताम् ।।।।सन्स्तूयमानस्सतुयातुधानैः ।पत्रे च सर्वंहृषितोऽभ्युवाच ।।।।

Sa gayon, nang maihulog niya sa matinding pangungulila ang hukbo ng mga Vanara—pati sina Rāma at Lakṣmaṇa sa gitna ng labanan—agad siyang pumasok sa lungsod na binabantayan ng mga bisig ni Daśagrīva (Laṅkā). At habang pinupuri ng mga rākṣasa, masayang isinalaysay niya ang lahat sa kanyang ama.