Sarga 59

Verse 1

तस्मिन्हतेराक्षससैन्यपालेप्लवङ्गमानामृषभेणयुद्धे ।भीमयुधंसागरतुल्यवेगंविदुद्रुवेराक्षसराजसैन्यम् ।।6.59.1।।

Nang mapatay sa digmaan ng toro sa mga Vanara ang tagapamahala ng hukbong Rakshasa, ang mga kawal ng hari ng Rakshasa—may kakilakilabot na sandata at rumaragasa na tila alon ng dagat—ay nangagwatak at tumakas.

Verse 2

गत्वाऽथरक्षोधिपतेश्शशंसुस्सेनापतिंपावकसूनुशस्तम् ।तच्छापितेषांवचनंनिशम्यरक्षोधिपःक्रोधवशंजगाम ।।6.59.2।।

Pagkaraan, ang mga nakaligtas ay lumapit sa panginoon ng mga rākṣasa at iniulat na ang punong kumandante ay napatay ng anak ng Diyos ng Apoy. Nang marinig ang kanilang salita, ang panginoon ng mga rākṣasa ay napasailalim sa matinding galit.

Verse 3

सङ् ख्येप्रहस्तंनिहतंनिशम्यशोकार्दितःक्रोधपरीतचेताः ।उवाचतान्राक्षसयूथमुख्यानिन्द्रोयथानिर्जरयोथमुख्यान् ।।6.59.3।।

Nang mabalitaan niyang napatay si Prahasta sa labanan, siya—dinurog ng dalamhati at nilamon ng poot—ay nagsalita sa mga pangunahing pinuno ng mga pangkat ng rākṣasa, gaya ni Indra na nagsasalita sa mga pinuno ng hukbo ng mga walang-kamatayan.

Verse 4

नावज्ञारिपवेकार्यायैरिन्द्रबलसूदनः ।सूदितस्सैन्यपालोमेसानुयात्रस्सकुञ्जरः ।।6.59.4।।

Huwag hamakin ang kaaway; siya ang pumatay sa aking pinunò ng hukbo—mandirigmang kayang dumurog maging sa lakas ni Indra—kasama ang kanyang mga kasamahan at mga elepante.

Verse 5

सोऽहंरिपुविनाशायविजयायाविचारयन् ।स्वयमेवगमिष्यामिरणशीर्षंतदद्भुतम् ।।6.59.5।।

Kaya ako mismo, na nag-iisip sa paglipol sa kaaway at sa pagtatamo ng tagumpay, ay tutungo—walang pag-aalinlangan—sa yaong kagila-gilalas na unahan ng labanan.

Verse 6

अद्यतद्वानरानीकंरामंचसहलक्ष्मणम् ।निर्दहिष्यामिबाणौघैर्वनंदीप्स्सैरिवानगिभिः ।।6.59.6।।

“Ngayong araw, susunugin ko ang hukbo ng mga vānara—si Rāma rin, kasama si Lakṣmaṇa—sa ulang ng mga palaso, na wari’y kagubatang nilalamon ng apoy na kusang naglalagablab.”

Verse 7

सएवमुक्त्वाज्वलनप्रकाशंरथंतुरङ्गोत्तमराजयुक्तम् ।प्रकाशमानंवपुषाज्वलन्तंसमारुरोहामरराजशत्रुः ।।6.59.7।।

Pagkasabi niya nito, si Rāvaṇa—kaaway ng hari ng mga diyos na si Indra—ay sumakay sa karwaheng nagniningning na parang apoy, nakayuko sa pinakamahuhusay na kabayong panghari, at kumikislap na tila ginto sa ningning.

Verse 8

सशङ्खभेरीपणवप्रणादैरास्फोटितक्षेळ्वितसिंहनादैः ।पुण्यैस्स्तवैश्चाप्यभिपूज्यमानस्तदाययौराक्षसराजमुख्य:।। 6.59.8।।

Pagkaraan, lumabas ang pangunahing hari ng mga Rākṣasa, kasabay ang alingawngaw ng mga kabibe, ang dagundong ng mga tambol, ang palakpakan at sigawan, at mga ungol na tila leon—habang siya’y pinupuri at pinararangalan ng mga banal at mapalad na himno.

Verse 9

सशैलजीमून्तिकाशरूपैर्मांसादनैःपावकदीप्तनेत्रैः ।बभौवृतोराक्षसराजमुख्योभूतैर्वृतोरुद्रइवासुरेशः ।।6.59.9।।

Napapaligiran ng mga nilalang na kumakain ng laman, na ang mga mata’y nagliliyab na parang apoy at ang anyo’y gaya ng mga bundok at ulap-bagyo, ang pangunahing hari ng mga Rākṣasa ay nagningning—na wari’y si Rudra na napalilibutan ng mga bhūta sa gitna ng mga asura.

Verse 10

ततोनगर्यास्सहसामहौजानिष्क्रम्यतद्वानरसैन्यमुग्रम् ।महार्णवाभ्रस्तनितंददर्शसमुद्यतंपादपशैलहस्तम् ।।6.59.10।।

Pagkaraan, ang makapangyarihan ay biglang lumabas sa lungsod at nasilayan ang mabangis na hukbo ng mga Vānara—nagkakaisa at nakataas, gaya ng ugong ng dagat at kulog ng ulap—may tangan-tangang mga punò at batong bundok.

Verse 11

तद्राक्षसानीकमतिप्रचण्डमालोक्यरामोभुजगेन्द्रबाहुः ।विभीषणंशस्त्रभृतांवरिष्ठमुवाचसेवानुगतःपृथुश्रीः ।।6.59.11।।

Nang makita ni Rāma, na ang mga bisig ay tulad ng sa hari ng mga ahas, ang labis na mabangis na hukbo ng mga rākṣasa, siya—nagniningning sa malawak na karilagan at sinusundan ng kaniyang mga kawal—ay nagsalita kay Vibhīṣaṇa, ang pinakadakila sa mga may dalang sandata.

Verse 12

नानापताकध्वजशस्त्रजुष्टंप्रासासिशूलायुथवज्रजुष्टम् ।कस्येदमक्षोभ्यमभीरुजुष्टंमहेन्द्रोपमनागजुष्टम् ।।6.59.12।।

“Kanino ang hukbong ito na di matinag—pinalamutian ng sari-saring watawat at bandila, siksik sa mga sandatang gaya ng sibat, espada, trident, pamalo at mga sandatang tila kulog; walang takot, at sinasandigan ng mga elepanteng kasinglawak ng Bundok Mahendra?”

Verse 13

ततस्तुरामस्यनिशम्यवाक्यंविभीषणंश्शक्रसमानवीर्यः ।शशंसरामस्यबलप्रवेगंमहात्मनांराक्षसपुङ्गवानाम् ।।6.59.13।।

Pagdaka, si Vibhīṣaṇa—na ang tapang ay tulad ni Śakra (Indra)—nang marinig ang mga salita ni Rāma, ay nagsalaysay kay Rāma ng lakas at biglang pagsalakay ng mga dakilang pinuno ng mga Rākṣasa.

Verse 14

योऽसौगजस्कन्धगतोमहात्मानवोदितार्कोपमताम्रवक्त्रः ।प्रकम्पयन्नागशिरोऽभ्युपैतिह्यकम्पनंत्वेनमवेहिराजन् ।।6.59.14।।

O Hari, kilalanin mo siyang si Akampana—ang dakilang mandirigmang nakaupo sa balikat ng elepante, ang mukha’y mapulang-tanso na tulad ng bagong sumisikat na araw; lumalapit siya, pinanginginig ang ulo ng elepante.

Verse 15

योऽसौरथस्थोमृगराजकेतुर्दून्वस्थिन्दनुश्शक्रधनुःप्रकाशम् ।करीवभात्युग्रविवृत्तदंष्ट्रस्सइन्द्रजिन्नामवरप्रधानः ।।6.59.15।।

Naroon siya sa ibabaw ng kanyang karwahe, may sagisag na leon; iwinawasiwas niya ang busog na kumikislap na tila bahaghari ni Indra. Sa nakakatakot na pangil na nakausli, wari’y isang elepante ang anyo—siya si Indrajit, dakila dahil sa mga biyayang natamo niya.

Verse 16

यश्चैषव्निध्यास्तमहेन्द्रकल्पोधन्वीरथस्थोऽतिरथोतिवीरः ।विष्पारयन् चापमतुल्यमानंनाम्नातिकायोऽतिविवृद्धकायः ।।6.59.16।।

At ang isang ito—tulad ng kabundukang Vindhya at Mahendra—isang mamamana sa kanyang karwahe, dakilang mandirigmang pangkarwahe at ubod-lakas na bayani, iniinat ang busog na walang kapantay ang laki; ang pangalan niya’y Atikāya, dambuhala ang katawan at labis na lumaki.

Verse 17

योऽसौनवार्कोदितताम्रचक्षुरारुह्यघण्टानिनदप्रणादम् ।गजंखरंगर्जतिवैमहात्मामहोदरोनामसएषःवीरः ।।6.59.17।।

Yaong may matang mapulang-tanso na wari’y bagong sikat ng araw, sumakay sa elepanteng ang pag-ungol ay tila tunog ng mga kampana; marahas siyang umuungal—ang dakilang mandirigmang ito ay si Mahodara.

Verse 18

योऽसौहयंकाञ्चनचित्रभाण्डमारुह्यसन्ध्याभ्रगिरिप्रकाशम् ।प्रासंसमुद्यम्यमरीचिनद्धंपिशाचएषोऽशनितुल्यवेगः ।।6.59.18।।

Yaong nakasakay sa kabayong pinalamutian ng ginto, nagniningning na tila bundok na nababalutan ng ulap sa dapithapon, itinaas ang sibat na kumikislap sa mga sinag; ito si Piśāca, kasingbilis ng kidlat ng kulog.

Verse 19

यश्चैषशूलंनिशितंप्रगृह्यविद्युत्प्रभंकिङ्करवज्रवेगम् ।वृषेन्द्रमास्थायगिरिप्रकाशमायातियोऽसौत्रिशिरायशस्वी ।।6.59.19।।

At ang isang ito, mahigpit na hawak ang matalim na tridenteng kumikislap na parang kidlat at humahagibis na tila kulog, dumarating na nakasakay sa maringal na toro na nagniningning na parang bundok—siya ang bantog na Triśirā.

Verse 20

असौचजीमूतनिकाशरूपःकुम्भःपृथुव्यूढसुजातवक्षाः ।समाहितःपन्नगराजकेतुर्विष्पारयन्यातिधनुर्विधून्वन् ।।6.59.20।।

At dumarating si Kumbha, anyong tulad ng ulap, may malapad at matibay na dibdib; handang-handa, taglay ang sagisag ng Hari ng mga Ahas, hinihila at iwinawasiwas ang kanyang busog habang sumusulong.

Verse 21

यश्चैषजाम्बूनदवज्रजुष्टंदीप्तंसधूमंपरिघंप्रगृह्य ।आयातिरक्षोबलकेतुभूतःसोऽसौनिकुम्भोऽद्भुतघोरकर्मा ।।6.59.21।।

At ang isang ito, hawak ang nagliliyab na pamalong bakal na pinalamutian ng ginto at diyamante, kumikislap na may usok, sumusulong na tila sagisag ng hukbo ng mga rākṣasa—siya si Nikumbha, tagaganap ng kahanga-hanga at kakila-kilabot na mga gawa.

Verse 22

यश्चैषचापासिशरौघजुष्टंपताकिनंपावकदीप्तरूपम् ।रथंसमास्थायविभात्युदग्रोनरान्तकोऽसौनगशृङ्गयोधी ।।6.59.22।।

At itong isa, nakasakay sa karwaheng siksik sa mga busog, tabak, at ulang-palaso—may watawat at nagliliwanag na tila apoy—ay kumikislap sa kaitaasan: siya yaong Narāntaka, mandirigmang nakikipaglaban gamit ang mga tuktok ng bundok.

Verse 23

यश्चैषनानाविधघोररूपैर्व्याघ्रोष्ट्रनागेन्द्रमृगाश्ववक्त्रै: ।भूतैर्वृतोभातिविवृत्तनेत्स्रैसोऽसौसुराणामपिदर्पहन्ता ।।6.59.23।।त्रैतदिन्दुप्रतिमंविभातिछत्रंसितंसूक्ष्मशलाकमग्य्रम् ।अत्रैषरक्षोधिपतिर्महात्माभूतैर्वृतोरुद्रइवावभाति ।।6.59.24।।

Siya na kumikislap doon, napaliligiran ng mga bhūta na may sari-saring nakapangingilabot na anyo—mukhang tigre, kamelyo, hari ng elepante, usa, at kabayo—na ang mga mata’y umiikot nang marahas: siya yaon na dumudurog sa pagmamataas maging ng mga diyos.

Verse 24

यश्चैषनानाविधघोररूपैर्व्याघ्रोष्ट्रनागेन्द्रमृगाश्ववक्त्रै: ।भूतैर्वृतोभातिविवृत्तनेत्स्रैसोऽसौसुराणामपिदर्पहन्ता ।।6.59.23।।त्रैतदिन्दुप्रतिमंविभातिछत्रंसितंसूक्ष्मशलाकमग्य्रम् ।अत्रैषरक्षोधिपतिर्महात्माभूतैर्वृतोरुद्रइवावभाति ।।6.59.24।।

Sa ibabaw niya’y nagniningning ang kataas-taasang puting maharlikang payong, tila buwan, na may maseselang tadyang. Narito ang dakilang panginoon ng mga rākṣasa, napaliligiran ng mga bhūta, na nagliliyab na parang Rudra sa gitna ng kanyang mga kasama.

Verse 25

असौकिरीटीचलकुण्डलास्योनगेन्द्रविन्ध्योपमभीमकायः ।महेन्द्रवैवस्वतदर्पहन्तारक्षोधिपस्सूर्यइवावभाति ।।6.59.25।।

Naroon ang panginoon ng mga rākṣasa—may korona, at ang kanyang mukha’y pinalalamutian ng umuugoy na mga hikaw—ang kanyang kakila-kilabot na katawan ay tulad ng hari ng mga bundok at ng Vindhya. Siya na nagpababa ng pagmamataas nina Indra at Yama ay nagliliyab na parang araw.

Verse 26

प्रत्युवाचततोरामोविभीषणमरिन्दम् ।अहोदीप्तमहातेजारावणोराक्षसेश्वरः ।।6.59.26।।

Pagkatapos ay sumagot si Rāma, ang manlulupig ng mga kaaway, kay Vibhīṣaṇa: “Ah! Si Rāvaṇa, panginoon ng mga rākṣasa, ay nagliliyab sa dakilang ningning.”

Verse 27

आदित्यइवदुष्प्रेक्ष्योरश्मिभिर्भातिरावणः ।सुव्यक्तंलक्ष्यतेह्यस्यरूपंतेजःसमावृतम् ।।6.59.27।।

Gaya ng araw, si Rāvaṇa’y kumikislap sa mga sinag na mahirap titigan; sapagkat ang kanyang anyo’y natatakpan sa lahat ng dako ng liwanag at hindi malinaw na maaninag.

Verse 28

देवदानववीराणांवपुर्नैवंविधंभवेत् ।यादृशंराक्षसेन्द्रस्यवपुरेतत्प्रकाशते ।।6.59.28।।

Sa mga bayani ng mga deva at dānava, hindi masusumpungan ang ganitong anyo; ganito ang nagliliyab na tindig na sumisiklab sa panginoong ito ng mga rākṣasa.

Verse 29

सर्वेपर्वतसङ्काशास्सर्वेपर्वतयोधिनः ।सर्वेदीप्तायुधधरायोधाश्चास्यमहोजस:।। 6.59.29।।

Ang lahat ng kanyang mga mandirigma’y tila mga bundok; lahat ay mga mandirigmang nakikipaglaban na wari’y naghahagis ng mga bundok; lahat ay may tangan na nagliliyab na sandata—ang mga kawal niyang ito’y may napakalaking lakas.

Verse 30

भातिरक्षोराजोऽसौप्रदीप्त्तैर्भीमविक्रमैः ।भूतैःपरिवृतस्तीक्ष्णैर्देहवद्भिरिवान्तकः ।।6.59.30।।

Nagniningning ang haring rākṣasa, napalilibutan ng mababangis at matatalim na nilalang na may katawang-anyô at kakilakilabot na tapang—gaya ni Antaka, ang Kamatayan, sa gitna ng sarili niyang mga anyo.

Verse 31

दिष्ट्याऽयमद्यपापात्माममदृष्टिपथंगतः ।अद्यक्रोधंविमोक्ष्यामिसीताहरणसम्भवम् ।।6.59.31।।

Mapalad nga ngayon, ang makasalanang ito’y napasok sa aking paningin. Ngayon ko pakakawalan ang poot na isinilang sa pagdukot kay Sītā.

Verse 32

एवमुक्त्वाततोरामोधनुरादायवीर्यवान् ।लक्ष्मणानुचरस्तस्थौसमुद्धृत्यशरोत्तमम् ।।6.59.32।।

Pagkasabi nito, kinuha ng makapangyarihang Rāma ang kanyang busog; at si Lakṣmaṇa’y kasunod na naglilingkod, tumindig siyang handa, itinaas ang isang napakahusay na palaso.

Verse 33

ततःसरक्षोधिपतिर्महात्मारक्षांसितान्याहमहाबलानि ।द्वारेषुचर्यागृहगोपुरेषुसुनिर्वृतास्तिष्ठतनिर्विशङ्काः ।।6.59.33।।

Pagkaraan, ang dakilang panginoon ng mga rākṣasa, ang marangal na pinuno, ay nagsalita sa mga makapangyarihang rākṣasa: “Magsipuwesto kayo—panatag at walang pangamba—sa mga tarangkahan, sa mga bantayan, at sa mga tore ng lungsod sa mga pangunahing lansangan.”

Verse 34

हाऽगतंमांसहितंभवद्भिर्वनौकसश्छिद्रमिदंविदित्वा ।शून्यापुरींदुष्प्रसहांप्रमथ्यप्रधर्षयेयुस्सहसासमेताः ।।6.59.34।।

“Kung malaman ng mga naninirahan sa gubat na lumabas ako rito na kasama kayo, aakalain nilang ito’y isang siwang na kahinaan; at kung magtipon silang bigla, maaari nilang pasukin ang (sandaling) walang bantay na lungsod at wasakin ito.”

Verse 35

विसर्जयित्वासचिवांस्ततस्तान्गतेषुरक्षस्सुयथानियोगम् ।व्यचारयद्वानरसागरौघंमहाझषःपूर्णमिवार्णवौघम् ।।6.59.35।।

Pagkapagpaalam niya sa mga tagapayo, at nang ang mga Rākṣasa’y nagsiparoon sa kani-kanilang tungkulin ayon sa utos, si Rāvaṇa’y lumibot sa napakalawak na “dagat” ng mga Vānara—gaya ng dambuhalang isdang humihiwa sa umaalon na karagatan.

Verse 36

तमापतन्तंसहसासमीक्ष्यदीप्तेषुचापंयुधिराक्षसेन्द्रम् ।महत्समुत्पाट्यमहीधराग्रंदुद्रावरक्षोधिपतिंहरीशः ।।6.59.36।।

Nang makita niyang biglang sumasalakay sa digmaan ang haring Rākṣasa na may nagliliyab na busog, ang panginoon ng mga Vānara’y bumunot ng napakalaking tuktok ng bundok at sumugod sa pinuno ng mga Rākṣasa.

Verse 37

तच्छैलशृङ्गंबहुवृक्षसानुंप्रगृह्यचिक्षेपनिशाचराय ।तमापतन्तंसहसासमीक्ष्यचिच्छेदबाणैस्तपनीयपुङ्खैः ।।6.59.37।।

Hinawakan niya ang taluktok na iyon, na ang mga dalisdis ay siksik sa mga punò, at inihagis sa nilalang ng gabi; ngunit nang makita ni Rāvaṇa na papalapit ito, agad niya itong pinira-piraso sa mga palasong may gintong katawan.

Verse 38

तस्मिन् प्रवृद्धोत्तमसानुवृक्षेशृङ्गेविकीर्णेपतितेपृथिव्याम् ।महाहिकल्पंशरमन्तकाभंसमादधेराक्षसलोकनाथः ।।6.59.38।।

Nang ang matayog na tuktok na iyon, hitik sa punò, ay mabasag at magkawatak-watak na bumagsak sa lupa, ang panginoon ng kaharian ng mga Rākṣasa’y nagkabit ng palaso—tila dambuhalang ahas at anyong kamatayan—na wari’y magdadala ng ganap na paglipol.

Verse 39

सतंगृहीत्वाऽनिलतुल्यवेगंसविस्फुलिङ्गज्वलनप्रकाशम् ।बाणंमहेन्द्राशनितुल्यवेगंचिक्षेपसुग्रीववधायरुष्टः ।।6.59.39।।

Sa galit, kinuha niya ang palasong iyon—kasingbilis ng hangin, kumikislap na parang apoy na nagbubuga ng mga baga, at kasinglakas ng kidlat ni Indra—at inihagis upang patayin si Sugrīva.

Verse 40

ससायकोरावणबाहुमुक्तःशक्राशनिप्रख्यवपुश्शिताग्रः ।सुग्रीवमासाद्यबिभेदवेगाद्गुहेरिताक्रौञ्चमिवोग्रशक्तिः ।।6.59.40।।

Yaong palaso, pinakawalan mula sa bisig ni Rāvaṇa—matalim ang dulo at kakila-kilabot na gaya ng kulog ni Indra—ay umabot kay Sugrīva at tumusok sa kanya nang buong bagsik, na wari’y ang mabangis na sibat na minsang inihagis ni Guha na bumiyak sa Bundok Krauñca.

Verse 41

ससायकार्तोविपरीतचेताःकूजन्पृथिव्यांनिपपातवीरः ।तंप्रेक्ष्यभूमौपतितंविसंज्ञंनेदुःप्रहृष्टायुधियातुधानाः ।।6.59.41।।

Ang bayaning iyon, sugatan ng palaso at nalito ang diwa, ay napabagsak sa lupa na umuungol. Nang makita siyang nakahandusay at walang malay, ang mga yātudhāna (rākṣasa) ay nagsigawan sa digmaan, nagagalak.

Verse 42

ततोगवाक्षोगवयस्सुदंष्ट्रस्त्वथर्षभोज्योतिमुखोनलश्च ।शैलान् समुत्पाट्यविवृद्धकायाःप्रदुद्रुवुस्तंप्रतिराक्षसेन्द्रम् ।।6.59.42।।

Pagkaraan, sina Gavākṣa, Gavaya, Sudaṃṣṭra, gayundin sina Ṛṣabha, Jyotimukha, at Nala—pinalaki ang kanilang mga katawan sa lakas—ay bumunot ng mga batong bundok at sumugod laban sa panginoon ng mga rākṣasa.

Verse 43

तेषांप्रहारान् सचकारमोघान् रक्षोधिपोबाणशतैःशिताग्रैः ।तान्वानरेन्द्रानपिबाणजालैर्बिभेदजाम्बूनदचित्रपुङ्खैः ।।6.59.43।।

Ngunit ginawang walang saysay ng panginoon ng mga rākṣasa ang kanilang mga hampas sa pamamagitan ng daan-daang palasong matutulis; at sa ulang ng mga palaso—gintong kumikislap at sari-saring balahibo—ay tinusok niya maging ang mga pinunò ng mga vānarā.

Verse 44

तेवानरेन्द्रास्त्रिदशारिबाणैर्भिन्नानिपेतुर्भुविभीमकायाः ।ततस्तुतद्वानरसैन्यमुग्रंप्रच्छादयामाससबाणजालैः ।।6.59.44।।

Ang mga pinunong vānarang may kakila-kilabot na anyo, na napunit ng mga palaso ng kaaway ng mga diyos, ay bumagsak sa lupa. Pagkaraan, tinakpan niya ang mabagsik na hukbong vānarā ng ulang-palaso, na wari’y lambat ng mga pana.

Verse 45

तेवध्यमानाःपतिताःप्रवीरानानद्यमानाभयशल्यविद्धाः ।शाखामृगारावणसायकार्ताजग्मुश्शरण्यंशरणंस्मरामम् ।।6.59.45।।

Sila’y pinapatay at nabuwal—ang mga pangunahing bayani—sumisigaw at tinusok ng palaso ng takot. Ang mga unggoy, pinahihirapan ng mga pana ni Rāvaṇa, ay lumapit kay Rāma bilang kanlungan—sa Kanya na karapat-dapat magbigay ng pag-iingat.

Verse 46

ततोमहात्मासधनुर्धनुष्मानादायरामस्सहसाजगाम ।तंलक्ष्मणःप्राञ्जलिरभ्युपेत्यउवाचवाक्यंपरमार्थयुक्तम् ।।6.59.46।।

Pagkatapos, ang dakilang-loob na si Rāma, ang makapangyarihang mamamana, ay kinuha ang kaniyang busog at dagling sumulong. Lumapit sa kaniya si Lakṣmaṇa na nakatiklop ang mga kamay at nagsalita ng mga salitang nakaugat sa pinakamataas na layon at katotohanan.

Verse 47

काममार्यस्सुपर्याप्तोवधायास्यदुरात्मनः ।विधमिष्याम्यहंचैतमनुजानीहिमांविभो ।।6.59.47।।

“O marangal na ginoo, ganap akong may kakayahang ipapatay ang masamang-loob na kaaway na ito. Wawasakin ko siya—pahintulutan mo ako, O makapangyarihang Panginoon.”

Verse 48

तमब्रवीन्महातेजारामस्सत्यपराक्रमः ।गच्छयत्नपरश्चापिभवलक्ष्मण संयुगे ।।6.59.48।।

Sa kaniya’y sinabi ni Rāma—nagniningning sa kapangyarihan at matatag sa tunay na kagitingan: “Humayo ka, Lakṣmaṇa; at sa labanan ay maging mapagmatyag at maingat.”

Verse 49

रावणोहिमहावीर्योरणेऽद्भुतपराक्रमः ।त्रैलोक्येनापिसङ्क्रुद्धोदुष्प्रसह्योनसंशयः ।।6.59.49।।

Sapagkat si Rāvaṇa ay isang dakilang bayani, kahanga-hanga ang lakas sa digmaan. Kapag siya’y nagngangalit, mahirap siyang mapigil kahit ng tatlong daigdig—walang alinlangan dito.

Verse 50

तस्यच्छिद्राणिमार्गस्वस्वच्छिद्राणिचलक्ष्य ।चक्षुषाधनुषायत्ना प्रक्षात्मानंसमाहितः ।।6.59.50।।

Magmatyag ka: hanapin ang mga siwang sa kanya at bantayan ang sarili mong kahinaan. Sa matang matatag at busog sa kamay, itugma ang iyong mga palaso sa landas ng kanyang mga sandata, at ingatan ang sarili nang buong pagpipigil at pagkatipon ng diwa.

Verse 51

राघवस्यवचश्श्रुत्वासपरिष्वज्याभिपूज्यच ।अभिवाद्यतत् रामंययौसौमित्रिराहवम् ।।6.59.51।।

Nang marinig ang mga salita ni Rāghava, niyakap siya ni Saumitri, pinarangalan nang may paggalang, nagbigay-pugay kay Rāma, at saka lumabas tungo sa labanan.

Verse 52

सरावणंवारणहस्तबाहुंददर्शभीमोद्यतदीप्तचापम् ।प्रच्छादयन्तंशरवृष्टिजालैस्तान्वानराभनिन्नविकीर्णदेहान् ।।6.59.52।।

Natanaw niya si Rāvaṇa—nakapangilabot, ang mga bisig ay tila punò ng elepante—na nakataas ang nagliliyab na busog; at tinatakpan niya ang larangan ng mga lambat ng ulang-palaso, habang ang mga vānarā ay wasak at nagkalat ang mga katawan.

Verse 53

तमालोक्यमहातेजाहनूमान्मारुतात्मजः ।निवार्यशरजालानिप्रदुद्रावसरावणम् ।।6.59.53।।

Pagkakita niya, ang maningning na si Hanumān, anak ng Hangin, ay pinigil ang rumaragasang lambat ng mga palaso at sumugod nang tuwiran kay Rāvaṇa.

Verse 54

रथंतस्यसमासाद्यबाहुमुद्यम्यदक्षिणम् ।त्रासयन्रावणंधीमान्हनूमान्वाक्यमब्रवीत् ।।6.59.54।।

Lumapit sa kanyang karwahe, itinaas ng marunong na si Hanumān ang kanang bisig bilang pananakot kay Rāvaṇa at nagsalita ng ganitong mga salita.

Verse 55

देवदानवगन्धर्वायक्षाश्चसहराक्षैसैः ।अवश्यंतुत्वयाभग्नावानरेभ्यस्तुतेभयम् ।।6.59.55।।

“Tunay ngang iyong dinurog ang mga deva, mga asura, mga gandharva at mga yakṣa—kasama pa ang mga rākṣasa sa iyong tabi; ngunit ngayon, sa mga vānarang ito ka natatakot.”

Verse 56

एषमेदक्षिणोबाहुःपञ्चशाखःसमुद्यतः ।विधमिष्यतितेदेहाद्भूतात्मानंचिरोषितम् ।।6.59.56।।

“Ito ang aking kanang bisig, nakataas—limang-sanga sa mga daliri; itataboy nito mula sa iyong katawan ang matagal nang nananahang espiritu.”

Verse 57

श्रुत्वाहनुमतोवाक्यंरावणोभीमविक्रमः ।संरक्तनयनःक्रोधादिदंवचनमब्रवीत् ।।6.59.57।।

Nang marinig ang mga salita ni Hanumān, si Rāvaṇa—kakila-kilabot ang lakas—ay namula ang mga mata sa galit at sumagot ng ganitong pananalita.

Verse 58

क्षिप्रंप्रहरनिःशङ्कंस्थिरांकीर्तिमवाप्नुहि ।ततस्त्वांज्ञातविक्रान्तंनाशयिष्यामिवानर ।।6.59.58।।

“Sumalakay ka agad, walang pag-aalinlangan, at kamtin ang matibay na karangalan; saka, kapag nasukat ko na ang iyong kagitingan, wawasakin kita, O vānara.”

Verse 59

रावणस्यवचश्श्रुत्वावायुसूनुर्वचोऽब्रवीत् ।प्रहृतंहिमयापूर्वमक्षंतवसुतंतव ।।6.59.59।।

Nang marinig ang mga salita ni Rāvaṇa, sumagot ang anak ng Hangin: “Tunay nga, noon pa man ay aking pinabagsak ang iyong anak na si Akṣa.”

Verse 60

एवमुक्तोमहातेजारावणोराक्षसेश्वरः ।आजघानानिलसुतंतलेनोरसिवीर्यवान् ।।6.59.60।।

Sa gayong pananalita, ang makapangyarihan at maningning na panginoon ng mga rākṣasa, ang matapang na Rāvaṇa, ay hinampas sa dibdib ang anak ni Anila (Hanumān) ng kanyang palad.

Verse 61

सतलाभिहतस्तेनचचालचमुहुर्मुहुः ।स्थित्वामुहूर्तंतेजस्वीस्थैर्यंकृत्वामहामतिः ।।6.59.61।।आजघानाभिसङ्कृद्धस्तलेनैवामरद्विषम् ।

Sa hampas ng palad, siya’y nayanig at napaurong nang paulit-ulit. Pagkaraan, ang maningning at dakilang isip ay tumindig nang sandali, pinatatag ang sarili; at sa nag-aalab na poot, hinampas niya rin ng sariling palad ang kaaway ng mga deva (Rāvaṇa).

Verse 62

ततस्ततेनाभिहतोवानरेणमहात्मना ।।6.59.62।।दशग्रीवःसमाधूतोयथाभूमिचलेऽचलः ।

Pagkaraan, nang tamaan siya ng dakilang-loob na Vānara, nayanig si Daśagrīva—gaya ng bundok na nanginginig kapag yumanig ang lupa.

Verse 63

सङ्ग्रामेतंतथादृष्टवारावणंतलताडितम् ।।6.59.63।।ऋषयोवानराःसिद्धानेदुर्देवास्सहासुरैः ।

Nang makita sa digmaan si Rāvaṇa na gayong tinamaan ng palad, sumigaw ang mga Ṛṣi, ang mga Vānara, at ang mga Siddha; maging ang mga Deva, kasama ang mga Asura, ay nagtaas ng tinig.

Verse 64

अथाऽश्वास्यमहातेजारावणोवाक्यमब्रवीत् ।।6.59.64।।साधुवानर वीर्येणश्लाघनीयोऽसिमेरिपुः ।

Pagkatapos, ang makapangyarihang si Rāvaṇa, nang muling makahinga, ay nagsalita: “Magaling, O Vānara! Sa iyong tapang, karapat-dapat kang purihin—bagaman ikaw ay aking kaaway.”

Verse 65

रावणेनैवमुक्तस्तुमारुतिर्वाक्यमब्रवीत् ।।6.59.65।।धिगस्तुममवीर्येणयस्त्वंजीवसिरावण ।

Nang gayon ang sinabi ni Rāvaṇa, sumagot si Māruti: “Kasuklam-suklam ang aking tapang—kung ikaw, Rāvaṇa, ay nabubuhay pa!”

Verse 66

सकृत्तुप्रहरेदानींदुर्भुद्धे किंविकत्थसे ।।6.59.66।।ततस्त्वांमामिकामुष्टिर्नयिष्यतियमक्षयम् ।

“Minsan pa lamang, manakit ka ngayon, masamang-isip—bakit ka nagyayabang? Pagkatapos, dadalhin ka ng aking kamaong ito sa kaharian ni Yama.”

Verse 67

तोमारतिवाक्येनकोधस्तस्यतदाऽज्वलत् ।।6.59.67।।संरक्तनयनोयत्नान्मुष्टिमुद्यम्यदक्षिणम् ।पातयामासवेगेनवानरोरसिवीर्यवान् ।।6.59.68।।

Nasugatan ng mga salita ni Māruti, biglang nag-alab ang kanyang poot. Namula ang mga mata; ang magiting ay buong-lakas na itinaas ang kanang kamao at sa matinding bilis ay ibinagsak iyon sa dibdib ng Vānara.

Verse 68

तोमारतिवाक्येनकोधस्तस्यतदाऽज्वलत् ।।6.59.67।।संरक्तनयनोयत्नान्मुष्टिमुद्यम्यदक्षिणम् ।पातयामासवेगेनवानरोरसिवीर्यवान् ।।6.59.68।।

Nasugatan ng mga salita ni Māruti, biglang nag-alab ang kanyang poot. Namula ang mga mata; ang magiting ay buong-lakas na itinaas ang kanang kamao at sa matinding bilis ay ibinagsak iyon sa dibdib ng Vānara.

Verse 69

हनूमान् वक्षसिव्यूढेसञ्चचालहतःपुनः ।विह्वलंतुतदादृष्टवाहनूमन्तंमहाबलम् ।।6.59.69।।रथेनातिरथशशीघ्रंनीलंप्रतिसमभ्यगात् ।

Matinding tinamaan sa dibdib, muling nasugatan si Hanumān at nayanig. Nang makita ang makapangyarihang Hanumān na tila nahihilo, ang dakilang mandirigmang-karwahista ay mabilis na iniharurot ang kanyang karwahe patungo kay Nīla.

Verse 70

राक्षसानामधिपतिर्धशग्रीवःप्रतापवान् ।।6.59.70।।पन्नगप्रतिमैर्भीमैःपरमर्माभिभेदिभिः ।शरैरादीपयामासनीलंहरिचमूपतिम् ।।6.59.71।।

Si Daśagrīva, ang makapangyarihang panginoon ng mga Rākṣasa, ay pinaulanan si Nīla—pinunò ng hukbong mga unggoy—ng nakatatakot na mga palasong tulad ng mga ahas, na tumatagos sa pinakaloob na mahahalagang bahagi.

Verse 71

राक्षसानामधिपतिर्धशग्रीवःप्रतापवान् ।।6.59.70।।पन्नगप्रतिमैर्भीमैःपरमर्माभिभेदिभिः ।शरैरादीपयामासनीलंहरिचमूपतिम् ।।6.59.71।।

Nang mapaligiran ng ulang-palaso, si Nīla, pinunò ng hukbo ng mga unggoy, ay bumunot ng tuktok ng bundok sa isang kamay at inihagis iyon sa panginoon ng mga Rākṣasa.

Verse 72

सशरौघसमायस्तोनीलःकपिचमूपतिः ।करेणेकैनेशैलाग्रंरक्षोधिपतयेऽसृजत् ।।6.59.72।।

Nang mapaligiran ng ulang-palaso, si Nīla, pinunò ng hukbo ng mga unggoy, ay bumunot ng tuktok ng bundok sa isang kamay at inihagis iyon sa panginoon ng mga Rākṣasa.

Verse 73

हनूमानपितेजस्वीसमाश्वस्तोमहामनाः ।विप्रेक्षमाणोयुद्धेप्सुस्सरोषमिदमब्रवीत् ।।6.59.73।।नीलेनसहसंयुक्तंरावणंराक्षसेश्वरम् ।अन्येनयुद्यमानस्यनयुक्तमभिधावनम् ।।6.59.74।।

Si Hanumān man, ang maningning at dakilang-loob, ay muling nagpanatag. Masidhing nagnanais ng labanan at nagmamasid, sinabi niya nang may poot: “Si Rāvaṇa, hari ng mga Rākṣasa, ay nakikipagsagupa na kay Nīla; hindi nararapat salakayin ang nakikipaglaban sa iba.”

Verse 74

हनूमानपितेजस्वीसमाश्वस्तोमहामनाः ।विप्रेक्षमाणोयुद्धेप्सुस्सरोषमिदमब्रवीत् ।।6.59.73।।नीलेनसहसंयुक्तंरावणंराक्षसेश्वरम् ।अन्येनयुद्यमानस्यनयुक्तमभिधावनम् ।।6.59.74।।

Nang makita ng pinunò ng hukbong unggoy ang tuktok ng bundok na nagkadurug-durog, si Nīla—tagapagpuksa ng mga bayani ng kaaway—ay nag-alab sa poot na parang apoy ng pagwawakas ng daigdig.

Verse 75

रावणोऽपिमहातेजास्तंच्छृङ्गंसप्तभिःशरैः ।आजघानसुतीक्ष्णाग्रैस्तद्विकीर्णंपपातह ।।6.59.75।।

Ngunit si Rāvaṇa, makapangyarihan sa ningning, ay tinamaan ang tuktok na iyon ng pitong palasong ubod-talim ang dulo; at iyon ay nabasag at bumagsak na nagkadurug-durog.

Verse 76

तद्विकीर्णंगिरेश्शृङ्गंदृष्टवाहरिचमूपतिः ।कालानगिरिवजज्वालकोपेनपरवीरहा ।।6.59.76।।

Nang makita ng pinunò ng hukbong unggoy ang tuktok ng bundok na nagkadurug-durog, si Nīla—tagapagpuksa ng mga bayani ng kaaway—ay nag-alab sa poot na parang apoy ng pagwawakas ng daigdig.

Verse 77

सोऽश्वकर्णान्धान् शालांश्चूताश्चापिसुपुष्पितान् ।अन्यांश्चविविधान् वृक्षान्नीलश्चिक्षेपसंयुगे ।।6.59.77।।

Kaya sa gitna ng sagupaan, inihagis ni Nīla ang mga punong aśvakarṇa, mga punong śāla, mga punong mangga na hitik sa bulaklak, at marami pang iba’t ibang punò.

Verse 78

सतान्वृक्षान् समासाद्यप्रतिचिच्छेदरावणः ।अभ्यवर्षत्सुघोरेणशरवर्षेणपावकिम् ।।6.59.78।।

Sinalubong ni Rāvaṇa ang mga punong iyon at pinutol-putol bilang ganti; at kay Nīla, anak ni Agni, ibinuhos niya ang kakila-kilabot na ulang ng mga palaso.

Verse 79

अभिवृष्टश्शरौघेणमेघेनेवमहाबलः ।ह्रस्वंकृत्वाततोरूपंध्वजाग्रेनिपपातह ।।6.59.79।।

Bagaman binaha ng ulang ng mga palaso na parang bundok na tinatamaan ng ulap-bagyo, ang makapangyarihang Nīla ay pinaliit ang anyo at dumapo sa dulo ng bandilang nakakabit sa busog ni Rāvaṇa.

Verse 80

पावकात्मजमालोक्यध्वजाग्रेसमवस्थितम् ।जज्वालरावणःक्रोधात्ततोनीलोननादच ।।6.59.80।।

Nang makita ni Rāvaṇa si Nīla, ang anak ng Apoy, na nakatindig sa dulo ng kanyang watawat, siya’y nag-alab sa poot; at si Nīla nama’y umungal nang malakas.

Verse 81

ध्वजाग्रेधनुषश्चाग्रेकिरीटाग्रेचतंहरिम् ।लक्ष्मणोऽथहनूमांश्चदृष्टवारामश्चविस्मिताः ।।6.59.81।।

Nang makita nilang ang haring iyon ay lumilipat-lipat sa dulo ng watawat, sa unahan ng busog, at maging sa tuktok ng korona, namangha sina Lakṣmaṇa at Hanūmān—at pati si Rāma rin.

Verse 82

रावणोऽपिमहातेजाःकपिलाघवविस्मितः ।अस्त्रमाहारयामासदीप्तमाग्नेयमद्भुतम् ।।6.59.82।।

Si Rāvaṇa man, na may dakilang ningning, ay namangha sa bilis ng unggoy; kaya inilabas niya ang kahanga-hanga at nagliliyab na sandatang Agneya.

Verse 83

ततस्तेचुक्रुशुर्हृष्टालब्दलक्षाःप्लवङ्गमाः ।नीललाघवसम्भ्रान्तंदृष्टवारावणमाहवे ।।6.59.83।।

Pagkaraan, ang mga plavaṅgama, nagagalak at wari’y natamo na ang kanilang layon, ay sumigaw sa tuwa—nang makita si Rāvaṇa sa labanan na nalilito dahil sa bilis ni Nīla.

Verse 84

वानराणांचनादेवसंरब्दोरावणस्तदा ।सम्भ्रमाविष्टहृदयोनकिञ्चित्प्रत्यपद्यत ।।6.59.84।।

At dahil sa malakas na sigawan ng mga vānara, si Rāvaṇa ay lalo pang nagngitngit; ang kanyang puso’y nabalot ng pagkabalisa, kaya wala siyang maipasyang mabisang tugon.

Verse 85

आग्नेयेनाधसंयुक्तंगृहीत्वारावणश्शरम् ।ध्वजशीर्षस्थितंसीलमुदैक्षतनिशाचरः ।।6.59.85।।

Pagkaraan, ang gabing-gumagalang Rāvaṇa, kinuha ang palaso at iniuugnay sa kapangyarihang Agneya; itinuon niya ang tingin kay Nīla na nakatindig sa tuktok ng watawat.

Verse 86

ततोऽब्रवीन्महातेजारावणोराक्षसेश्वरः ।कपेलाघवयुक्तोऽसिमाययापरयाऽनया ।।6.59.86।।

Pagkatapos ay nagsalita ang makapangyarihang Rāvaṇa, panginoon ng mga rākṣasa: “O unggoy, taglay mo ang mabilis na panlilinlang—sa masamang māyā na ito.”

Verse 87

जीवितंखलुरक्षस्वयदिशक्तोऽपिवानर ।तानितान्यात्मरूपाणिसृजसित्वमनेकशः ।।6.59.87।।

O Vānara, kung tunay kang may lakas, iligtas mo ang iyong buhay; kahit paulit-ulit kang lumilikha ng sari-saring anyo mula sa sarili mong anyo.

Verse 88

तथापित्वांमयामुक्तस्सायोकोऽस्त्रप्रयोजितः ।जीवितंपरिरक्षन्तंजीविताद्भ्रंशयिष्यति ।।6.59.88।।

Gayunman, ang palasong pinakawalan ko—na pinalakas ng mantra ng sandata—ay aagaw sa iyo mula sa buhay, kahit pilit mo itong ingatan.

Verse 89

एवमुक्त्वामहाबाहूरावणोराक्षसेश्वरः ।सन्धायबाणमस्त्रणचमूपतिमताडयत् ।।6.59.89।।

Sa gayong pananalita, ang malakas ang bisig na si Rāvaṇa, panginoon ng mga rākṣasa, ay inihanda ang palaso sa astra at tinamaan ang pinuno ng hukbo.

Verse 90

सोऽस्त्रयुक्तेनबाणेननीलोवक्षसिताडितः ।निर्धह्यमानस्सहसानिपपातमहीतले ।।6.59.90।।

Tinamaan si Nīla sa dibdib ng palasong kargado ng astra; at habang siya’y biglang nilalamon ng nagliliyab na puwersa, siya’y napabagsak sa lupa.

Verse 91

पितृमहात्म्यसंयोगात्मनश्चापितेजसा ।जानुभ्यानुपतद्भूमौनतुप्राणैर्व्ययुज्यत ।।6.59.91।।

Dahil sa kapangyarihan ng kadakilaan ng kanyang ama at sa sariling ningning ng loob, lumuhod siyang bumagsak sa lupa—ngunit hindi siya nahiwalay sa buhay.

Verse 92

विसंज्ञंवानरंदृष्टवादशग्रीवोरणोत्सुकः ।रथेनाम्बुदनादेनसौमित्रिमभिदुद्रुवे ।।6.59.92।।

Nang makita ni Daśagrīva ang Vānara na nakahandusay na walang malay, siya—sabik sa labanan—ay sumugod kay Saumitrī sakay ng kanyang karwahe, umuugong na parang kulog ng mga ulap-bagyo.

Verse 93

आसाद्यरणमध्येतंवारयित्वास्थितोज्वलन् ।धनुर्विष्फारयामासकम्पयन्निवमेदिनीम् ।।6.59.93।।

Nang maabutan niya siya sa gitna ng labanan at harangin ang kanyang daraanan, tumindig siyang nag-aalab; at pinakintab ang kanyang busog, na wari’y yayanigin ang mismong daigdig.

Verse 94

तमाहसौमित्रिरदीनसत्त्वोविष्फारयन्तंधनुरप्रमेयम् ।अभ्येहिमामद्यनिशाचरेन्द्रनवानरांस्त्वप्रतियोद्धुमर्हः ।।6.59.94।।

At sinabi ni Saumitrī, di-natitinag ang loob, habang malakas na pinapaugong ang di-masukat na busog: “Lumapit ka sa akin ngayon, O panginoon ng mga nilalang sa gabi; hindi nararapat na sa mga Vānara ka makipaglaban.”

Verse 95

सतस्यवाक्यंप्रतिपूर्णघोषंज्याशब्दमुग्रंचनिशम्यराजा ।आसाद्यसौमित्रिमवस्थितंतंकोपान्वितोवाचमुवाचरक्षः ।।6.59.95।।

Nang marinig ng hari sa mga Rākṣasa ang kanyang mga salitang puspos ng hamon, at ang mabagsik na tunog ng bagting, nilapitan niya si Saumitrī na matatag na nakatindig; at sa galit na nag-aalab, nagsalita ang rākṣasa.

Verse 96

दिष्ट्यासिमेराघव दृष्टिमार्गंप्राप्तोऽन्तगामीविपरीतबुद्धिः ।अस्मिन् क्षणेयास्यसिमृत्युदेशंसम्पाद्यमानोममबाणजालैः ।।6.59.96।।

“Mapalad nga tunay—ikaw, O Rāghava, ay napasok sa abot ng aking paningin. Sa isip na nalihis, papalapit ka sa iyong wakas; sa sandaling ito, sa bagsik ng aking mga ulanan ng palaso, tutungo ka sa lupain ng kamatayan.”

Verse 97

तमाहसौमित्रिरविस्मयानोगर्जन्तमुद्वृत्तसिताग्रदंष्ट्रम् ।राजन्नगर्जन्तिमहाप्रभावाविकत्थसेपापकृतांवरिष्ठ ।।6.59.97।।

Ngunit si Saumitrī, walang pagkamangha, ay nagsabi sa kanya habang siya’y umuungal, inilalantad ang nakausling mapuputing pangil: “O hari, ang tunay na makapangyarihan ay hindi umuungal nang ganyan. Ikaw ay nagyayabang—pinakamataas sa mga gumagawa ng kasamaan.”

Verse 98

जानामिवीर्यंतवराक्षसेन्द्रबलंप्रतापंचपराक्रमंच ।अवस्थितोऽहंशरचापपाणिरागच्छकिंमोघविकत्थनेन ।।6.59.98।।

“Alam ko ang iyong kagitingan, O panginoon ng mga Rākṣasa—ang iyong lakas, ningas ng kapangyarihan, at tapang sa digmaan. Nakatindig ako, may busog at palaso sa kamay; lumapit ka—ano ang saysay ng hungkag na pagyayabang?”

Verse 99

सएवमुक्तःकुपितस्ससर्जरक्षोथिपस्सप्तशरान् सुपुङ्खान् ।तान्लक्ष्मणःकाञ्चनचित्रिपुङ्खैश्चिच्छेदबाणैर्निशिताग्रधारैः ।।6.59.99।।

Nang masabihan nang gayon, nag-alab sa poot ang panginoon ng mga rākṣasa at pinakawalan ang pitong palasong may mainam na balahibo; ngunit pinutol ni Lakṣmaṇa ang mga iyon sa pamamagitan ng matatalim na palaso na may gintong, may-ukit na balahibo sa hulihan.

Verse 100

तान् प्रेक्षमाणस्सहसानिकृत्तानिकृत्तभोगानिवपन्नगेन्द्रान् ।लङ्केश्वरःक्रोधवशंजगामससर्जचान्यान्निशितान्पृषत्कान् ।।6.59.100।।

Nang makita niyang ang mga palasong iyon ay biglang nabasag—gaya ng mga hari ng ahas na naputol ang mga likaw—ang Panginoon ng Laṅkā ay napasailalim sa galit at muling nagpakawala ng iba pang matutulis na palaso.

Verse 101

सबाणवर्षंतुववर्षतीव्रंरामानुजःकार्मुकसम्प्रयुक्तम् ।क्षुरार्धचन्द्रोत्तमकर्णिभल्लैःशरांश्चचिच्छेदनचुक्षुभेच ।।6.59.101।।

Ngunit si Rāma-nuja ay nagpaulan ng matinding ulang-palaso, ang busog ay ganap na hinila; at sa pamamagitan ng kṣura, ardhacandra, uttama, karṇi, at bhalla na mga palaso, pinutol niya ang mga palaso ng kaaway, at hindi siya natinag.

Verse 102

सबाणजालान्यथतानितानिमोघानिपश्यंस्त्रिदशारिराजः ।विसिस्मियेलक्ष्मणलाघवेनपुनश्चबाणान्निशितान्मुमोच ।।6.59.102।।

Nang makita ng hari—kaaway ng mga diyos—na ang bawat salimbay ng kaniyang mga palaso ay nauuwi sa wala, siya’y namangha sa bilis ni Lakṣmaṇa; at muli niyang pinakawalan ang matutulis na palaso.

Verse 103

सलक्ष्मणश्चापिशरान् शिताग्रान्महेन्द्रतुल्योऽशनितुल्यवेगान् ।सन्धायचापेज्वलनप्रकाशान् ससर्जरक्षोधिपतेर्वधाय ।।6.59.103।।

Si Lakṣmaṇa man—tulad ni makapangyarihang Indra—ay ikinabit sa kaniyang busog ang matutulis na palaso, kasingbilis ng kidlat at kasingningas ng apoy, at pinakawalan iyon upang patayin ang panginoon ng mga rākṣasa.

Verse 104

सतान् प्रचिच्छेदहिराक्षसेन्द्रःछित्वाचतन्लक्ष्मणमाजघान ।शरेणकालाग्निसमप्रभेणस्वयम्भुदत्तेनललाटदेशे ।।6.59.104।।

Ngunit pinutol-putol ng hari ng mga rākṣasa ang mga palasong iyon; at matapos durugin ang mga ito, tinamaan niya si Lakṣmaṇa sa noo ng isang palasong kasingningas ng apoy ng pagkalipol, kaloob ng Sariling-Silang.

Verse 105

सलक्ष्मणोरावणसायकार्तश्चचालचापंशिधिलंप्रगृह्य ।पुनश्चसंज्ञांप्रतिलभ्यकृच्छ्राच्चिच्छेदचापंत्रिदशेन्द्रशत्रो ।।6.59.105।।

Si Lakṣmaṇa, nasugatan ng palaso ni Rāvaṇa, ay nayanig at halos mabuwal habang hawak ang busog na lumuwag; ngunit nang muling magkamalay sa hirap, pinutol niya ang busog ng kaaway ni Indra.

Verse 106

निकृत्तचापंत्रिभिराजघानबाणैस्तदादाशरथिश्शिताग्रैः ।ससायकार्तोविचचालराजाकृच्छ्राच्छसंज्ञांपुनराससाद ।।6.59.106।।

Nang maputol ang busog, tinamaan ng anak ni Daśaratha ang hari ng tatlong matutulis na palaso; sugatan ng mga palaso, nayanig ang hari at sa hirap ay muling nagkamalay.

Verse 107

सकृत्तचापःशरताडितश्चमेदार्द्रगात्रोरुधिरावसिक्तः ।जग्राहशक्तिंस्वयमुग्रशक्तिस्स्वयम्भुदत्तांयुधिदेवशत्रुः ।।6.59.107।।

Naputol ang kaniyang busog at tinamaan ng mga palaso; ang katawan niya’y nabahiran ng taba at naligo sa dugo. Ang kaaway ng mga diyos, kakila-kilabot sa lakas, ay dinampot sa digmaan ang sibat na śakti na kaloob ng Sariling-Silang.

Verse 108

सतांसधूमानलसन्निकाशांवित्रासनींसंयतिवानराणाम् ।चिक्षेपशक्तिंतरसाज्वलन्तींसौमित्रयेराक्षसराष्ट्रनाथः ।।6.59.108।।

At ang panginoon ng kaharian ng mga rākṣasa ay buong bagsik na inihagis kay Saumitrī ang naglalagablab na sibat, wari’y apoy na may usok, na nagdulot ng matinding pangamba sa mga vānarā sa gitna ng labanan.

Verse 109

तामापतन्तींभरतानुजोऽस्त्रैर्जघानबाणैश्चहुताग्निकल्पैः ।तथापिसातस्यविवेशशक्तिर्भुजान्तरंदाशरथेर्विशालम् ।।6.59.109।।

Nang iyon ay sumugod papalapit, tinamaan iyon ng nakababatang kapatid ni Bharata ng mga sandata at mga palasong wari’y apoy ng handog; gayunman, ang sibat ay tumagos sa malapad na dibdib ng anak ni Daśaratha.

Verse 110

सशक्तिमान् शक्तिसमाहतःसन् प्रजज्वालमुहुःरघुप्रवीरः ।तंविह्वलन्तंसहसाभ्युपेत्यजग्राहराजातरसाभुजाभ्याम् ।।6.59.110।।

Bagaman makapangyarihan, ang bayani ng Raghu, na matinding tinamaan ng sibat, ay paulit-ulit na nagliyab sa hapdi; at ang hari, si Rāvaṇa, ay biglang sumugod at mabilis siyang sinunggaban sa dalawang bisig.

Verse 111

हिमवान् मन्दरोमेरुस्तैलोक्यंवासहामरैः ।शक्यंभुजाभ्यामुद्धर्तुंनसङ् ख्येभरतानुजः ।।6.59.111।।

Ang Himavān, Mandara, at Meru—maging ang tatlong daigdig kasama ang mga diyos—maaaring mabuhat ng dalawang bisig; ngunit sa digmaan, ang nakababatang kapatid ni Bharata ay hindi kayang mabuhat nang gayon.

Verse 112

शक्त्याब्राह्म्याहिसौमित्रिस्ताडितास्तुस्तनान्तरे ।विष्णोरचिन्यन्त्यंस्वंभागमात्मानंप्रत्यनुस्मरत् ।।6.59.112।।

Sapagkat si Saumitri, bagaman tinamaan sa gitna ng dibdib ng sibat na pinagkalooban ng kapangyarihan ni Brahma, ay inalala sa kanyang sarili ang kanyang sariling bahagi—isang hindi maarok na bahagi—ni Vishnu.

Verse 113

ततोदानवदर्पघ्नंसौमित्रिंदेवकण्टकः ।तंपीडयित्वाबाहुभ्यांनप्रभुर्लङ्घनेऽभवत् ।।6.59.113।।

Pagkatapos, ang tinik ng mga diyos (Ravana), bagaman dinudurog si Saumitri gamit ang kanyang mga bisig, ay hindi siya nagawang buhatin—si Saumitri, ang dumudurog sa kapalaluan ng mga demonyo.

Verse 114

अथवायुसुतःक्रुद्धोरावणंसमभिद्रवत् ।आजघानोरसिक्रुद्धोवज्रकल्पेनमुष्टिना ।।6.59.114।।

Pagkatapos, ang anak ng Hangin, na galit na galit, ay sumugod nang diretso kay Ravana at—nag-aalab sa poot—ay sinuntok siya sa dibdib gamit ang kamaong tulad ng kulog.

Verse 115

तेनमुष्टिप्रहारेणरावणोराक्षसेश्वरः ।जानुभ्यामपतद्भूमौचचालचपपातच ।।6.59.115।।

Sa pamamagitan ng suntok na iyon, si Ravana, ang panginoon ng mga Rakshasa, ay nayanig; siya ay bumagsak sa lupa nang nakaluhod, gumegewang at natumba.

Verse 116

अस्यैश्चनेत्रैश्श्रवणैःपपातरुधिरंबहु ।विघूर्णमानोनिश्चेष्टोरथोपस्थउपाविशत् ।।6.59.116।।

Maraming dugo ang umagos mula sa kanyang bibig, mga mata, at mga tainga; umiikot ang paningin at pagkatapos ay nawalan ng galaw, siya ay napaupo sa upuan ng karwahe.

Verse 117

विसंज्ञोमूर्च्छ्रितश्चासीन्नचस्थानंसमालभत् ।विसंज्ञंरावणंदृष्टवासमरेभीमविक्रमम् ।।6.59.117।।ऋषयोवानराश्चैवनेदुर्देवास्सवासवाः ।

Nawalan siya ng malay at nahilo, at hindi na makatagpo ng sariling tayuan. Nang makita si Rāvaṇa—na may kakila-kilabot na lakas—na walang malay sa labanan, ang mga rishi at ang mga Vānara, at ang mga diyos kasama si Indra, ay nagtaas ng sigaw ng tagumpay.

Verse 118

हनूमानपितेजस्वीलक्ष्मणंरावणार्धितम् ।।6.59.118।।आनयद्राघवाभ्याशंबाहुभ्यांपरिगृह्यतम् ।

Si Hanumān din, maningning sa lakas, ay binuhat sa kanyang mga bisig si Lakṣmaṇa—nasugatan ni Rāvaṇa—at dinala siya palapit kay Rāghava (Rāma).

Verse 119

वायुसूनोःसुहृत्त्वेनभक्त्यापरमयाचसः ।।6.59.119।।शत्रूणामप्रकम्प्योऽपिलघुत्वमगमत्कपेः ।

Dahil sa pagkakaibigang tapat at sa sukdulang debosyon, siya—bagaman di matinag sa harap ng mga kaaway—ay naging maamo at mapagbigay-loob sa anak ng Diyos ng Hangin, ang unggoy na bayani.

Verse 120

तंसमुत्सृज्यसाशक्तिःसौमित्रिंयुधिदुर्जयम् ।।6.59.120।।रावणस्यरथेतस्मिन् स्थानंपुनरुपागता ।

Ang kapangyarihang yaong sibat, pag-iwan kay Saumitrī—na mahirap daigin sa digmaan—ay muling nagbalik sa dating kinalalagyan nito sa karwahe ni Rāvaṇa.

Verse 121

आश्वस्तश्चनिशल्यश्चलक्ष्मणश्शत्रुसूदनः ।।6.59.121।।विष्णोर्भागममीमांस्यमात्मानंप्रत्यनुस्मरन् ।

Si Lakṣmaṇa, tagapagpuksa ng mga kaaway—napanatag at napalaya sa mga palasong bumaon—muling inalaala sa kanyang sarili ang di-masusukat na bahagi niya kay Viṣṇu.

Verse 122

रावणोऽपिमहातेजाःप्राप्यसंज्ञांमहाहवे ।।6.59.122।।आददेनिशितान् बाणान् जग्राहचमहद्धमः ।

Si Rāvaṇa man din, na nag-aalab sa dakilang ningning, nang magbalik ang ulirat sa gitna ng maringal na labanan, ay kumuha ng matutulis na palaso at sinunggaban ang kanyang dakilang busog.

Verse 123

निपातितमहावीरांद्रवन्तींवानरींचमूम् ।।6.59.123।।राघवस्तुरणेदृष्टवारावणंसमभिद्रवत् ।

Nang makita ni Rāghava sa digmaan ang mga dakilang bayani na nabuwal at ang hukbong-unggoy na nagkakawatak-watak, siya’y sumugod nang tuwiran kay Rāvaṇa.

Verse 124

अथैवमुपसङ्गम्यहनूमान्वाक्यमब्रवीत् ।।6.59.124।।ममपृष्ठंसमारुह्यराक्षसंशास्तुमर्हसि ।विष्णुर्यथागरुत्मन्तंबलवन्तंसमाहितः ।।6.59.125।।

Pagkaraan, lumapit si Hanumān at nagsalita: “Sumakay ka sa aking likod at dapat mong parusahan ang Rākṣasa—gaya ni Viṣṇu na, payapa at nakatuon, sumasakay sa makapangyarihang Garuḍa.”

Verse 125

अथैवमुपसङ्गम्यहनूमान्वाक्यमब्रवीत् ।।6.59.124।।ममपृष्ठंसमारुह्यराक्षसंशास्तुमर्हसि ।विष्णुर्यथागरुत्मन्तंबलवन्तंसमाहितः ।।6.59.125।।

Nang marinig ni Rāghava ang mga salitang sinabi ng anak ng Diyos ng Hangin, siya’y sumakay sa dakila at makapangyarihang bayani sa mga unggoy; at sa gitna ng sagupaan, nakita ng panginoon ng mga tao si Rāvaṇa na nakatindig sa kanyang karwahe.

Verse 126

तच्छ्रुत्वाराघवोवाक्यंवायुपुत्रेणभाषितम् ।आरुरोहमहाशूरंबलवन्तंमहाकपिम् ।।6.59.126।।रथस्थंरावणंसङ् ख्येददर्शमनुजाधिपः ।

Nang marinig ni Rāghava ang mga salitang sinabi ng anak ng Diyos ng Hangin, siya’y sumakay sa dakila at makapangyarihang bayani sa mga unggoy; at sa gitna ng sagupaan, nakita ng panginoon ng mga tao si Rāvaṇa na nakatindig sa kanyang karwahe.

Verse 127

तमालोक्यमहातेजाःप्रदुद्रावसराघवः ।।6.59.127।।वैरोचनिवक्रुद्धोविष्णुरभ्युद्यतायुधः ।

Nang makita niya iyon, ang makapangyarihang si Rāghava ay sumugod pasulong—gaya ni Viṣṇu na nagngangalit, nakataas ang mga sandata, sumasalakay laban kay Virocana.

Verse 128

ज्याशब्दमकरोत्तीव्रंवज्रनिष्पेषनिस्वनम् ।।6.59.128।।गिरागम्भीरयारामोराक्षसेन्द्रमुवाचह ।

Pinatunog ni Rāma ang bagting ng pana nang matindi, na parang dagundong ng kulog; at saka, sa tinig na malalim at maringal, kinausap niya ang hari ng mga Rākṣasa.

Verse 129

तिष्ठतिष्ठममत्वंहिकृत्वाविप्रियमीदृशम् ।।6.59.129।।क्वनुराक्षसशार्दूल गतोमोक्षमवाप्स्यसि ।

“Tumigil—tumigil ka at humarap! Pagkaraan mong gawin sa akin ang ganitong matinding kasamaan, saan ka pa tutungo, O tigre sa mga Rākṣasa, upang makatagpo ng kaligtasan?”

Verse 130

यदीन्द्रवैवस्वतभास्करान्वास्वयम्भुवैश्वानरशंकरान्वा ।गमिष्यसित्वंदशवादिशोवातथापिमेनाद्यगतोविमोक्ष्यसे ।।6.59.130।।

Kahit tumakas ka man kay Indra, kay Yama, o sa Araw; maging kay Brahmā, kay Agni, o kay Śaṅkara; o sa sampung dako man—gayunman, ngayong humarap ka sa akin, hindi ka makaliligtas.

Verse 131

यश्चैवशक्त्याभिहतस्त्वयाऽद्यइच्छन्विषादंसहसाभ्युपेत्य ।सएषरक्षोगणराजमृत्युःसपुत्रपौत्रस्यतवाद्ययुद्धे ।।6.59.131।।

At ang iyong tinamaan ngayon ng sandatang śakti—bagaman hangad lamang niyang wakasan ang kanyang dalamhati—ay biglang sumugod: narito siya bilang kamatayan para sa iyo, O hari ng mga pangkat ng Rākṣasa, at para sa iyong mga anak at apo sa digmaang ito.

Verse 132

एतेनचात्यद्भुतदर्शनानिशरैर्जवस्थानकृतालयानि ।चतुर्धशान्यात्तवरायुधानिरक्षःसहस्राणिनिषूदितानि ।।6.59.132।।

Sa pamamagitan niya ring ito, libu-libong Rākṣasa—kakila-kilabot pagmasdan—na nanirahan sa Janasthāna at may tangan na mabibigat na sandata, labing-apat na libo ang bilang, ang pinaslang ng mga palaso.

Verse 133

राघवस्यवचश्श्रुत्वाराक्षसेन्द्रोमहाबलः ।वायुपुत्रंमहावेगंवहन्तंराघवंरणे ।।6.59.133।।रोषेणमहताविष्टःपूर्ववैरमनुस्मरन् ।आजघानशरैर्दीप्स्सैःकालानलशिखोपमैः ।।6.59.134।।

Nang marinig ng makapangyarihang hari ng mga Rākṣasa ang mga salita ni Rāghava, siya’y nilamon ng matinding poot, inalaala ang dating alitan, at pinakawalan ang naglalagablab na mga palaso—gaya ng apoy ng pagkalipol ng panahon—sa mabilis na anak ni Vāyu na nagdadala kay Rāghava sa labanan.

Verse 134

राघवस्यवचश्श्रुत्वाराक्षसेन्द्रोमहाबलः ।वायुपुत्रंमहावेगंवहन्तंराघवंरणे ।।6.59.133।।रोषेणमहताविष्टःपूर्ववैरमनुस्मरन् ।आजघानशरैर्दीप्स्सैःकालानलशिखोपमैः ।।6.59.134।।

Nang marinig ng makapangyarihang hari ng mga Rākṣasa ang mga salita ni Rāghava, siya’y nilamon ng matinding poot, inalaala ang dating alitan, at pinakawalan ang naglalagablab na mga palaso—gaya ng apoy ng pagkalipol ng panahon—sa mabilis na anak ni Vāyu na nagdadala kay Rāghava sa labanan.

Verse 135

राक्षसेनाहवेतस्यताडितस्यापिसायकैः ।स्वभावतेजोयुक्तस्यभूयस्तेजोऽभ्यवर्धत ।।6.59.135।।

Kahit tinamaan sa labanan ng mga palaso ng Rākṣasa, ang kanyang likás na ningning at kapangyarihan ay lalo pang sumidhi.

Verse 136

ततोरामोमहातेजारावणेनकृतव्रणम् ।दृष्टवाप्लवगशार्दूलंक्रोधस्यवशमेयिवान् ।।6.59.136।।

Pagkaraan, si Rāma na dakila ang ningning, nang makita ang tigre sa mga unggoy na sugatan ni Rāvaṇa, ay napasailalim sa alab ng poot.

Verse 137

तस्याभिसङ्क्रम्यरथंसचक्रंसाश्वध्वजच्छत्रमहापताकम् ।ससारथिंसाशनिशूलखडगंरामःप्रचिच्छेदशरैस्सुपुङ्खैः ।।6.59.137।।

Lumapit siya sa karwaheng may mga gulong—may mga kabayo, watawat, payong at dakilang bandila—kasama ang kutsero at mga sandatang tila kulog: sibat-tridente at mga tabak; at winasak ni Rāma ang lahat sa pamamagitan ng mga palasong may ganap na balahibo.

Verse 138

अथेन्द्रशत्रुंतरसाजघानबाणेनवज्राशनिसन्निभेन ।भुजान्तरेव्यूढसुजातरूपेवज्रेणमेरुंभगवानिवेन्द्रः ।।6.59.138।।

Pagkatapos, sa matinding lakas, tinamaan niya ang kaaway ni Indra ng palasong tulad ng nagliliyab na vajra; ibinaon iyon sa malapad at mahusay na dibdib sa pagitan ng mga balikat—gaya ng banal na Indra na humahampas sa Bundok Meru sa kanyang vajra.

Verse 139

योवज्रपातशनिसन्निपातान्नचक्षुभेनापिचचालराजा ।सरामबाणाभिहतोभृशार्तश्चचालचापंचमुमोचवीरः ।।6.59.139।।

Ang haring iyon—na ni hindi man lamang natinag kahit sa pagbagsak ng vajra at pagputok ng kulog—nang tamaan ng palaso ni Rāma, ay nayanig sa matinding sakit; ang mandirigma’y napaurong at nabitiwan ang kanyang busog.

Verse 140

तंविह्वलन्तंप्रसमीक्ष्यरामस्समाददेदीप्तमथार्थचन्द्रम् ।तेनार्कवर्णंसहसाकिरीटंचिच्छेदरक्षोधिपतेर्महात्मा ।।6.59.140।।

Nang makita ni Rama na nanginginig at natitinag ang panginoon ng mga rakshasa, kinuha ng dakilang-loob ang nagliliyab na palasong hugis gasuklay; at sa isang iglap, pinutol niya ang koronang kasingpula ng araw sa ningning.

Verse 141

तंनिर्विषाशीविषसन्निकाशंशान्तार्चिषंसूर्यमिवाप्रकाशम् ।गतश्रियंकृत्तकिरीटकूटमुवाचरामोयुधिराक्षसेन्द्रम् ।।6.59.141।।

Pagkaraan, sa gitna ng labanan, kinausap ni Rama ang hari ng mga rakshasa—wari’y ahas na naubos na ang lason, wari’y araw na napawi ang sinag; nawala ang kanyang karangalan at wasak ang tuktok ng kanyang korona.

Verse 142

कृतंत्वयाकर्ममहत्सुभीमंहतप्रवीरश्चकृतस्त्वयाऽहम् ।तस्मात्परिश्रान्तइतिव्यवस्यन्नत्वांशरैर्मृत्युवशंनयामि ।।6.59.142।।

Isang dakila at kakila-kilabot na gawa ang nagawa mo, at dahil sa iyo’y naulila ako sa aking pinakamahuhusay na bayani. Kaya, sa paghatol kong ikaw ay pagod na, ipinasya kong hindi kita, sa aking mga palaso, ihahatid sa kapangyarihan ng Kamatayan.

Verse 143

गच्छानुजानामिरणार्धितस्त्वंप्रविश्यरात्रिंचरराजलङ्काम् ।आश्वस्यनिर्याहिरथीचधन्वीतदाबलंप्रेक्ष्यसिमेरथस्थः ।।6.59.143।।

Humayo ka—pinahihintulutan kita. Batid kong ikaw ay pagod at sugatan sa digmaan, O hari ng mga nilalang-gabi. Bumalik ka sa maharlikang Lanka at magpahinga; saka muling lumabas, nakasakay sa iyong karwahe at tangan ang iyong busog—at mula sa karwahe, masisilayan mo ang aking kapangyarihan.

Verse 144

सएवमुक्तोहतदर्पहर्षोनिकृत्तचापश्चहताश्वसूतः ।शरार्दितःकृत्तमहाकिरीटोविवेशलङ्कांसहसास्मराजा ।।6.59.144।।

Sa gayon na pinagsalitaan, ang hari—wasak ang yabang at galak, putol ang busog, patay ang mga kabayo at ang kutsero, tinamaan ng mga palaso at nabasag ang dakilang korona—ay nagmadaling pumasok sa Laṅkā.

Verse 145

प्रविष्टेरजनीचरेन्द्रेमहाबलेदाववदेवशत्रौ ।हरीन् विशल्यान् सहलक्ष्मणेनचकाररामःपरमाहवाग्रे ।।6.59.145।।

Nang makapasok na sa Laṅkā ang makapangyarihang panginoon ng mga nilalang sa gabi—kaaway ng mga Dānava at ng mga Deva—si Rāma, kasama si Lakṣmaṇa, sa pinakaharap ng dakilang labanan, ay pinalaya ang mga unggoy sa mga palaso sa pamamagitan ng pag-alis ng mga ito.

Verse 146

तस्मिन्प्रभन्नेत्रिदशेन्द्रशतौसुरासुराभूतगणादिशश्च ।ससागरास्सर्षिमहोरगाश्चतथैवभूम्यम्बुचराश्चप्रहृष्टाः ।।6.59.146।।

Nang mapaurong ang kaaway ni Indra, ang mga deva at asura, ang mga pangkat ng nilalang, at maging ang mga tagapangalaga ng mga dako—kasama ang mga dagat, ang mga rishi, at ang mga dakilang ahas—gayundin ang lahat ng nilalang na gumagalaw sa lupa at sa tubig ay nagalak.