Sarga 92

Verse 1

रुधिरक्लिन्नगात्रस्तुलक्ष्मणःशुभलक्षणः ।बभूवहृष्टस्तंहत्वाशक्रजेतारमाहवे ।।।।

Si Lakṣmaṇa, na may mapalad na mga tanda, bagaman ang katawan ay basang-basa ng dugo, ay napuspos ng galak matapos niyang mapatay sa labanan ang mananagumpay kay Indra—si Indrajit.

Verse 2

ततःसजाम्बवन्तंचहनूमन्तंचवीर्यवान् ।संनिपत्यमहातेजास्तांश्चसर्वान्वनौकसः ।।।।आजगामततःशीघ्रंयत्रसुग्रीवराघवौ ।विभीषणमवष्टभ्यहनूमन्तंचलक्ष्मणः ।।।।

Pagkaraan, ang magiting at makapangyarihang si Lakṣmaṇa ay tinipon si Jāmbavān at si Hanumān, pati ang lahat ng mga vanara. Agad siyang nagtungo sa kinaroroonan nina Sugrīva at Rāghava, na inalalayan ni Vibhīṣaṇa at ni Hanumān.

Verse 3

ततःसजाम्बवन्तंचहनूमन्तंचवीर्यवान् ।संनिपत्यमहातेजास्तांश्चसर्वान्वनौकसः ।।6.92.2।।आजगामततःशीघ्रंयत्रसुग्रीवराघवौ ।विभीषणमवष्टभ्यहनूमन्तंचलक्ष्मणः ।।6.92.3।।

Pagkaraan, ang magiting at makapangyarihang si Lakṣmaṇa ay tinipon si Jāmbavān, si Hanūmān, at ang iba pang pinunò ng mga naninirahan sa gubat. Pagdaka, na inalalayan ni Vibhīṣaṇa at kasama si Hanūmān, siya’y mabilis na nagtungo sa kinaroroonan nina Sugrīva at Rāghava (Rāma).

Verse 4

ततोराममभिक्रम्यसौमित्रिरभिवाद्य च ।तस्थौभ्रातृसमीपस्थःशक्रस्येन्द्रानुजोयथा ।।।।

Pagdaka’y lumapit si Saumitri kay Rāma, nagbigay-galang, at tumindig na malapit sa kanyang kapatid—gaya ni Upendra na nakatayo sa tabi ni Śakra (Indra).

Verse 5

निष्टनन्निवचागत्यराघवायमहात्मने ।आचचक्षेतदावीरोघोरमिन्द्रजितोवधम् ।।।।

Pagkaraan, ang magiting na si Lakṣmaṇa, na waring hinihingal at paos ang tinig, ay nagsalaysay kay Rāghava na dakilang-loob tungkol sa kakila-kilabot na pagkakapatay kay Indrajit.

Verse 6

रावणेस्तुशिरश्छिन्नंलक्ष्मणेनमहात्मना ।न्यवेदयतरामायतदाहृष्टोविभीषणः ।।।।

At ang ulo ng anak ni Rāvaṇa, na pinugutan ng dakilang-loob na Lakṣmaṇa, ay ipinaalam ni Vibhīṣaṇa kay Rāma nang may galak.

Verse 7

श्रुत्वैवतुमहावीर्योलक्षणनेन्द्रजिद्वधम् ।प्रहर्षमतुलंलेभेवाक्यंचेदमुवाच ह ।।।।

Pagkarinig agad mula kay Lakṣmaṇa ng pagkamatay ni Indrajit, ang dakilang bayani (si Rāma) ay napuspos ng di-matatawarang galak at nagsalita ng ganito.

Verse 8

साधुलक्ष्मणतुष्टोऽस्मिकर्मचासुकरंकृतम् ।रावणेर्हिविनाशेनजितमुत्यपधारय ।।।।

“Magaling, Lakṣmaṇa! Ako’y lubos na nasisiyahan. Natupad ang isang gawang mahirap; alalahanin mong tiyak ito—sa pagkapuksa ng anak ni Rāvaṇa, ang tagumpay ay wari’y nakamit na.”

Verse 9

स तंशिरस्युपाघ्रायलक्ष्मणंकीर्तिवर्धनम् ।लज्जमानंबलात्स्नेहादङ्गमारोप्यवीर्यवान् ।।।।उपवेश्यतमुत्सङ्गेपरिष्वज्यावपीडितम् ।भ्रातरंलक्ष्मणंस्निग्धंपुनःपुनरुदैक्षत ।।।।

Pagkaraan, ang magiting na Rāma ay yumuko at hinalikan sa ulo si Lakṣmaṇa, tagapagpalago ng karangalan. Bagaman nahihiya si Lakṣmaṇa, dahil sa wagas na pag-ibig ay hinila siya ni Rāma at inihiga sa kanyang kandungan; pinaupo roon, niyakap ang sugatang kapatid, at tinitigan siya nang paulit-ulit sa malambing na pag-aalala.

Verse 10

स तंशिरस्युपाघ्रायलक्ष्मणंकीर्तिवर्धनम् ।लज्जमानंबलात्स्नेहादङ्गमारोप्यवीर्यवान् ।।6.92.9।।उपवेश्यतमुत्सङ्गेपरिष्वज्यावपीडितम् ।भ्रातरंलक्ष्मणंस्निग्धंपुनःपुनरुदैक्षत ।।6.92.10।।

Pagkaraan, ang magiting na Rāma ay yumuko at hinalikan sa ulo si Lakṣmaṇa, tagapagpalago ng karangalan. Bagaman nahihiya si Lakṣmaṇa, dahil sa wagas na pag-ibig ay hinila siya ni Rāma at inihiga sa kanyang kandungan; pinaupo roon, niyakap ang sugatang kapatid, at tinitigan siya nang paulit-ulit sa malambing na pag-aalala.

Verse 11

शल्यसंपीडितंशस्तंनिःश्वसन्तंतुंलक्ष्मणम् ।रामस्तुदुःखसन्तप्तंतंतुनिःश्वासपीडितम् ।।।।मूर्ध्निचैनमुपाघ्रायभूयःसंस्पृश्य च त्वरन् ।उवाचलक्ष्मणंवाक्यमाश्वास्यपुरुषर्षभः ।।।।

Si Lakṣmaṇa, tinusok at pinahirapan ng mga sandata, ay hingal na hingal. Si Rāma, nagdurusa sa dalamhati sa kanyang kalagayan, ay muling hinalikan siya sa ulo at dali-daling hinaplos; saka ang dakilang lalaki ay nagbigay-aliw kay Lakṣmaṇa at nagsalita sa kanya.

Verse 12

शल्यसंपीडितंशस्तंनिःश्वसन्तंतुंलक्ष्मणम् ।रामस्तुदुःखसन्तप्तंतंतुनिःश्वासपीडितम् ।।6.92.11।।मूर्ध्निचैनमुपाघ्रायभूयःसंस्पृश्य च त्वरन् ।उवाचलक्ष्मणंवाक्यमाश्वास्यपुरुषर्षभः ।।6.92.12।।

“Ikaw, tagagawa ng mga gawang mahirap para sa iba, ay nakaganap ng isang sukdulang mapalad na gawa. Ngayon, sa pagkapaslang sa kanyang anak, wari ko’y si Rāvaṇa man ay para na ring napatay sa digmaan.”

Verse 13

कृतंपरमकळ्याणंकर्मदुष्करकर्मणा ।अद्यमन्येहतेपुत्रेरावणंनिहतंयुधि ।।।।

“Ikaw, tagagawa ng mga gawang mahirap para sa iba, ay nakaganap ng isang sukdulang mapalad na gawa. Ngayon, sa pagkapaslang sa kanyang anak, wari ko’y si Rāvaṇa man ay para na ring napatay sa digmaan.”

Verse 14

अद्याहंविजयीशत्रौहतेतस्मिन् दुरात्मनि ।रावणस्यनृशंसस्यदिष्ट्यावीरत्वयारणे ।।।।छिन्नोहिदक्षिणोबाहुः स हितस्यव्यपाश्रयः ।विभीषणहनूमद्भ्यांकृतंकर्ममहद्रणे ।।।।

Ngayong araw, O bayani, ako’y nagtagumpay, sapagkat napatay mo sa digmaan ang masamang yaon—ang malupit na anak ni Rāvaṇa. Tunay na naputol ang kaniyang kanang bisig, ang sandigan ng kaniyang lakas; at sa labanang ito, isang dakilang gawa ang naisakatuparan nina Vibhīṣaṇa at Hanūmān.

Verse 15

अद्याहंविजयीशत्रौहतेतस्मिन् दुरात्मनि ।रावणस्यनृशंसस्यदिष्ट्यावीरत्वयारणे ।।6.92.14।।छिन्नोहिदक्षिणोबाहुः स हितस्यव्यपाश्रयः ।विभीषणहनूमद्भ्यांकृतंकर्ममहद्रणे ।।6.92.15।।

Tunay na naputol ang kaniyang kanang bisig—na siyang inaasahan para sa kaniyang kapakanan. Sa digmaan, isang dakilang gawa ang naisakatuparan nina Vibhīṣaṇa at Hanūmān.

Verse 16

अहोरात्रैस्त्रिभिर्वीरःकथञ्चितवन्दिपातितः ।विरमित्रःकृतोऽस्म्यद्यनिर्यास्यतिहिरावणः ।।।।बलव्यूहेनमहताश्रुत्वापुत्त्रंनिपातितम् ।

Sa loob ng tatlong araw at tatlong gabi, ang bayaning iyon ay sa paanuman napabagsak. Ngayon ay malaya na ako sa kaaway na iyon; sapagkat si Rāvaṇa, pagkarinig na napatay ang kaniyang anak, ay tiyak na lalabas na may malaking hanay ng hukbo.

Verse 17

तंपुत्रवधसन्तप्तंनिर्यान्तंराक्षसाधिपम् ।।।।बलेनावृत्यमहतानिहनिष्यामिदुर्जयम् ।

Ang panginoon ng mga rākṣasa, na nag-aalab sa dalamhati sa pagkamatay ng kaniyang anak at ngayo’y lumalabas, ay aking papalibutan ng malaking lakas at aking papatayin—bagaman siya’y mahirap gapiin.

Verse 18

त्वयालक्ष्मणनाथेनसीता च पृथिवी च मे ।।।।न दुष्प्रापाहतेतस्मिन् शक्रजेतरिचाहवे ।

Sa iyo, Lakṣmaṇa, na aking tagapagtanggol—at yamang napatay na sa labanan ang manlulupig kay Indra—hindi na magiging mahirap sa akin na mabawi si Sītā at ang aking kaharian, ang lupaing ito.

Verse 19

सतंभ्रातरमाश्वास्यपरिष्वज्य च राघवः ।।।।रामःसुषेणंमुदितस्समाभाष्येदमब्रवीत् ।

Sa gayon, pinalakas ng loob ni Rāma na si Rāghava ang kanyang kapatid at niyakap siya. Pagkaraan, nalugod siya at kinausap si Suṣeṇa, at sinabi ang mga salitang ito.

Verse 20

सशल्योऽयंमहाप्राज्ञस्सौमित्रिर्मित्रवत्सलः ।।।।यथाभवतिसुस्वस्थस्तथात्वंसमुपाचर ।

Ang Saumitri na ito—dakilang marunong at mahal ng kanyang mga kaibigan—ay may mga palasong nakabaon pa. Alagaan mo siya upang siya’y maging ganap na malusog.

Verse 21

विशल्यःक्रियतांक्षिप्रंसौमित्रिस्सविभीषणः ।।।।ऋक्ष्वानरसैन्यानांशूराणांद्रुमयोधिनाम् ।येचाप्यन्येऽत्रयुध्यन्तिसशल्याव्रणिनस्तथा ।।।।तेऽपिसर्वेप्रयत्नेनक्रियन्तांसुखिनस्तथा ।

Agad na alisin ang mga palasong nakabaon kay Saumitri, kasama si Vibhīṣaṇa. At sa mga hukbo ng mga oso at vanara—yaong mga bayani, mga mandirigmang nakikipaglaban gamit ang mga punò—at maging ang iba pang nakikipagdigma rito na sugatan at may palasong nakabaon: silang lahat ay pag-ukulan ng masusing pag-aalaga upang sila’y gumaling at maging masaya.

Verse 22

विशल्यःक्रियतांक्षिप्रंसौमित्रिस्सविभीषणः ।।6.92.21।।ऋक्ष्वानरसैन्यानांशूराणांद्रुमयोधिनाम् ।येचाप्यन्येऽत्रयुध्यन्तिसशल्याव्रणिनस्तथा ।।6.92.22।।तेऽपिसर्वेप्रयत्नेनक्रियन्तांसुखिनस्तथा ।

Agad na alisin ang mga palasong nakabaon kay Saumitri, kasama si Vibhīṣaṇa. At ang lahat ng matatapang na hukbo ng mga ṛkṣa at mga vānara—mga mandirigmang nakikipaglaban gamit ang mga punò—at sinumang iba pa rito na sugatan at tinamaan ng palaso: pag-ukulan silang lahat ng masusing pag-aalaga, upang muling maging payapa at maginhawa.

Verse 23

एवमुक्तस्तुरामेणमहात्माहरियूथपः ।।।।लक्ष्मणायदरौनस्तस्सुषेणःपरमौषधम् ।

Nang masabihan nang gayon ni Rāma, ang dakilang pinuno ng mga vānara, si Suṣeṇa, ay nagbigay kay Lakṣmaṇa—sa pamamagitan ng mga butas ng ilong—ng pinakamataas na gamot.

Verse 24

स तस्यगन्धमाघ्रायविशल्यस्समपद्यत ।।।।तदानिर्वेदनश्चैवसंरूढव्रणएव च ।

Nang malanghap niya ang halimuyak na iyon, agad siyang napalaya sa mga palasong nakabaon; napawi rin ang kirot, at nagsara ang mga sugat, na muling naging maayos.

Verse 25

विभीषणमुखानां च सुहृदांराघवाज्नाया ।।।।सर्ववानरमुख्यानांचिकित्सामकरोत्तदा ।

Pagkaraan, sa utos ni Rāghava, ginamot si Vibhīṣaṇa at ang iba pang mga kaibigang kasama niya, gayundin ang lahat ng pangunahing Vānara.

Verse 26

ततःप्रकृतिमापन्नोहृतशल्योगतव्यथ: ।।।।सौमित्रिर्मुदितस्तत्र क्षणेन विगतज्वरः ।

Pagkaraan, si Saumitri (Lakṣmaṇa), na naalisan ng mga palaso at napawi ang sakit, ay nagbalik sa dating kalagayan; sa isang iglap, naglaho ang lagnat na paghihirap at siya’y nagalak.

Verse 27

तदैवरामःप्लवगाधिपस्तथाविभीषणश्चर्क्षपतिश्चजाम्बवान् ।आवेक्ष्यसौमित्रिमरोगमुथतितंमुदाससैन्यास्सुचिरंजहर्षिरे ।।।।

Noon din, si Rāma, ang panginoon ng mga Vānara, kasama si Vibhīṣaṇa at si Jāmbavān, at ang buong hukbo—nang makita nilang si Saumitri ay bumangon na walang karamdaman ni sugat—ay nagalak nang matagal.

Verse 28

अपूजयत्कर्म स लक्ष्मणस्यसुदुष्करंदाशरथिर्महात्मा ।बभूवहृष्टोवानरेन्द्रोनिशम्यतंशक्रजितंनिपातितम् ।।।।

Pinuri ng dakilang anak ni Daśaratha si Lakṣmaṇa sa gawang napakahirap isagawa. At ang hari ng mga Vānara, nang mabalitaan niyang si Śakrajit (Indrajit) ay napatumba, ay napuspos ng galak.