Sarga 76

Verse 1

प्रवृत्तेसङ्कुलेतस्मिन् घोरेवीरजनक्ष्ये ।अङ्गदःकम्पनंवीरमाससादरणोत्सुकः ।।।।

Nang mag-alab ang mabagsik at magulong labanan—na nagdudulot ng pagkalipol ng maraming bayani—si Aṅgada, sabik sa digmaan, ay sumugod at nilapitan ang magiting na Kampana.

Verse 2

आहूयसोङ्गदंकोपात्ताडयामासवेगितः ।गदयाकम्पनःपूर्वं स चचालभृशाहतः ।।।।

Hinamon niya si Aṅgada, at sa galit ay mabilis na hinampas ni Kampana ng kaniyang gada; at si Aṅgada, labis na nasugatan, ay nayanig at napaurong sa tindi ng tama.

Verse 3

स संज्ञांप्राप्यतेजस्वीचिक्षेपशिखरंगिरेः ।अर्दितस्तत्प्रहारेणकम्पनःपतितोभुवि ।।।।

Muling nagkamalay ang maningning na Angada at inihagis ang tuktok ng isang bundok; sa bagsak na yaon, nadurog at napaurong si Kampana at bumagsak sa lupa.

Verse 4

ततस्तुकम्पनंदृष्टवाशोणिताक्षोहतंरणे ।रथेनाभ्यपतत् क्षिप्रंतत्राङ्गदमभीतवत् ।।।।

Pagkatapos, nang makita niyang napatay sa digmaan si Kampana, si Śoṇitākṣa—walang takot—ay mabilis na sumugod sakay ng karwahe patungo sa kinaroroonan ni Aṅgada.

Verse 5

सोङ्गदंनिशितैर्बाणैस्तदाविव्याधवेगितः ।शरीरदारणैस्तीक्ष्णैःकालाग्निसमविग्रहैः ।।।।क्षुरक्षुरप्रैर्नाराचैर्वत्सदन्तैश्शिलीमुखैः ।कर्णिशल्यविपाठैश्चबहुभिश्चशितैश्शरैः ।।।।

Pagkatapos, sa mabilis na pagkilos, tinusok niya si Angada ng matatalim na palaso—mga panudlang nakapupunit ng laman at kasing-bagsik ng apoy ng paggunaw—gamit ang iba't ibang uri ng sandata tulad ng kshura, naraca, at marami pang iba.

Verse 6

सोङ्गदंनिशितैर्बाणैस्तदाविव्याधवेगितः ।शरीरदारणैस्तीक्ष्णैःकालाग्निसमविग्रहैः ।।6.76.5।।क्षुरक्षुरप्रैर्नाराचैर्वत्सदन्तैश्शिलीमुखैः ।कर्णिशल्यविपाठैश्चबहुभिश्चशितैश्शरैः ।।6.76.6।।

Pagdaka, sa matuling paglusob, tinamaan niya si Angada ng matutulis na palaso—mga palasong pumupunit ng katawan, matalim, na wari’y naglalagablab na apoy ng paglipol—sa sari-saring anyo: kṣura, kṣurapra, nārāca, vatsadanta, śilīmukha, karṇi, śalya, vipāṭha, at marami pang iba na tila talim ng labaha.

Verse 7

अङ्गदःप्रतिविद्धाङ्गोवालिपुत्रःप्रतापवान् ।धनुरग्य्रंरथंबाणान्ममर्दतरसाबली ।।।।

Si Aṅgada, ang makapangyarihang anak ni Vāli—bagaman sugatan ang katawan—ay sumugod nang buong lakas at dinurog ang mabagsik na busog, ang karwahe, at ang mga palaso ng kaaway.

Verse 8

शोणिताक्षस्ततःक्षिप्रमसिचर्मसमाददे ।उत्पपातदिवंक्रुद्धोवेगवानविचारयन् ।।।।

Pagkaraan nito, si Śoṇitākṣa ay dagling kumuha ng espada at kalasag; at sa galit, lumundag siya sa himpapawid nang ubod ng bilis, walang pag-aalinlangan.

Verse 9

तंक्षिप्रतरमाफ्लुत्यपरामृश्याङ्गदोबली ।करेणतस्यतंखङ्गंसमाच्छिद्यननाद च ।।।।

Sa mabilis na paglundag, sinunggaban siya ng makapangyarihang si Angada, inagaw ang espada sa kanyang kamay, at umungal nang malakas.

Verse 10

तस्यांसफलकेखडगंनिजघानततोऽङ्गदः ।यज्ञोपवीतवच्चैनंचिच्छेदकपिकुञ्जरः ।।।।

Pagkatapos, itinarak ni Aṅgada ang kanyang tabak sa malapad na balikat ng kaaway; at yaong elepante sa mga unggoy ay hiniwa siya, na wari’y sumusunod sa guhit ng banal na sinulid.

Verse 11

तंप्रगृह्यमहाखडगंविनद्य च पुनःपुनः ।वालिपुत्रोऽभिदुद्रावरणशीर्षेपरानरीन् ।।।।

Dinampot niya ang dakilang tabak at umuungal nang paulit-ulit; ang anak ni Vāli ay sumugod sa unahan ng labanan laban sa mga kaaway.

Verse 12

आयसींतुगदांप्रगृह्य स वीरःकनकाङ्गदः ।शोणिताक्षस्समाविध्यतमेवानुपपात ह ।।।।

Ngunit si Śoṇitākṣa—ang bayani na may gintong pulseras—ay humawak ng bakal na pamukpok, tumudla ng layon, at humabol upang siya’y hampasin.

Verse 13

प्रजङ्घसहितोवीरोयूपाक्षस्तुततोबली ।रथेनाभिययौक्रुद्दोवालिपुत्रंमहाबलम् ।।।।

Pagkatapos, ang makapangyarihang bayani na si Yūpākṣa—kasama si Prajaṅgha—sa galit ay sumugod sakay ng kanyang karwahe at sinalakay ang anak ni Vāli na lubhang malakas.

Verse 14

तयोर्मध्येकपिश्रेष्ठश्शोणिताक्षप्रजङ्घयोः ।विशाखयोर्मध्यगतःपूर्णचन्द्रइवाभवत् ।।।।

Sa pagitan nilang dalawa—Śoṇitākṣa at Prajaṅgha—tumindig ang pinakadakila sa mga unggoy na nagniningning, na wari’y kabilugan ng buwan sa gitna ng mga bituing Viśākhā.

Verse 15

अङ्गदंपरिरक्षन्तौमैन्दोद्विविदएव च ।तस्यतस्थतुरभ्याशेपरस्परदिदृक्ष्या ।।।।

Si Mainda at si Dvivida ay tumindig na malapit, binabantayan si Aṅgada; at habang magkaharap sa malapitan, nagmamasid sila sa isa’t isa.

Verse 16

भिपेतुर्महाकायाःप्रतियत्तामहाबलाः ।राक्षसावानरान् रोषादसिचर्मगदाधराः ।।।।

Ang mga Rākṣasa na dambuhala ang katawan at sukdulang lakas—handa at nagngangalit—ay sumugod sa mga Vānara, tangan ang mga espada, kalasag, at mga pamalo.

Verse 17

त्रयाणांवानरेन्द्राणांत्रिभीराक्षसपुङ्गवैः ।संसक्तानांमहद्युद्धमभवद्रोमहर्षणम् ।।।।

Nang magsalpukan sa labanan ang tatlong pinuno ng Vānara at ang tatlong pinakabantog na Rākṣasa, sumiklab ang isang dakilang digmaan—nakapangangatog sa sindak at pagkamangha.

Verse 18

तेतुवृक्षान् समादायसम्प्रचिपुराहवे ।खडगेनप्रतिचिच्छेदतान् प्रजङ्घोमहाबलः ।।।।

Sa gitna ng labanan, sila’y kumuha ng mga punò at inihagis sa digmaan; datapwat si Prajaṅgha na makapangyarihan ay pinutol ang mga iyon sa pamamagitan ng kaniyang tabak.

Verse 19

रथानश्वान् द्रुमैश्शैलैस्तेप्रचिक्षिपुराहवे ।शरौघैःप्रतिचिच्छेदतान्यूपाक्षोनिशाचरः ।।।।

Sa labanan, inihagis nila ang mga punò at mga bató sa mga karwahe at mga kabayo; ngunit si Yūpākṣa, ang nilalang ng gabi, ay pinira-piraso ang mga iyon sa ulang ng mga palaso.

Verse 20

सृष्टाव्निविदमैन्दाभ्यांद्रुमानुत्पाट्यवीर्यवान् ।बभञ्जगदयामध्येशोणिताक्षःप्रतापवान् ।।।।

Ang magiting na Śoṇitākṣa ay binunot ang mga punòng inihagis nina Dvivida at Mainda, at sa gitna ng paglipad ay dinurog niya ang mga iyon sa pamamagitan ng kaniyang gada.

Verse 21

उद्यम्यविपुलंखडगंपरमर्मनिकृन्तनम् ।प्रजङ्घोवालिपुत्रायअभिदुद्राववेगितः ।।।।

Itinaas ni Prajaṅgha ang napakalaking tabak, na kayang pumutol sa mahahalagang bahagi; at siya’y sumugod nang matulin sa anak ni Vāli, si Aṅgada.

Verse 22

तमभ्याशगतंदृष्टवावानरेन्द्रोमहाबलः ।आजघानाश्वकर्णेनद्रुमेणातिबलस्तदा ।।।।

Nang makita niyang papalapit ang kalaban, ang makapangyarihang pinuno ng mga Vanara ay agad na humampas gamit ang punong ashvakarna nang may matinding lakas.

Verse 23

बाहुंचास्यसनिस्त्रिंशमाजघान स मुष्टिना ।वालिपुत्रस्यघातेन स पपातक्षितावसिः ।।।।

Gamit ang kanyang kamao, hinampas ng anak ni Vali ang braso ng kalaban na may hawak na espada; dahil sa suntok ni Angada, nahulog ang espada sa lupa.

Verse 24

तंदृष्टवापतितंभूमौखङ्गमुलसन्निभम् ।मुष्टिंसम्वर्तयामासवज्रकल्पंमहाबलः ।।।।

Nang makita ang espadang parang pambayo na nakahandusay sa lupa, ikinuyom ng makapangyarihan ang kanyang kamao, na kasing-tigas ng kidlat, bilang paghahanda sa susunod na hampas.

Verse 25

स ललाटेमहावीर्यमङ्गदंवानरर्षभम् ।आजघानमहातेजास्समुहूर्तंचचाल ह ।।।।

Hinampas ng maningning na mandirigmang iyon ang makapangyarihang si Angada, ang toro sa mga hukbo ng Vanara, sa noo; at sa sandaling panahon ay sumuray-suray si Angada, na hilo sa tama.

Verse 26

स संज्ञांप्राप्यतेजस्वीवालिपुत्रःप्रतापवान् ।प्रजङ्घस्यशिरःकायातखङ्गेनपातयत्क्षितौ ।।।।

Nang matauhan, ang maningning at kakila-kilabot na anak ni Vali ay humampas gamit ang kanyang espada at pinugutan ng ulo si Prajangha, na inihagis ito sa lupa.

Verse 27

स यूपाक्षोऽश्रुपूर्णाक्षःपितृव्येनिहतेरणे ।अवरुह्यरथात्क्षिप्रंक्षीणेषुखङ्गमाददे ।।।।

Si Yūpākṣa, luhaan ang mga mata sa pagkabuwal ng kanyang tiyuhin sa digmaan, ay agad bumaba mula sa karwahe; at nang maubos na ang kanyang mga pana, kinuha niya ang kanyang tabak.

Verse 28

तमापतन्तंसम्प्रेक्ष्ययूपाक्षंद्विविदस्त्वरन् ।आजघानोरसिक्रुद्धोजग्राह च बलाद्बली ।।।।

Nang makita ni Dvivida si Yūpākṣa na sumasalakay, dali-dali niya itong sinalubong; sa galit, hinampas niya sa dibdib at sinunggaban nang buong lakas ang malakas na kalaban.

Verse 29

गृहीतंभ्रातरंदृष्टवाशोणिताक्षोमहाबलः ।आजघानगदाग्रेणवक्षसिद्विविदंततः ।।।।

Nang makita ng makapangyarihang Śoṇitākṣa na nasunggaban ang kanyang kapatid, hinampas niya si Dvivida sa dibdib gamit ang ulo ng kanyang gada.

Verse 30

स गदाभिहतस्तेनसञ्चचालमहाबलः ।उद्यता च पुनस्तस्यजहारद्विविदोगदाम् ।।।।

Tinamaan ng gada, nayanig ang makapangyarihang Dvivida; datapwat agad siyang nakabawi, at muling inagaw ang nakataas na gada ng kanyang kalaban.

Verse 31

तस्मिन्नन्तरेमैन्दोवीरोवानरयूथपः ।यूपाक्षंताडयामासतलेनोरसिवीर्यवान् ।।।।

Samantala, si Mainda—ang magiting na pinuno ng hukbong Vānara—ay humampas kay Yūpākṣa sa dibdib sa pamamagitan ng kanyang palad.

Verse 32

तौशोणिताक्ष्यूपाक्षौप्लवङ्गाभ्यांतरस्विनौ ।चक्रतुस्समरेतीव्रमाकर्षोत्पाटनंभृशम् ।।।।

Pagkaraan, sina Śoṇitākṣa at Yūpākṣa—kapwa mabangis at mapusok—ay nakipagbuno sa dalawang mandirigmang Vānara sa digmaan, marahas na hinihila at binabaluktot ang isa’t isa.

Verse 33

द्विविदश्शोणिताक्षंतुविददारनखैर्मुखै ।निष्पिपेष च वेगेनक्षितावाविध्यवीर्यवान् ।।।।

Ang magiting na si Dvivida ay nilaslas si Śoṇitākṣa sa mukha sa pamamagitan ng kanyang mga kuko at ngipin; saka, sa biglang bugso, inihagis niya ito sa lupa at dinurog.

Verse 34

पाक्षमभिसङ्कृद्धो मैन्दो वानरयूथपः ।पीडयामासबाहुभ्यांसपपातहतःक्षितौ ।।।।

Sa matinding galit, si Mainda—ang pinuno ng hukbong Vānara—ay niyakap at dinurog si Pākṣa sa kanyang mga bisig; at si Pākṣa ay bumagsak na patay sa lupa.

Verse 35

हतप्रवीराव्यथिताराक्षसेन्द्रचमूस्तदा ।जगामाभिमुखीसातुकुम्भकर्णसुतोयतः ।।।।

Pagkaraan, ang hukbo ng hari ng mga Rākṣasa—na napatay ang mga pangunahing bayani at nayanig ang hanay—ay sumulong patungo sa kinaroroonan ng anak ni Kumbhakarṇa na nakikipaglaban.

Verse 36

आपततनीं च वेगेनकुम्भस्तांसान्त्वयच्चमूम् ।अथोत्कष्टंमहावीर्यैर्लब्धलक्ष्यैःप्लवङ्गमैः ।।।।निपातितमहावीरांदृष्टवारक्षश्चमूंततः ।कुम्भःप्रचक्रेतेजस्वीरणेकर्मसुदुष्करम् ।।।।

Mabilis na pinalakas ni Kumbha ang loob ng nanginginig na hukbo ng mga rākṣasa. Pagkakita niyang nabuwal ang kanilang mga dakilang bayani sa kamay ng makapangyarihang mga vānara na tumama sa kanilang pakay, ang maningning na Kumbha ay sumunggab sa sandali at nagsagawa sa larangan ng digmaan ng isang gawang lubhang mahirap maisakatuparan.

Verse 37

आपततनीं च वेगेनकुम्भस्तांसान्त्वयच्चमूम् ।अथोत्कष्टंमहावीर्यैर्लब्धलक्ष्यैःप्लवङ्गमैः ।।6.76.36।।निपातितमहावीरांदृष्टवारक्षश्चमूंततः ।कुम्भःप्रचक्रेतेजस्वीरणेकर्मसुदुष्करम् ।।6.76.37।।

Mabilis na pinalakas ni Kumbha ang loob ng nag-aalinlangang hukbo ng mga rākṣasa; at nang makita niyang nabuwal ang kanilang makapangyarihang mga bayani sa kamay ng malalakas na vānara na nagkamit ng kalamangan, ang maningning na Kumbha ay nagpasimula sa digmaan ng isang gawaing sukdulang hirap.

Verse 38

स धनुर्धन्विनांश्रेष्ठःप्रगृह्यसुसमाहितः ।मुमोचाशीविषप्रख्यान्शरान्देहविदारणान् ।।।।

Siya—ang pinakadakila sa mga mamamana—ay humawak sa kaniyang busog nang ganap na panatag, at pinakawalan ang mga palasong tulad ng makamandag na ahas, na kayang punitin ang mga katawan.

Verse 39

तस्यतच्छुशुभेभूयस्सशरंधनुरुत्तमम् ।विद्युदैरावतार्चिष्मद्िद्वतीयेन्द्रधनुर्यथा ।।।।

Pagkaraan, ang kaniyang napakahusay na busog, na may nakahandang mga palaso, ay lalo pang nagningning—kumikislap na wari’y ulap-ulan na tinatanglawan ng kidlat—na parang ikalawang bahaghari ni Indra.

Verse 40

आकर्णाकृष्टमुक्तेनजघानद्विविदंतदा ।तेनहाटकपुङ्खेनपत्रतिणापत्त्रवाससा ।।।।

Pagdaka’y tinamaan niya si Dvivida ng palasong hinila hanggang tainga at pinakawalan—may gintong balahibo at pakpak na tila dahon—na isinugo upang pumatay.

Verse 41

सहसाभिहतस्तेनविप्रमुक्तपदस्स्फुरन् ।निपपाताद्रिकूटाभोविह्वलन् प्लवगोत्तमः ।।।।

Sa biglang tama niya, si Dvivida—pinakamagiting sa mga vānara—nayanig; nanghina ang mga paa, at bumagsak na tila tuktok ng bundok, nalilito sa hagupit.

Verse 42

मन्दस्तुभ्रातरंभग्नंदृष्टवातत्रमहाहवे ।लभिदुद्राववेगेनप्रगृह्यमहतींशिलाम् ।।।।

Nang makita ni Mainda na nabuwal ang kanyang kapatid sa dakilang labanan, mabilis siyang sumugod, tangan ang isang napakalaking bato.

Verse 43

तांशिलांतुप्रचिक्षेपराक्षसायमहाबलः ।बिभेदतांशिलांकुम्भःप्रसन्नैःपञ्चभिश्शरैः ।।।।

Inihagis ng makapangyarihang Mainda ang batong iyon sa Rākṣasa; ngunit binasag ni Kumbha ang bato sa limang matatalim na palaso.

Verse 44

सन्धायचान्यंसुमुखंशरमाशीविषोपमम् ।आजघानमहातेजावक्षसिद्विविदाग्रजम् ।।।।

Pagkatapos, ang maningning na si Kumbha ay naghandang muli ng isa pang magandang palaso, kasinlason ng ahas sa bagsik, at tinamaan sa dibdib ang nakatatandang kapatid ni Dvivida.

Verse 45

स तुतेनप्रहारेणमैन्दोवानरयूथपः ।मर्मण्यभिहतस्तेनपपा त भुविमूर्छितः ।।।।

Ngunit sa hampas na yaon, si Mainda, pinuno ng pangkat ng mga Vānara, ay tinamaan sa mahalagang bahagi; kaya’t bumagsak siya sa lupa, nawalan ng malay.

Verse 46

अङ्गदोमातुलौदृष्टवापथितौतुमहाबलौ ।अभिदुद्राववेगेनकुम्भमुद्यतकार्मुकम् ।।।।

Nang makita ni Aṅgada na ang dalawa niyang makapangyarihang tiyuhin sa ina ay nabuwal, sumugod siya nang buong bilis kay Kumbha, na nakataas ang busog.

Verse 47

तमापतन्तंविव्याधकुम्भःपञ्चभिरायसैः ।त्रिभिश्चान्यैश्शितैर्बाणैर्मातङ्गमिवतोमरैः ।।।।

Habang sumusugod si Aṅgada, tinusok siya ni Kumbha ng limang palasong bakal at tatlo pang matutulis na palaso—gaya ng elepanteng tinatamaan ng mga sibat.

Verse 48

सोऽङ्गदंविविधैभिर्बाणैःकुम्भोविव्याथवीर्यवान् ।अकुण्ठधारैर्निशितैस्तीक्ष्णैःकनकभूषणैः ।।।।

Ang magiting na Kumbha ay muling tumama kay Aṅgada ng sari-saring mga palaso—mga matutulis, matalim ang talim, at pinalamutian ng ginto.

Verse 49

अङ्गदःप्रतिविद्धाङ्गोवालिपुत्रो न कम्पते ।शिलापादपवर्षाणितस्यमूर्ध्निववर्ष ह ।।।।

Bagaman butas-butas ang katawan, si Aṅgada—anak ni Vālin—ay hindi natinag; sa ulo ni Kumbha ay ibinuhos niya ang mga bato at mga punong nabunot.

Verse 50

स प्रचिच्छेदतान् सर्वान् बिभेद च पुनश्शिलाः ।कुम्भकर्णात्मजश्रशीमान् वालिपुत्त्रसमीरितान् ।।।।

Pinutol ng dakilang anak ni Kumbhakarna ang lahat ng mga ito at muling dinurog ang mga batong inihagis ng anak ni Vali.

Verse 51

आपतन्तं च ससम्प्रेक्ष्यकुम्भोवानरयूथपम् ।भ्रुवोर्विव्याथबाणाभ्यामुल्काभ्यामिवकुञ्जरम् ।।।।

Nang makita ang pinuno ng mga Vanara na sumusugod sa kanya, tinamaan siya ni Kumbha ng dalawang palaso sa kanyang mga kilay—tulad ng isang elepanteng tinamaan ng dalawang nagliliyab na sulo.

Verse 52

तस्यसुस्रावरुधिरंपिहितेचास्यलोचने ।अङ्गदःपाणिनानेत्रेपिधायरुधिरोक्षिते ।।।।सालमासन्नमेकेनपरिजग्राहपाणिवा ।

Dumaloy ang dugo at natakpan ang kanyang mga mata. Si Angada, na ang mga mata ay naliligo sa dugo, ay tinakpan ang mga ito gamit ang isang kamay at gamit ang isa pa ay hinawakan ang isang punong Sala na nasa malapit.

Verse 53

सम्पीड्यरसिचास्कन्धम् करेणाभिनिवेश्य च ।।।।किञ्चिदभ्यवनम्यैनमुन्ममाथयथागजः ।

Idiniin ang puno ng kahoy sa kanyang dibdib at inalalayan ito ng kanyang kamay, bahagya niya itong binaluktot at pagkatapos ay binunot—tulad ng isang elepanteng bumubunot ng puno.

Verse 54

तमिन्द्रकेतुप्रतिमंवृक्षंमन्दरसन्निभम् ।।।।समुत्सृजन्तंवेगेनपश्यतांसर्वरक्षसाम् ।

Sa harap ng mga mata ng lahat ng mga rākṣasa, buong lakas niyang inihagis ang punong iyon—na tulad ng bandila ni Indra at singlaki ng Bundok Mandara.

Verse 55

सबिभेदशितैर्बाणैस्सप्तभिःकायभेदनैः ।।।।अङ्गदोविव्यधेऽभीक्षणंससादचमुमोह च ।

Tinuhog niya siya ng pitong matatalim na palaso na sumugat sa katawan. Si Angada ay tinamaan ng matinding sakit; siya ay nanghina at nawalan ng malay.

Verse 56

अङ्गदंव्यथितंदृष्टवासीदन्तमिवसागरम् ।।।।दुरासदंहरिश्रेष्ठंरामायन्येन्यवेदयन् ।

Nang makita si Angada—na nahihirapan, ang pinakamahusay sa mga vanara, na mahirap talunin—na lumulubog na parang sa karagatan, iniulat ng mga pinunong vanara ang pangyayari kay Rāma.

Verse 57

रामस्तुव्यथितंश्रुत्वावालिपुत्त्रंरणाजरे ।।।।व्यादिदेशहरिश्रेष्ठान्जाम्बवत्प्रमुखांस्ततः ।

Nang marinig na ang anak ni Vāli ay nasugatan sa larangan ng digmaan, nagbigay ng utos si Rāma sa mga pangunahing vanara, na pinamumunuan ni Jāmbavān.

Verse 58

तेतुवानरशार्दूलाश्श्रुत्वारामस्यशासनम् ।।।।अभिपेतुस्सुसङ्कृद्धाःकुम्भमुद्यतकार्मुकम् ।

Sa pagkarinig sa utos ni Rāma, ang mga vanara na parang mga tigre, na galit na galit, ay sumugod upang atakihin si Kumbha habang siya ay nakatayo na may nakataas na pana.

Verse 59

ततोद्रुमशिलाहस्ताःकोपसंरक्तलोचनाः ।।।।रिरक्षिषन्तोऽभ्यपतन्नङ्गदंवानरर्षभाः ।

Pagdaka, ang mga vanarang tulad ng toro, may hawak na mga punò at bató, at ang mga mata’y namumula sa galit, ay sumugod upang ipagtanggol si Angada.

Verse 60

जाम्बवांश्चसुषेणश्चवेगदर्शी च वानरः ।।।।कुम्भकर्णात्मजंवीरंक्रुद्धास्समभिदुद्रुवुः ।

Si Jāmbavān, si Suṣeṇa, si Vegadarśī, at iba pang magigiting na mandirigmang Vānara, sa galit, ay sabay-sabay na sumugod upang salakayin ang matapang na anak ni Kumbhakarṇa.

Verse 61

समीक्ष्यापततस्तांस्तुवानरेन्द्रान् महाबलान् ।।।।आववारशरौघेणनगेनेवजलाशयम् ।

Nang makita niya ang mga makapangyarihang pinunong Vānara na sumasalakay, pinigil sila ni Kumbha sa siksik na ulang ng mga palaso—gaya ng bundok na humahadlang sa rumaragasang baha.

Verse 62

तस्यबाणपथंप्राप्य न शेकुरतिवर्तितुम् ।।।।वानरेन्द्रामहात्मानोवेलामिवमहादधिः ।

Pagpasok nila sa saklaw ng kaniyang mga palaso, ang mga dakilang pinunong Vānara ay hindi nakaalpas upang makatawid pa—gaya ng dakilang karagatan na di makalampas sa sariling pampang.

Verse 63

तांस्तुदृष्टवाहरिगणान् शरवृष्टिभिरर्दितान् ।।।।अङ्गदंपृष्ठतःकृत्वाभ्रातृजंप्लवगेश्वरः ।भिदुद्राववेगेनसुग्रीवःकुम्भमाहवे ।।।।शैलसानुचरंनागंवेगवानिवकेसरी ।

Nang makita ni Sugrīva ang hukbo ng mga Vānara na pinahihirapan ng ulang-palaso, inilagay niya sa likuran si Aṅgada, ang anak ng kanyang kapatid, at buong bilis na sumugod kay Kumbha sa labanan—gaya ng matuling leon na sumasalakay sa elepanteng gumagala sa gilid ng bundok.

Verse 64

तांस्तुदृष्टवाहरिगणान् शरवृष्टिभिरर्दितान् ।।6.76.63।।अङ्गदंपृष्ठतःकृत्वाभ्रातृजंप्लवगेश्वरः ।भिदुद्राववेगेनसुग्रीवःकुम्भमाहवे ।।6.76.64।।शैलसानुचरंनागंवेगवानिवकेसरी ।

(Sa bilang ng Timog na salin, inuulit ang pahayag:) Nang makita ni Sugrīva ang hukbo ng mga Vānara na dinadapuan ng ulang-palaso, inilagay niya sa likuran si Aṅgada, ang anak ng kanyang kapatid, at buong bilis na sumugod kay Kumbha—gaya ng matuling leon na sumasalakay sa elepanteng gumagala sa kabundukan.

Verse 65

उत्पाट्य च महाशैलनश्वकर्णान्दवान्बहून् ।।।।अन्यांश्चविविधान्ववृक्षाचिक्षेपचिमहाबलः ।

Pagkaraan, ang makapangyarihan ay bumunot ng maraming dambuhalang punò—mga Aśvakarṇa at iba pang sari-saring punò ng gubat—at inihagis ang mga iyon sa kaaway.

Verse 66

तांछादयन्तीमाकाशंवृक्षवृष्टिंदुरासदाम् ।।।।कुम्भकर्णात्मजश्शीघ्रंचिच्छेदनिशितैश्शरैः ।

Ang ulang ng mga punò na tumatakip sa langit at mahirap lapitan ay agad na pinira-piraso ng anak ni Kumbhakarṇa sa pamamagitan ng matatalim na palaso.

Verse 67

अभिलक्षेणतीव्रेणकुम्भेननिशितैश्शरैः ।।।।अचितास्तेद्रुमारेजुर्यथाघोराषतघ्नयः ।

Sa matitinding, matatalim na palaso na mariing pinakawalan ni Kumbha, ang mga punòng iyon ay napuno ng mga palaso at nagningning—gaya ng nakatatakot na sandatang śataghnī.

Verse 68

द्रुमवर्षंतुसञ्छिन्नंदृष्टवाकुम्भोनवीर्यवान् ।।।।वानराधिपति: शीमान्महासत्त्वो न विव्यथे ।

Nang makita niyang winasak ni Kumbha ang pag-ulan ng mga punò, ang marangal at magiting na panginoon ng mga Vanara—dakila ang loob—ay hindi natinag.

Verse 69

निर्भिद्यमानस्सहसासहमानश्चतान् शरान् ।।।।कुम्भस्यधनुराक्षिप्यबभञ्जेन्द्रधनुष्प्रभम् ।

Bagaman siya’y biglang tinutusok at tinitiis ang mga palaso, bigla niyang sinunggaban ang busog ni Kumbha—kumikinang na gaya ng bahaghari ni Indra—at ito’y binali.

Verse 70

अवफ्लुत्यततश्शीघ्रंकृत्वाकर्मसुदुष्करम् ।।।।अब्रवीत्कुपितःकुम्भंभग्नशृङ्गमिवद्विपम् ।

Pagkaraan, mabilis siyang lumundag at nagawa ang isang gawaing lubhang mahirap; at sa galit ay kinausap niya si Kumbha, na nakatayo na parang elepanteng may nabaling pangil.

Verse 71

निकुम्भाग्रजवीर्यंतेबाणवेगवदद्भुतम् ।।।।सन्नतिश्चप्रभावश्चतववारावणस्यवा ।

O nakatatandang kapatid ni Nikumbha! Ang iyong katapangan—kamangha-mangha sa bilis ng iyong mga palaso—ang iyong pagpipigil at ang iyong ningning ay kapansin-pansin, na wari’y kay Rāvaṇa rin.

Verse 72

प्रह्लादबलिवृत्रघ्नकुभेरवरुणोपम ।।।।एकस्त्वमनुजातोऽसिपितरंबलवृत्ततः ।

Ikaw ay kahambing sa lakas nina Prahlāda, Bali, sa pumatay kay Vṛtra (Indra), kay Kubera at kay Varuṇa; at ikaw lamang ang isinilang na tunay na kawangis ng iyong ama—tapat sa kanyang lakas at tindig.

Verse 73

त्वामेवैकंमहाबाहुंचापहस्तमरिन्दमम् ।।।।त्रिदशानातिवर्तन्तेजितेन्द्रियमिवाधयः ।विक्रमस्वमहाबुद्धे कर्माणिममपश्यतः ।।।।

Ikaw lamang, O makapangyarihang bisig, may hawak na pana, tagapagpigil ng mga kaaway—na hindi man malalampasan ng mga diyos, gaya ng mga pighating di makadadaig sa taong nagwagi sa sarili. Kaya, O matalas ang isip, ipamalas mo ang iyong lakas at mga gawa sa harap ng aking paningin!

Verse 74

त्वामेवैकंमहाबाहुंचापहस्तमरिन्दमम् ।।6.76.73।।त्रिदशानातिवर्तन्तेजितेन्द्रियमिवाधयः ।विक्रमस्वमहाबुद्धे कर्माणिममपश्यतः ।।6.76.74।।

Ikaw lamang, O makapangyarihang bisig, may hawak na pana, tagapagpigil ng mga kaaway—na hindi man malalampasan ng mga diyos, gaya ng mga pighating di makadadaig sa taong nagwagi sa sarili. Kaya, O matalas ang isip, ipakita mo sa akin ang iyong lakas at mga gawa!

Verse 75

वरदानापतितृव्यस्तेसहतेदेवदानवान् ।कुम्भकर्णस्तुवीर्येणसहते च सुरासुरान् ।।।।

Sa bisa ng mga biyayang iginawad, ang iyong tiyuhin ay nakatatagal maging laban sa mga Deva at Dānava; at si Kumbhakarṇa naman, sa dalisay na kabayanihan, ay nakatatagal sa mga sura at asura.

Verse 76

ततःकुम्भस्तुसुग्रीवंबाहुभ्यांजगृहेतदा ।गजाविवाहितमदौनिश्श्वसन्तौमुहुर्मुहु 76.81।।अन्योन्यगात्रग्रथितौकर्षन्तावितरेतरम् ।सधूमांमुखतोज्वालांविसृजन्तौपरिश्रमात् ।।6.76.82।।

Pagkaraan, sinunggaban ni Kumbha si Sugrīva sa dalawang bisig. Gaya ng dalawang elepanteng lasing sa init ng paglalandi, sila’y nagyakap at nagbuhol-buhol ang mga katawan, paulit-ulit na hinihila ang isa’t isa, humihingal nang malakas; at sa tindi ng pagod, wari’y nagbubuga sila mula sa bibig ng apoy na may kasamang usok.

Verse 77

महाविमर्दंसमरेमयासहतवाद्भुतम् ।अद्यभूतानिपश्यन्तुशक्रशम्बरयोरिव ।।।।

Ngayong araw, masdan nawa ng lahat ng nilalang ang kahanga-hanga at makapangyarihang sagupaan sa digmaan sa pagitan mo at ko—gaya ng tanyag na labanan nina Śakra at Śambara.

Verse 78

कृतमप्रतिमंकर्मदर्शितंचास्त्रकौशलम् ।पातिताहरिवीराश्चत्वयावैभीमविक्रमाः ।।।।

Nagawa mo ang walang kapantay na gawa at naipamalas ang husay sa mga sandata; tunay ngang sa iyong kamay ay nabuwal ang maraming mandirigmang-unggoy na may kakila-kilabot na tapang.

Verse 79

उपालम्भभयाच्चापिनासिवीरमयाहतः ।कृतकर्मपरिश्रान्तोविश्रान्तःपश्यमेबलम् ।।।।

O bayani, hindi pa kita pinapatay—dahil sa takot na mapintasan ako sa pagpatay sa iyo habang ikaw ay pagod. Ikaw ay lupaypay sa nagawang pagsisikap at tumigil upang magpahinga; ngayon, matapos kang magpahinga, masdan mo ang aking lakas.

Verse 80

तेनसुग्रीववाक्येनसावमानेनमानितः ।अग्नेराज्याहुतस्येवतेजस्तस्याभ्यवर्धत ।।।।

Dahil sa mga salita ni Sugrīva—na pumupuri ngunit may bahid ng paghamak—siya’y nasaktan at lalo pang naudyukan; kaya’t ang kanyang alab ay lalo pang lumaki, gaya ng apoy na tumataas kapag dinadagdagan ng ghee.

Verse 81

तेनसुग्रीववाक्येनसावमानेनमानितः ।अग्नेराज्याहुतस्येवतेजस्तस्याभ्यवर्धत ।।6.76.80।।

Sa mga salita ni Sugrīva—na may bahid ng paghamak kahit tila papuri—siya’y nasugatan at naudyukan; kaya lalo pang sumiklab ang kanyang alab, gaya ng apoy na tumataas kapag pinadadagdagan ng ghee.

Verse 82

ततःकुम्भस्तुसुग्रीवंबाहुभ्यांजगृहेतदा ।गजाविवाहितमदौनिश्श्वसन्तौमुहुर्मुहु 76.81।।अन्योन्यगात्रग्रथितौकर्षन्तावितरेतरम् ।सधूमांमुखतोज्वालांविसृजन्तौपरिश्रमात् ।।।।

Pagkaraan, niyakap ni Kumbha si Sugrīva sa dalawang bisig. Gaya ng dalawang elepanteng lasing sa paglalandi, sila’y nagkandaduhang katawan sa katawan, paulit-ulit na nagbabatakan, humihingal nang mabigat; at sa tindi ng pagod ay nagbuga sila mula sa bibig ng apoy na may halong usok.

Verse 83

तयोःपादाभिघाताच्चनिमग्नाचाभवन्महि ।व्याघूर्णिततरङ्गश्चचुक्षुभेवरुणालयः ।।।।

Sa pagyurak ng kanilang mga paa, waring lumubog ang lupa; at ang karagatan—tahanan ni Varuṇa—ay nagngalit, ang mga alon nito’y umiikot sa marahas na pag-ikot-ikot.

Verse 84

ततःकुम्भंसमुत्क्षिप्यसुग्रीवोलवणाम्भसि ।पातयामासवेगेनदर्शयन्नुदधेस्तलम् ।।।।

Pagkaraan, binuhat ni Sugrīva si Kumbha at buong lakas na inihagis sa maalat na dagat, na wari’y ipinakikita sa kanya ang pinakailalim ng karagatan.

Verse 85

ततःकुम्भनिपातेनजलराशिस्समुत्थितः ।व्निध्यमन्दरसङ्काशोविससर्पसमन्ततः ।।।।

Pagbagsak ni Kumbha, umalimbukay ang dambuhalang tubig; tulad ng Vindhya at Mandara ang anyo, at kumalat at umalon sa lahat ng dako.

Verse 86

ततःकुम्भस्समुत्पत्यसुग्रीवमभिपद्य च ।आजघानोरसिक्रुद्धोवज्रवेगेनमुष्टिना ।।।।

Pagkatapos ay lumundag pabalik si Kumbha, sumugod kay Sugriva, at sa matinding galit ay sinuntok siya sa dibdib gamit ang kamaong bumagsak na parang kulog.

Verse 87

तस्यचचर्मच पुस्फोटबहुसुस्रावशोणितम् ।स च मुष्टिर्महावेगःप्रतिजघ्नेऽस्थिमण्डले ।।।।

Ang kanyang baluti ay nabiyak, at ang dugo ay umagos nang sagana. Ang suntok na iyon, na may matinding bilis, ay tumama nang malakas sa kanyang mga buto.

Verse 88

त्दावेगेनतत्रासीत्तेजःप्रज्वलितंमहत् ।वज्रनिष्पेषसञ्जाताज्वालामेरोर्यथागिरेः ।।।।

Mula sa tindi ng suntok na iyon, tila may malaking apoy na nagliyab, tulad ng liyab na nilikha ng pagtama ng kulog sa Bundok Meru.

Verse 89

स तत्राभिहतस्तेनसुग्रीवोवानरर्षभः ।मुष्टिंसम्वर्तयामासवज्रकल्पंमहाबलः ।।।।

Tinamaan doon ni Kumbha, si Sugriva—ang toro sa mga Vanara, na may taglay na lakas—ay ikinuyom ang kanyang kamao na kasing-tigas ng kulog.

Verse 90

अर्चिस्सहस्रविकचरविमण्डलसप्रभम् ।स मुष्टिंपातयामासकुम्भस्योरसिवीर्यवान् ।।।।

Pagdaka’y ibinagsak ng magiting na si Sugrīva ang kanyang kamao sa dibdib ni Kumbha—kumikinang ang hampas na wari’y bilog ng araw na napapalibutan ng sanlibong naglalaganap na sinag.

Verse 91

स तुतेनप्रहारेणविह्वलोभृशताडितः ।निपपाततदाकुम्भोगतार्चिरिवपावकः ।।।।

Sa tindi ng hampas na iyon, si Kumbha’y nanginig at nabagabag sa matinding sakit; at noon ay bumagsak—gaya ng apoy na naparam ang ningning.

Verse 92

मुष्टिनाभिहतस्तेननिपपाताशुराक्षसः ।लोहिताङ्गइवाकाशाददीप्तरमशिर्यदृच्छया ।।।।

Tinamaan ng kamaong iyon, ang Rākṣasa’y agad na bumagsak—gaya ng nagliliyab at mapulang bulalakaw na biglang nahuhulog mula sa langit.

Verse 93

कुम्भस्यपततोरूपंभग्नस्योरसिमुष्टीना ।बभौरुद्राभिपन्नस्ययथारूपंगवांपतेः ।।।।

Nang bumabagsak si Kumbha, ang anyo niya—ang dibdib na nabasag sa kamao—ay nagmistulang anyo ng araw kapag sinakmal ng kapangyarihan ni Rudra.

Verse 94

तस्मिन्हतेभीमपराक्रमेणप्लवङ्गमानामृषभेणयुद्धे ।महीसशैलासवनाचचालभयं च रक्षांस्यधिकंविवेश ।।।।

Nang siya’y mapatay sa digmaan ng toro sa hanay ng mga plavaṅga—kakila-kilabot ang lakas—nayanig ang lupa, kasama ang mga bundok at kagubatan, at higit na takot ang pumasok sa mga Rākṣasa.