Sarga 32

Verse 1

सासीतातच्छिरोदृष्टवातच्चकार्मुकमुत्तमम् ।सुग्रीवप्रतिसंपर्गमाख्यातंचहनूमता ।।6.32.1।।नयनेमुखवर्णंचभर्तुस्तत्सदृशंमुखम् ।केशान् केशान्तदेशंचतंचचूडामणिंशुभम् ।।6.32.2।।एतैस्सर्वेरभिज्ञानैरभिज्ञायसुदुःखिता ।निजगर्हेचकैकेयींक्रोशन्तीकुररीयथा ।।6.32.3।।

Nang makita ni Sītā ang ulong iyon at ang napakahusay na busog—at maalaala ang isinaysay ni Hanumān tungkol sa pakikipag-alyansa ni Rāma kay Sugrīva—tinitigan niya ang mga mata, ang kulay ng mukha, at ang mukhang kahawig ng sa kanyang asawa; pati ang buhok at ang mga kulot na dulo, at ang mapalad na hiyas sa tuktok. Sa pagkilala sa lahat ng tandang ito, siya’y nalugmok sa matinding dalamhati; at sumigaw na parang ibong kurarī, mariin niyang sinisi si Kaikeyī.

Verse 2

सासीतातच्छिरोदृष्टवातच्चकार्मुकमुत्तमम् ।सुग्रीवप्रतिसंपर्गमाख्यातंचहनूमता ।।6.32.1।।नयनेमुखवर्णंचभर्तुस्तत्सदृशंमुखम् ।केशान् केशान्तदेशंचतंचचूडामणिंशुभम् ।।6.32.2।।एतैस्सर्वेरभिज्ञानैरभिज्ञायसुदुःखिता ।निजगर्हेचकैकेयींक्रोशन्तीकुररीयथा ।।6.32.3।।

Nang makita ni Sītā ang ulong iyon at ang napakahusay na busog—at maalaala ang isinaysay ni Hanumān tungkol sa pakikipag-alyansa ni Rāma kay Sugrīva—tinitigan niya ang mga mata, ang kulay ng mukha, at ang mukhang kahawig ng sa kanyang asawa; pati ang buhok at ang mga kulot na dulo, at ang mapalad na hiyas sa tuktok. Sa pagkilala sa lahat ng tandang ito, siya’y nalugmok sa matinding dalamhati; at sumigaw na parang ibong kurarī, mariin niyang sinisi si Kaikeyī.

Verse 3

सासीतातच्छिरोदृष्टवातच्चकार्मुकमुत्तमम् ।सुग्रीवप्रतिसंपर्गमाख्यातंचहनूमता ।।6.32.1।।नयनेमुखवर्णंचभर्तुस्तत्सदृशंमुखम् ।केशान् केशान्तदेशंचतंचचूडामणिंशुभम् ।।6.32.2।।एतैस्सर्वेरभिज्ञानैरभिज्ञायसुदुःखिता ।निजगर्हेचकैकेयींक्रोशन्तीकुररीयथा ।।6.32.3।।

Nang makita ni Sītā ang ulong iyon at ang napakahusay na busog—at maalaala ang isinaysay ni Hanumān tungkol sa pakikipag-alyansa ni Rāma kay Sugrīva—tinitigan niya ang mga mata, ang kulay ng mukha, at ang mukhang kahawig ng sa kanyang asawa; pati ang buhok at ang mga kulot na dulo, at ang mapalad na hiyas sa tuktok. Sa pagkilala sa lahat ng tandang ito, siya’y nalugmok sa matinding dalamhati; at sumigaw na parang ibong kurarī, mariin niyang sinisi si Kaikeyī.

Verse 4

सकामाभवकैकेयीहतोऽयंकुलनन्दनः ।कुलमुत्सादितंसर्वंत्वयाकलहशीलया ।।6.32.4।।

“Masiyahan ka na, Kaikeyī—napaslang na ang kagalakan ng angkan. Dahil sa iyo, na laging mahilig sa alitan, ang buong lahi ay nawasak.”

Verse 5

आर्येणकिंतेकैकेयी कृतंरामेणविप्रियम् ।यन्मयाचीरवसनस्त्वयाप्रस्थापितोवनम् ।।6.32.5।।

Kaikeyī, anong kasalanan ang nagawa sa iyo ng marangal na Rāma, upang siya—nakadamit ng balat ng punò—ay ipinadala mo sa gubat, kasama pa ako?

Verse 6

एवमुक्त्वातुवैदेहीवेपमानातपस्विनी ।जगामजगतींबालाछिन्नातुकदळीयथा ।।6.32.6।।

Pagkasabi nito, si Vaidehī—ang batang babaeng labis na nagdurusa—ay nanginig at bumagsak sa lupa, na parang punong saging na naputol.

Verse 7

सामुहूर्तात्समाश्वास्यप्रतिलभ्यचचेतनाम् ।तच्छिरस्समुपाघ्रायविललासायतेक्षणा ।।6.32.7।।

Makalipas ang sandali, nakahinga siya nang bahagya at muling nagkamalay ang malalapad ang mga mata; lumapit siya sa ulo ni Rāma, niyakap iyon, at nagsimulang managhoy.

Verse 8

हाहताऽस्मिमहाबाहो वीरव्रतमनुव्रत ।इमांतेपश्चिमावस्थांगताऽस्मिविधवाकृता ।।6.32.8।।

Ay, ako’y napuksa, O makapangyarihang bisig! Ikaw na tapat sa panatang bayani—narating ko ang huling kalagayan mong ito; ginawa akong balo.

Verse 9

प्रथमंमरणंनार्याभर्तुर्वैगुण्यमुच्यते ।सुवृत्त: स्साधुवृत्तायास्सम्वृत्तस्त्वंममाग्रतः ।।6.32.9।।

Sinasabi nilang ang unang sanhi ng pagkamatay ng asawa ay ibinibintang sa pagkukulang ng babae; ngunit ikaw—matuwid at tapat sa panata—ay bumagsak sa harap ko, kahit ako’y namuhay nang may mabuting asal.

Verse 10

दुःखाद्दुःखंप्रपन्नायामग्नायाश्शोकसागरे ।योहिमामुद्यतनिस्त्रातुंसोऽपित्वंविनिपातितः ।।6.32.10।।

Nalubog ako sa karagatan ng dalamhati, nahulog mula sa isang pighati tungo sa isa pa; at ikaw—na tumindig upang iligtas ako—ikaw man ay ibinagsak.

Verse 11

साश्वश्रूर्ममकौसल्यात्वयापुत्रेणराघव: ।वत्सेनेवयथाधेनुर्विवत्सावत्सलाकृता ।।6.32.11।।

O Rāghava, ang aking biyenan na si Kausalyā—na naulila sa iyo, ang kanyang anak—ay naging tulad ng inahing baka na nawalan ng guya, sabik na sabik sa kanyang anak.

Verse 12

आद्दिष्टंदीर्घमायुस्तेयैरचिन्त्यपराक्रम ।अनृतंवचनंतेषामल्पायुरपिराघव ।।6.32.12।।

O Rāghava na di-maarok ang tapang, ang mga nangakong mahaba ang iyong buhay ay napatunayang di-totoo; kahit ikaw, wari’y napaikli ang itinakdang panahon.

Verse 13

अथवानश्यतिप्रज्ञाप्राज्ञस्यापिसतस्तव ।पचत्येनंयथाकालोभूतानांप्रभवोऽह्ययम् ।।6.32.13।।

O marahil, kahit sa isang marunong at banal na tulad mo, nalalabuan ang paghatol; sapagkat ang Panahon—pinagmumulan at tagapag-ayos ng lahat ng nilalang—ang nagpapahinog sa mga pangyayari sa takdang wakas.

Verse 14

अदृष्टंमृत्युमापन्नःकस्मात्त्वंनयशास्त्रवित् ।व्यसनानामुपायज्ञःकुशलोह्यसिवर्जने ।।6.32.14।।

Paano ka nasunggaban ng Kamatayan nang di mo namamalayan—gayong ikaw ay bihasa sa śāstra at sa pamamahala, marunong sa mga paraan at sanay sa pag-iwas sa kapahamakan?

Verse 15

तथात्वंसम्परिष्वज्यरौद्रयाऽतिनृशंसया ।काळरात्य्राममाच्छिद्यहृतःकमललोचन:।। 6.32.15।।

Kaya nga, O may matang gaya ng lotus—pagkapunit sa iyo mula sa aking piling, dinala ka ng mabangis at lubhang walang-awa na ‘Madilim na Gabi’.

Verse 16

उपशेषेमहाबाहो: मांविहायतपस्विनीम् ।प्रियामिवसमालशिष्यपृथिवींपुरुषर्षभ ।।6.32.16।।

O makapangyarihang bisig, toro sa mga lalaki—iniwan mo akong mapagtiis sa tapas, at ngayo’y nakahimlay ka, niyayakap ang lupa na para bang siya ang iyong minamahal.

Verse 17

अर्चितंसततंयत्तद्गन्धमाल्यैर्मयातव ।इदंतेमप्रतियंवीरधनुःकाञ्चानभूषणम् ।।6.32.17।।

O bayani—narito ang iyong busog na may gintong palamuti; yaong busog na lagi nating sinasamba at pinararangalan ng pabango at mga bulaklak—ngayon ay nakahimlay na lamang dito.

Verse 18

पित्रादशरथेनत्वंश्वशुरेणममानघ: ।सर्वैश्चपितृभिस्सार्थंनूनंस्वर्गेसमागतः ।।6.32.18।।

O walang dungis—tunay ngang nakarating ka na sa langit, muling nakapiling ang iyong ama na si Daśaratha, ang aking biyenan, at ang lahat mong mga ninuno.

Verse 19

दिविनक्षत्रभूतस्त्वंमहात्कर्मकृतप्रियम् ।पुण्यंराजर्षिवंशंत्वमात्मनस्समुपेक्षसे ।।6.32.19।।

Sa langit, naging tila bituin ka sa gitna ng mga ilaw sa kalangitan; mamamasdan mo roon ang mga minamahal na nagsagawa ng dakilang gawa at nagkamit ng kabutihang-loob, pati ang banal na angkan ng mga rājārṣi na iyo ring pinagmulan.

Verse 20

किंमांनप्रेक्षसेराजन् किंमांनप्रतिभाषसे ।बालांबाल्येनसम्प्राप्तांभार्यांमांसहचारिणीम् ।।6.32.20।।

“O Hari, bakit hindi mo ako tinitingnan? Bakit hindi mo ako kinakausap—ako, ang iyong asawa, ang iyong kasamang-lakbay, na dumating sa iyo mula pa sa aking kabataan?”

Verse 21

संश्रुतंगृह्णतापाणिंचरिष्यामीतियत्त्वया ।स्मरतन्ममकाकुत्स्थनयमामपिदुःखिताम् ।।6.32.21।।

“O Kākutstha, alalahanin mo ang pangakong binitiwan mo nang hawakan mo ang aking kamay: ‘Sasabay ako sa iyong paglakad.’ Isama mo rin ako—na ngayo’y nagdadalamhati—sa landasing iyon.”

Verse 22

कस्मान्मामपहायत्वंगतोगतिमतांवर ।अस्माल्लोकादमुंलोकंत्यक्त्वामामपिदुःखिताम् ।।6.32.22।।

Bakit mo ako iniwan at lumisan, O pinakamainam sa mga mararangal? Iniwan mo ang mundong ito at nagtungo sa kabilang daigdig, at ako man—na nagdurusa—ay iyong pinabayaan.

Verse 23

कल्याणैरुचितंयत्तत्परिष्वक्तंमयैवतु ।क्रव्यादैस्तच्छरीरंतेमानंविपरिकृष्यते ।।6.32.23।।

Ang katawan mong nararapat sa mga mapalad na palamuti, at minsang niyakap ko lamang nang may paggalang—ngayo’y hinihila at nilalapastangan ng mga kumakain ng laman.

Verse 24

अग्निष्टोमादिभिर्यज्ञैरिष्टवानाप्तदक्षिणैः ।अग्निहोत्रेणसंस्कारंकेनत्वंनतुलप्स्यसे ।।6.32.24।।

Ikaw na nagsagawa ng Agniṣṭoma at iba pang mga yajña, at nagkaloob ng nararapat na dakṣiṇā—sa anong dahilan ngayon ay hindi mo natatamo ang huling mga banal na samskāra, ang mga paglilinis na kaugnay ng agnihotra?

Verse 25

प्रव्रज्यामुपपन्नानांत्रयाणामेकमागतम् ।परिप्रक्ष्यतिकौसल्यालक्ष्मणंशोकलालसा ।।6.32.25।।

Si Kauśalyā, nilalamon ng dalamhati, ay tatanungin si Lakṣmaṇa kapag nakita niyang iisa lamang sa tatlong nagpatapon ang nagbalik.

Verse 26

सतस्याःपरिपृच्छन्त्यावधंमित्रबलस्यते ।तवचाख्यास्यतेनूनंनिशायांराक्षसैर्वधम् ।।6.32.26।।

Kapag siya’y nagtatanong, tiyak na isasalaysay niya na ikaw—at ang hukbo ng iyong mga kaalyado—ay pinaslang sa gabi ng mga Rākṣasa.

Verse 27

सात्वांसुप्तंहतंश्रुत्वामांचरक्षोगृहंगताम् ।हृदयेनविदीर्णेननभविष्यतिराघव ।।6.32.27।।

O Rāghava, kapag nabalitaan niyang ikaw ay pinaslang habang natutulog at ako’y dinala sa tahanan ng mga Rākṣasa, hindi na siya mabubuhay—sapagkat mapupunit ang kanyang puso sa dalamhati.

Verse 28

ममहेतोरनार्यायाह्यनर्हःपार्थिवात्म: ।रामस्सागरमुततीर्यसत्त्ववान् गोष्पदेहतः ।।6.32.28।।

Dahil sa akin—isang di-karapat-dapat na babae—si Rāma, ang matapang na anak ng hari, na hindi nararapat sa gayong wakas, ay tumawid pa sa dagat, upang mapatay na tila napakadali, gaya ng sa munting bakas ng paa ng baka.

Verse 29

अहंदाशरथेनोढामोहात्स्वकुलपांसनी ।आर्यपुत्रस्यरामस्यभार्यामृत्युरजायत ।।6.32.29।।

Sa pagkabulag ng isip, pinakasalan ako ng anak ni Daśaratha—ako na naging dungis sa sariling angkan; bilang asawa ni Rāma, ako’y naging mismong kamatayan niya.

Verse 30

नूनमन्यांमयाजातिंवारितंदानमुत्तमम् ।याहमद्येहशोचामिभार्यासर्वतिथेरपि ।।6.32.30।।

Tunay, sa ibang buhay marahil ay hinarangan ko ang isang dakilang handog; kaya ngayo’y nagdadalamhati ako rito—kahit ako’y asawa ng isang mahabagin sa lahat.

Verse 31

साधुपातयमांक्षिप्रंरामस्योपरिरावण ।समानयपतिंपन्त्याकुरुकल्याणमुत्तमम् ।।6.32.31।।

Gawin mo na, Rāvaṇa—agad mo akong ihagis sa ibabaw ni Rāma; pag-isahin mong muli ang mag-asawa at isagawa ang tinatawag mong ‘pinakamataas na mapalad na gawa.’

Verse 32

शिरसामेशिरश्चास्यकायंकायेनयोजय ।रावणानुगमिष्यामिगतिंभर्तुर्महात्मनः ।।6.32.32।।

O Rāvaṇa, idugtong mo ang aking ulo sa kanyang ulo, at ang aking katawan sa kanyang katawan; susundan ko ang landas na tinatahak ng aking dakilang-loob na asawa.

Verse 33

इतिसदुःखसन्तप्ताविललापायतेक्षणा ।भर्तुश्शिरोधनुस्तत्रसमीक्ष्यचपुनःपुनः ।।6.32.33।।

Sa gayon, nilamon ng matinding dalamhati, ang malalaking-matang si Sītā ay humagulgol—muli’t muli, tinititigan doon ang ulo at ang busog ng kanyang asawa.

Verse 34

एवंलालप्यमानायांसीतायांतत्रराक्षसः ।अभिचक्रामभर्तारमनीकस्थःकृताञ्जलिः ।।6.32.34।।

Habang si Sītā ay nananaghoy nang ganito, isang rākṣasa na nakapuwesto roon bilang bantay ay lumapit sa kanyang panginoon, na magkadikit ang mga palad sa pagpupugay.

Verse 35

विजयस्वार्यपुत्रेतिसोऽभिवाद्यप्रसाद्यच ।न्यवेदयदनुप्राप्तंप्रहस्तंवाहिनीपतिम् ।।6.32.35।।

Bumabati siya ng, “Magtagumpay ka, marangal na prinsipe,” at matapos magbigay-galang, iniulat niya: “Dumating na si Prahasta, pinuno ng hukbo.”

Verse 36

अमात्यैस्सहितस्सर्वैःप्रहस्तस्समुपस्थितः ।तेनदर्शनकामेनवयंप्रस्थापिताःप्रभो ।।6.32.36।।

O Panginoon, narito si Prahasta, kasama ang lahat ng mga ministro; sa pagnanais na makita Ka, kami’y kanyang isinugo rito.

Verse 37

नूनमस्तिमहाराज राजभावात्क्षमान्वितं ।किञ्चिदात्ययिकंकार्यंतेषांत्वंदर्शनंकुरु ।।6.32.37।।

Tunay nga, O dakilang hari—taglay ang maharlikang dangal at pagtitimpi—may kagyat na bagay; ipagkaloob mo sa kanila ang iyong pagharap.

Verse 38

एतच्छ्रुत्वादशग्रीवोराक्षसप्रतिवेदितम् ।अशोकन्विकांत्यक्त्वामन्त्रिणांदर्शनंययौ ।।6.32.38।।

Nang marinig ni Daśagrīva (Rāvaṇa) ang ulat na inihayag ng rākṣasa, iniwan niya ang hardin ng Aśoka at nagtungo upang harapin ang kanyang mga ministro.

Verse 39

सतुसर्वंसमर्थ्यैवमन्त्रिभिःकृत्यमात्मनः ।सभांप्रविश्यविदधेविदित्वारामविक्रमम् ।।6.32.39।।

Nang maunawaan niya ang lakas ni Rāma, matapos pag-isipan kasama ng mga ministro ang dapat gawin, pumasok siya sa kapulungan at isinagawa ang nararapat na hakbang.

Verse 40

अन्तर्थानंतुतच्छीर्षंतच्चकार्मुकमुत्तमम् ।जगामरावणस्यैवनिर्याणसमनन्तरम् ।।6.32.40।।

Ngunit pagkalabas na pagkalabas ni Rāvaṇa, ang ulong iyon at ang napakahusay na busog ay biglang naglaho sa paningin.

Verse 41

राक्षसेन्द्रस्तुतैस्सार्धंमन्त्रिभिर्भीमविक्रमैः ।समर्थयामासतदारामकार्यविनिश्चयम् ।।6.32.41।।

At ang panginoon ng mga rākṣasa, kasama ang kaniyang mga ministro na may nakapanghihilakbot na lakas, ay nagpayuhan noon at nagpasya kung anong hakbang ang gagawin laban kay Rāma.

Verse 42

अविदूरस्थितान्सर्वान्बलाध्यक्षाहनितैषिणः ।अब्रवीत्कालसदृशोरावणोराक्षसाधिपः ।।6.32.42।।

Si Rāvaṇa, ang panginoon ng mga rākṣasa na wari’y si Kamatayan mismo, ay nagsalita sa lahat ng mga pinunò ng hukbo at sa mga nagmamalasakit na nakatayo sa malapit.

Verse 43

शीघ्रंभेरीनिनादेनस्फुटंकोणाहतेनमे ।समानयध्वंसैन्यानिवक्तव्यंचनकारणम् ।।6.32.43।।

“Dali—ipatunog ninyo ang mga tambol nang malinaw, sa matitibay na hampas; tipunin ang mga kawal, at huwag ninyong ipahayag ang dahilan.”

Verse 44

ततस्तथेतिप्रतिगृह्यतद्वचोबलाधिपास्तेमहदात्मनोबलम् ।समानयंश्चैवसमागमंचतेन्यवेदयन्भर्तरियुद्धकाङ्क्षिणि ।।6.32.44।।

Pagkaraan, tinanggap ng mga pinunò ng hukbo ang kaniyang salita na, “Gayon nga,” at tinipon ang dakilang hukbo; at ipinaalam nila sa kanilang panginoon, na sabik sa digmaan, na nagkatipon na ang mga kawal.