Ayodhya Kanda — Book of Ayodhya (the royal capital and its crisis)
अयोध्याकाण्ड
Ang Ayodhyākāṇḍa ang nagiging mapagpasiyang liko ng Rāmāyaṇa sa larangan ng etika at pulitika: ang hayagang pangako ng paghirang kay Rāma bilang yauvarājya ay biglang nauuwi sa vanavāsa dahil sa banggaan ng rājadharma, pansariling pagnanasa, at sa di-mababaling bigkis ng salita at panata. Sa mga unang sarga, inilalarawan ang Ayodhyā na tila huwarang lungsod—mga kapulungan, paghahanda sa ritwal, mabubuting palatandaan, at masayang palamuti—kasabay ng paglalantad sa marangal na ugali ni Rāma: kṣamā, pagpipigil-sa-sarili, at pasasalamat. Umiikot ang salaysay sa panghihikayat ni Mantharā kay Kaikeyī at sa muling pag-iral ng dalawang boon na minsang ipinangako ni Daśaratha. Mula rito, sumusunod ang trahedya: ang pagkaparalisa ng hari sa pagitan ng tungkulin at pag-ibig sa anak, ang walang pag-aatubiling pagsunod ni Rāma sa utos ng ama, ang mariing pagnanais ni Sītā na makibahagi sa pagkatapon bilang pativratā-dharma at wagas na pagsasama, at ang nag-aalab na katapatan ni Lakṣmaṇa na pinapahinahon ng paninindigan ni Rāma sa ahiṃsā at kaayusang panlipunan. Sa gitnang bahagi, nangingibabaw ang panaghoy ng bayan at ang masasamang pangitain, hanggang sa pormal na pag-alis mula Ayodhyā at paglipat mula palasyo tungo sa ilang: mga pampang ng Tamasā at Gaṅgā, ang pag-aaruga ni Guha, ang āśrama ni Bharadvāja, at ang paninirahan sa Citrakūṭa. Kasabay ng paglalakbay sa gubat ang pagguho sa loob ng Ayodhyā: pagsisisi ni Daśaratha, ang pag-amin sa kasalanang “śabdavedhin,” at ang kanyang pagpanaw, na nagbubukas ng pangamba sa pagitan ng mga paghahalili at sa pagpapatawag kay Bharata. Pagbalik ni Bharata mula Kekaya, itinatakwil niya si Kaikeyī at tumatangging agawin ang trono; sa halip, hinahangad niyang maibalik ang karapat-dapat na paghahari ni Rāma. Sa ganitong paraan, lalong tumitindi ang pagninilay ng aklat sa pagiging lehitimo, sa tyāga (pagwawaksi), at sa bigat ng dharma sa loob ng pagkahari. Sa Timog na Recension, may mga dagdag na taludtod na nagpapalawak sa mga ritwal, panaghoy, at pagninilay-moral, na lalo pang nagpapatibay sa Ayodhyākāṇḍa bilang pangunahing pagtalakay sa kapangyarihan at halaga ng dharma sa loob ng dakilang Adi-kāvya.
Sargas in Ayodhya Kanda
Sarga 1
गुणप्रशंसा–युवराजनिर्णयः (Praise of Rama’s Virtues and the Decision on the Heir-Apparent)
Sa Sarga 1, umalis si Bharata patungo sa bahay ng kanyang tiyuhing ina, kasama si Śatrughna. Doon sila nanirahan nang may magiliw na pagtanggap at mapagmahal na pag-aaruga, habang patuloy na inaalala ang kanilang matandang ama. Pagkaraan, inilalarawan nang masinsin ang dharma at mga katangian ni Rāma: kapanatagan sa gitna ng pang-uudyok, pagtanaw ng utang na loob, katapatan sa katotohanan, paggalang sa matatanda at sa mga brāhmaṇa, habag, pagpipigil-sa-sarili, wastong paghatol, at kahusayan sa pag-aaral, pakikipagtalo, at sining-pandigma. Sa pamamagitan ng sunod-sunod na papuri at mga paghahambing na kosmiko—pagpapasensya na gaya ng lupa, talinong tulad ni Bṛhaspati, at lakas na tulad ni Indra—ipinakikita siyang minamahal ng mga nasasakupan at karapat-dapat mamuno. Nang mapansin ni Daśaratha ang mga tanda ng kanyang pagtanda at ang mga di-kanais-nais na pangitain, kinonsulta niya ang mga ministro at nagpasyang italaga si Rāma bilang yuvarāja. Tinipon niya ang mga pinunong panrehiyon at mga pangunahing mamamayan sa kapulungan, na inihalintulad sa anyo ni Indra na napalilibutan ng mga deva, upang ihanda ang pormal na hakbang tungo sa pagluklok.
Sarga 2
यौवराज्य-प्रस्तावः (Proposal for Rāma’s Installation as Heir-Apparent)
Sa maharlikang kapulungan, ipinatawag ni Daśaratha ang buong konseho at hinarap ang mga kakamping hari sa malalim, matatag, at marangal na tinig. Ipinahayag niyang ang kanyang layon ay para sa kapakanan ng kaharian: matapos mamuno nang mapagbantay ayon sa kaugalian ng mga ninuno at madama ang pagod ng katandaan at bigat ng dharma, ninanais niyang magpahinga sa pamamagitan ng pag-aatas ng pamamahala sa panganay na anak. Pinuri niya ang mga likás na kabutihang minana ni Rāma at iminungkahi ang mapalad na panahon ng Puṣya para sa yauvarājya, ang pagtatalaga bilang tagapagmana. Humingi siya ng pagsang-ayon at maging ng ibang payo kung iyon ang higit na makabubuti sa kaharian, at inanyayahan ang masusing pagninilay. Nagbunyi ang mga pinunong nagkatipon at ang taumbayan, at napuno ng umaalingawngaw na kagalakan ang palasyo. Nagpulong ang mga Brāhmaṇa, mga iginagalang na mamamayan, at ang mga taga-bayan at nayon hanggang sa magkaisa, at hiniling ang agarang koronasyon. Inilahad nila ang mahabang talaan ng mga katangian ni Rāma: katapatan sa katotohanan, pagpipigil sa sarili, habag, maingat na pananalita, kagalingang pandigma, malasakit sa mga nasasakupan, at kakayahang mamuno sa lahat. Nagtatapos ang kabanata sa sama-samang pagsusumamo na agad italaga ni Daśaratha si Rāma para sa kapakanan ng kaharian at ng buong daigdig.
Sarga 3
यौवराज्याभिषेक-उपकल्पनम् (Preparations for Rama’s Installation as Yuvaraja)
Sa sargang ito, ang mga mamamayan ay lumapit kay Haring Daśaratha na may pagyukod at nakatiklop na mga palad, at taimtim na hiniling ang paghirang kay Rāma bilang Yuvarāja. Pinuri at pinasalamatan sila ng hari sa mabubuting salita, at inatasan sina Vasiṣṭha at Vāmadeva, sa harap ng mga brāhmaṇa, na ayusin ang lahat ng ritwal at kaayusan; ipinahayag din niya ang kabanalan ng buwan ng Caitra at iniutos: “Ihanda ang lahat para sa pagluklok ni Rāma sa pagka-Yuvarāja.” Nagbigay si Vasiṣṭha ng mga tagubilin sa mga ministro: ihanda sa lugar ng banal na apoy ang ginto, hiyas, mga halamang-gamot, puting bulaklak at kuwintas, laja, pulot, ghee, mga kasuotan, gayundin ang mga karwahe, sandata, apat-na-sangay na hukbo, mga elepanteng may mabubuting palatandaan, mga pamaypay na cāmara, watawat at payong, mga sisidlang ginto, toro na may gintong sungay, balat ng tigre, at iba pa. Inayos din ang paglalagay ng palamuti sa mga tarangkahan, insenso at sandalwood, pagpapakain at pag-aalay sa mga dvija, mga pagbabasbas at paanyaya, pagwiwisik sa mga lansangan, pagbitin ng mga bandila, pagtatanghal at musika, paghahanda sa mga templo at caitya, at ang pagpasok ng mga mandirigmang handa—isang ganap na pagsasanib ng pampubliko, panrelihiyon, at pang-administratibong paghahanda para sa abhiṣeka. Nang matapos ang lahat, iniulat nina Vasiṣṭha at Vāmadeva sa hari na “natupad na.” Pagkaraan, ipinatawag ni Sumantra si Rāma; ang mga haring mula sa iba’t ibang lupain ay sumamba kay Daśaratha na parang kay Indra. Inilarawan ang pagdating ni Rāma sa kanyang anyo at mga katangian; niyakap siya ng ama at pinaupo, at sa ilalim ng Pushya-yoga ay ipinahayag ang paghirang sa kanya at nagbigay ng maharlikang payo: pagpipigil sa mga pandama, pagtalikod sa pagnanasa at galit, pagpapasaya sa mga ministro at mamamayan, pag-iipon sa mga imbakan at sandatahan, at pagpapatibay ng pagkakaibigan. Sa wakas, ipinaalam ng mga kaibigan ni Rāma kay Kausalyā ang balita; pinarangalan niya ang mga sugo sa mga kaloob. Nagbigay-galang si Rāma sa hari at umuwi, at ang mga taga-lungsod ay nagsagawa ng pagsamba sa mga diyos.
Sarga 4
अयोध्याकाण्डे चतुर्थः सर्गः — Rāma Summoned; Pushya Coronation Decision
Pagkaalis ng mga mamamayan, muling nagtipon si Daśaratha kasama ang mga ministro at nagpasya ng isang tiyak na hakbang ng kaharian: ang paghirang kay Rāma bilang yuvarāja ay gagawin agad, sa mapalad na Pushya nakṣatra. Inutusan niya si Sumantra na ipatawag si Rāma; ang paulit-ulit na pagpapasundo ay nagdulot ng pangamba kay Rāma, palatandaan ng bigat ng usaping pangpalasyo at ng pabagu-bagong kalagayan sa loob ng korte. Sa lihim na pagdinig, tinanggap ni Daśaratha si Rāma nang may pag-ibig at ipinaliwanag ang dahilan: natupad na niya ang mga layunin ng buhay at mga tungkuling ritwal, at ang natitira na lamang ay ang pagpapabanal at pagluklok kay Rāma. Binanggit niya ang hangarin ng bayan (prakṛti-icchā) na si Rāma ang mamuno, at idinugtong ang kagyat na babala: masasamang panaginip at pagdurusa ng kaniyang kapanganakang bituin dahil sa mabibigat na graha (Araw, Mars, Rāhu), na tila nagbabadya ng panganib sa hari. Dahil dito, minadali niya ang koronasyon—bago magbago ang isip at bago sumulpot ang mga pangyayaring makapagpapayanig. Ipinag-utos ni Daśaratha ang mga paghahandang vrata: pag-aayuno, paghiga sa damong darbha, at pagbabantay ng mga kaibigan; at itinuring na mabuting pagkakataon ang pagliban ni Bharata, bagaman nagbabala siya sa kapritso ng isip ng tao. Pagkaalis, agad na ipinaalam ni Rāma kay Kauśalyā, na inilalarawang nasa debosyon—prāṇāyāma at pagninilay kay Janārdana/Viṣṇu. Sumunod ang masayang pagpapala; ibinahagi ni Rāma ang nalalapit na karangalan kay Lakṣmaṇa, pinagtitibay ang pagkakapatiran at pagsasamang mamuno, at saka bumalik kasama si Sītā.
Sarga 5
अभिषेकोपवास-आदेशः (Coronation Preparations and the Fast Enjoined)
Isinasalaysay sa Sarga 5 ang mga hakbang at ritwal bago ang nakatakdang yauvarājya-abhiṣeka ni Rama. Matapos ipabatid ni Haring Daśaratha kay Rama ang nalalapit na koronasyon, ipinatawag niya ang purohita na si Vasiṣṭha at inatasang pamunuan si Rama at Sita sa isang upavāsa (pag-aayuno) na may pagbigkas ng mga mantra, bilang banal na pagtalima upang tiyakin ang kasaganaan at pagiging ganap na lehitimo ng paghirang. Sumakay si Vasiṣṭha sa karwaheng angkop sa isang brahmana at nagtungo sa tahanan ni Rama; siya’y sinalubong nang may pormal na paggalang. Ipinahayag niya ang mapagmahal na layon ng hari na koronahan si Rama sa bukang-liwayway, at inihalintulad ito sa pagluklok ni Nahuṣa kay Yayāti. Mapagpakumbabang tinanggap ni Rama ang utos; sinimulan ni Vasiṣṭha ang ritwal ng pag-aayuno at saka umalis. Lumawak ang salaysay sa anyo ng lungsod: hinugasan ang mga lansangan ng Ayodhyā, itinaas ang mga watawat, at napuno ang mahahabang daan ng mga mamamayang mausisa; ang kanilang ingay ay inihambing sa dagat. Sa pagbabalik ni Vasiṣṭha sa palasyo sa gitna ng siksik na tao, nakipagkita siya sa hari at pinagtibay na natupad ang atas; tumindig ang kapulungan sa paggalang. Sa pahintulot ng kanyang guro, pinauwi ni Daśaratha ang pagtitipon at pumasok sa panloob na silid, inilalarawang nagniningning na tila buwan sa gitna ng mga bituin, na nagpapahiwatig ng tindi ng gabing bisperas ng seremonya.
Sarga 6
रामाभिषेकपूर्वसज्जा — Preparations for Rama’s Coronation
Ipinakikita sa Sarga 6 ang dalawang mukha ng paghahanda: (1) ang lihim na disiplina-ritwal ni Rāma at (2) ang pampublikong pagkilos ng Ayodhyā para sa nalalapit na yuvarājābhiṣeka. Pagkaalis ni Vasiṣṭha, naligo si Rāma, lumapit kay Nārāyaṇa, at nagsagawa ng mga handog sa apoy (ājya-homa) ayon sa tuntunin. Pagkaraan ay tinanggap niya ang natirang havis, nanahimik at nagmuni sa mapalad na dambana ni Viṣṇu, at nagpahinga sa damong kuśa kasama si Sītā. Sa huling pagbabantay ng gabi siya bumangon, ipinag-utos ang ganap na pag-aayos at pagdedekorasyon ng kanyang tahanan, at dumalo sa mga gawain sa bukang-liwayway. Pinakinggan niya ang mga Brāhmaṇa na bumibigkas ng mga mantrang pampadalisay; ang mga pagpapahayag ng puṇyāha ay humalo sa tunog ng mga trumpeta sa buong lungsod. Pagdaka’y lumawak ang salaysay sa lungsod: sa pagsikat ng araw, nagsimulang magpalamuti ang mga mamamayan—nagtaas ng mga bandila at watawat sa mga templo, sangandaan, lansangan, tore, pamilihan, tahanan, at bulwagan. Umalingawngaw ang awit at tugtugin ng mga tagapagtanghal; matatanda at bata’y nag-uusap tungkol sa koronasyon. Ang mga daan ay binudburan ng bulaklak, pinabanguhan ng insenso, at inayos ang mga punong-ilawan upang may liwanag kung abutan ng gabi. Dumating ang mga taga-nayon mula sa lahat ng dako upang masaksihan ang pangyayari, at napuno ang Ayodhyā ng ugong na tila dagat. Sa mga liwasan at bulwagan, nagtipon ang mga pangkat na pumupuri sa pasya ni Daśaratha na italaga si Rāma—mabuti ang asal, marunong, at walang pagmamataas—bilang tagapagtanggol na hari.
Sarga 7
मन्थराप्रवेशः — Manthara Observes Ayodhya and Incites Kaikeyi
Sa Sarga 7, mula sa pampublikong pagdiriwang ay lumilipat ang pangyayari sa lihim na panlilinlang. Si Mantharā, matagal nang aliping-kasambahay ni Kaikeyī, ay umakyat sa palasyong maliwanag sa sinag ng buwan at minasdan ang Ayodhyā na inihahanda para sa dakilang ritwal ng kaharian: winisikan ang mga lansangan, ikinalat ang mga bulaklak, itinaas ang mga watawat, at umalingawngaw sa mga templo ang mga awit na Veda at tugtugin habang nagagalak ang mga tao. Tinanong niya ang isang dhātrī (maharlikang alila/tagapag-alaga) tungkol sa sanhi ng kasiyahan. Masayang ibinalita ng dhātrī na kinabukasan, sa ilalim ng Puṣya nakṣatra, itatalaga ni Haring Daśaratha ang walang kapintasang Rāma bilang yuvarāja. Sa balitang ito, nag-alab ang galit ni Mantharā; bumaba siya mula sa palasyong wari’y Kailāsa at hinarap si Kaikeyī na nagpapahinga. Sa mapilit na pananalita, naghasik si Mantharā ng takot: nagbabala ng nalalapit na panganib, iginiit ang pabagu-bagong kapalaran, at inakusahan ang mapanlinlang na pamamalakad ng estado, upang ipakita ang koronasyon bilang kapahamakan ni Kaikeyī at ni Bharata. Si Kaikeyī ay unang nabahala, ngunit nang marinig ang pagtatalaga kay Rāma ay natuwa pa, at binigyan si Mantharā ng palamuti bilang gantimpala sa “mabuting balita,” na nagpapakita ng una niyang kawalan ng inggit sa pagitan nina Rāma at Bharata. Itinuturo ng kabanata ang kapangyarihan ng vāk (pananalita) bilang sandatang pampulitika: ang mga ritwal ng dharma sa harap ng madla ay maaaring mabuwag ng lihim na panghihikayat at salaysay na pinamumunuan ng takot.
Sarga 8
मन्थराकैकेयीसंवादः — Mantharā’s Counsel to Kaikeyī (Ayodhyā’s Succession Alarm)
Sa Sarga 8, masinsin at mapanghikayat na pinipihit ni Mantharā ang nalalapit na yuvarājya-abhiṣeka ni Rāma upang magmukhang isang banta sa buhay at kinabukasan ni Kaikeyī at Bharata. Nagsisimula ang tagpo sa hayagang pagputol ni Mantharā sa karaniwang paggalang sa palasyo: itinatapon niya ang palamuting ibinigay sa kanya, tanda ng pagtanggi sa pagpapatahimik at simula ng kaniyang mapanuring pangaral. Ipinaparatang ni Mantharā na maling kagalakan ang nadarama ni Kaikeyī, at paulit-ulit niyang inuusal ang talinghagang “dagat ng dalamhati” upang gawing pagkalugi ang pagdiriwang. Inilalatag niya ang tesis na pampulitika: kapag naitalaga si Rāma, sa kaniya at sa magiging anak niya iikot ang kapangyarihan, at maiiwan si Bharata; ang paghahati ng paghahari ay ipinakikitang hindi maisasagawa. Upang patindihin ang pangamba, hinuhulaan niya ang pagkaalipin ni Kaikeyī kay Kausalyā at ang pagkakait, pagpapatapon, o mas masahol pa para kay Bharata. Ipinapakita rin niya na ang lapit at mga kakampi ang magtatakda ng kaligtasan at panganib: si Lakṣmaṇa ay kay Rāma, at si Śatrughna ay kay Bharata. Bagaman pinupuri ni Kaikeyī ang mga kabutihan ni Rāma—dharmajña, mapagpigil, marunong tumanaw ng utang na loob, tapat at totoo—hindi niya agad tinatanggap ang babala, kaya muling pinatatalas ni Mantharā ang kaniyang panghuhula ng kahihiyan. Sa kabuuan, ang sarga ay huwaran ng retorika kung paanong ginagawang patakaran ang damdamin, inihahanda ang daan sa paghingi ng mga boon at sa pagbawi sa balak na koronasyon.
Sarga 9
मन्थराप्रेरणा—वरद्वय-स्मरणं च (Manthara’s Provocation and the Recalling of Two Boons)
Sa Sarga 9, nagkaroon ng mapagpasyang pagliko ang mga salita ni Mantharā: si Kaikeyī, na una’y nakikinig lamang sa mga pahaging, ay biglang nag-alab sa galit at tumibay ang pasya—agad niyang ipatatapon si Rāma sa gubat at ipauupo si Bharata sa trono. Upang gawing sandata ang alaala, isinalaysay ni Mantharā ang digmaang daivāsura: nang tulungan ni Daśaratha si Indra, dalawang ulit siyang iniligtas ni Kaikeyī, kaya ipinagkaloob sa kanya ang dalawang biyayang maaaring hingin sa hinaharap. Mula rito, naging malinaw ang payo: pumasok si Kaikeyī sa krodhāgāra (silid ng poot), alisin ang mga palamuti, humiga sa hubad na lupa, tumangging tumingin o makipag-usap sa hari, at igiit ang dalawang boon—(1) ang abhiṣeka ni Bharata at (2) ang labing-apat na taong pagkatapon ni Rāma. Itinala rin ang labis at madiskarteng papuri ni Kaikeyī kay Mantharā, kasama ang masining na paglalarawan at mga talinghaga ng māyā (mapanlinlang na pakana), na nagpapakita kung paanong ang panghihikayat ay nagbabago ng anartha (mapaminsalang balak) tungo sa anyong artha-rūpa (wari’y kapaki-pakinabang na layon). Sa gayon, inilalarawan ng kabanata ang mekanismo ng impluwensiya sa palasyo: alaala, pangako, pagpapakitang-damdamin, at ang nagbubuklod na kapangyarihan ng salita ng hari.
Sarga 10
क्रोधागारप्रवेशः — Entry into the Chamber of Wrath (Kaikeyī’s Protest)
Sa Sarga 10, biglang nabiyak ang kalooban at ang seremonyal na kaayusan sa nalalapit na abhiṣeka ni Rāma. Si Kaikeyī, matapos ang baluktot na pag-uudyok ni Mantharā, ay nagpasiyang gumamit ng isang paraan: inalis ang mga alahas at mga bulaklak na kuwintas at humiga sa sahig sa krōdhāgāra. Inilarawan siya sa matitingkad na pagtutulad—parang kinnarī, parang baging na naputol, parang apsaras na bumagsak—na naglalaman ng habag at ng di-pagkakatugma sa dharma. Si Daśaratha, matapos ipag-utos ang koronasyon at malaman na ito’y nabalita na sa madla, ay pumasok sa maringal na silid-loob ni Kaikeyī, na inilalarawan sa mahabang talaan ng karangyaan: mga ibon, tugtugin, mga hardin at silungan, mga kasangkapang garing, ginto at pilak, at mga handog na pagkain. Ngunit wala si Kaikeyī sa higaan; sinabi ng bantay-pinto na tumakbo ang reyna sa silid ng galit. Lalong nabalisa ang hari, naghahanap ng lambing at katiyakan. Natagpuan niya si Kaikeyī na nakahandusay sa di-karapat-dapat na ayos; hinaplos niya ito at nagtanong kung siya ba’y sinumpa o ininsulto. Nag-alok siya ng mga manggagamot, ng parusa o gantimpala, at maging ng malawak na kapangyarihang panghari upang alisin ang kanyang pangamba. Sa wakas, nang matiyak ni Kaikeyī ang kanyang pagiging masunurin, naghanda siyang bigkasin ang “di-kanais-nais” na hiling at higpitan ang pamimilit, upang ang ligaya ng ritwal ay maging isang krisis ng dharma na pinaiikot ng payo, panata, at pagnanasa.
Sarga 11
कैकेयीवरप्रार्थना — Kaikeyi Demands the Two Boons
Sa Sarga 11, si Kaikeyī, nang makita niyang nadaig si Daśaratha ng pagnanasa at panghihina, ay pinilit siyang magbigay ng malinaw na panunumpa. Paulit-ulit na nanumpa ang hari—isinusumpa pa ang buhay at halaga ni Rāma—na tutuparin niya ang anumang hilingin ni Kaikeyī. Upang gawing higit na mabigat ang pangako, tinawag ni Kaikeyī bilang mga saksi ang Araw, Buwan, mga direksiyon, mga planeta, mga gandharva, mga rākṣasa, mga diyos ng tahanan, at lahat ng nilalang, kaya ang lihim na pangako’y naging tila isang tipan. Inalala niya ang digmaang daivāsura kung saan iniligtas niya ang hari at pinagkalooban ng dalawang boon na “iniingatang deposito,” at ngayo’y sinisingil niya ang mga iyon. Dalawa ang kanyang kahilingan: una, si Bharata ang iluklok gamit ang mismong mga kagamitan at paghahandang nakalaan sa pagkorona kay Rāma; ikalawa, si Rāma’y ipadala sa Daṇḍakāraṇya sa loob ng labing-apat na taon, mamuhay bilang ascetic na may balat ng punò, balat ng usa, at buhol-buhol na buhok. Ipinakita ni Kaikeyī ito bilang pagsubok sa satya ng hari at sa pag-iingat sa dangal ng angkan; at si Daśaratha, dahil sa sariling salita, ay wari’y nahulog sa sariling patibong.
Sarga 12
द्वादशः सर्गः — Kaikeyi’s Boons and Dasaratha’s Moral Collapse (Ayodhya Kanda 12)
Isinasalaysay sa sargang ito ang biglaang pagkapunit ng isip at dharma ni Haring Daśaratha nang marinig niya ang “nakapanghihilakbot na mga salita” ni Kaikeyī: ang pagpapatapon kay Rāma sa gubat at ang pagluklok kay Bharata. Nagpapalipat-lipat siya sa di-paniniwala—wari’y panaginip o guni-guni—sa matinding dalamhati at galit, na inilalarawan sa matitingkad na paghahambing: gaya ng usa sa harap ng tigresa, o ahas na napipigil ng mantra. Ipinagtatanggol niya si Rāma sa pamamagitan ng mga hayag na birtud nito—katotohanan, pagkakawanggawa, mahinahong pananalita, at paglilingkod sa matatanda—at itinuturing ang hinihingi ni Kaikeyī bilang paglabag sa kaayusang moral ng angkan ng Ikṣvāku. Sumagot si Kaikeyī sa batas ng pangakong-hari: ang mga biyayang minsang ipinagkaloob ay dapat tuparin, sapagkat kung hindi, guguho ang dharmic na dangal ng hari. Pinatitibay niya ito sa mga halimbawa ng mga haring tumutupad sa panata at sa banta ng pananakit sa sarili. Muling bumaling ang pananalita ni Daśaratha sa magiging bunga: paglibak ng bayan, krisis sa pagiging lehitimo, pagwasak ng pamilya—Kauśalyā, Sumitrā, at Sītā—at sa sariling pagpapakababa, hanggang sa pagmamakaawa sa paanan ni Kaikeyī. Nagtatapos ang kabanata sa kanyang pagbagsak ng katawan, hudyat ng paglipat mula sa pagninilay tungo sa di na maiiwasang trahedya.
Sarga 13
अयोध्याकाण्डे त्रयोदशः सर्गः | Kaikeyi Presses the Boons; Dasaratha’s Lament and Collapse
Sa Sarga 13, lalong tumitindi ang krisis sa palasyo. Si Daśaratha ay inilalarawang nakadapa at hindi sanay sa paghamak, na inihahambing kay Haring Yayāti na nahulog mula sa langit matapos maubos ang kabutihang-loob—larawang naglalarawan ng kanyang pagbagsak sa dangal at loob. Si Kaikeyī, matapos makamit ang unang layon, ay paulit-ulit na iginigiit ang ipinangakong mga biyaya, nagpapakita ng takot sa anyo ngunit matatag sa kalooban. Sa matinding dalamhati at galit, ipinagtatanggol ni Daśaratha ang mga katangian ni Rāma—kagandahan, lakas, karunungan, pagpipigil-sa-sarili, pagpapatawad—at tinatanong kung paanong ang isang karapat-dapat sa kaligayahan ay ipatatapon sa Daṇḍaka. Tinuligsa niya ang hangarin ni Kaikeyī bilang malupit at nakikita ang darating na kahihiyan at masamang pangalan. Ang paglipas ng panahon ay nagiging bahagi ng salaysay: lumulubog ang araw, dumarating ang gabi, ngunit lalo pang dumidilim sa nagdadalamhating hari. Nakiusap siya sa Gabi na huwag maghatid ng bukang-liwayway, o kaya’y lumipas nang mabilis upang hindi niya makita si Kaikeyī. Sa huli, nagmakaawa siyang nakatiklop ang mga kamay, hinihiling na pagpalain siya at pahintulutan si Rāma na magtamo ng kaharian “sa pamamagitan niya,” na nangangakong sisikat ang kanyang pangalan; subalit nanatiling hindi matinag si Kaikeyī. Sa tindi ng pighati at sunod-sunod na pagkabigla, nawalan ng malay si Daśaratha; lumipas ang kakila-kilabot na gabi sa kanyang mga buntong-hininga, at pinigil pa niya ang karaniwang paggising ng mga tagapuri, hudyat ng pagguho ng kaayusan ng kaharian.
Sarga 14
सत्यपाशः — Kaikeyi’s Demand and the Noose of the King’s Promise
Sa Sarga 14, lalong tumitindi ang krisis ng pagpuputong sa pamamagitan ng mahigpit na palitang-salita nina Kaikeyī at Haring Daśaratha, na wari’y isang kasunduang nakatali sa dharma. Hinarap ni Kaikeyī ang hari na nakahandusay, halos walang malay at nanginginig sa dalamhati, at mariing iginiit na tuparin ang ipinangakong biyaya; kung tatalikod siya, nagbanta siyang wawakasan ang sarili (2.14.10). Inilarawan si Daśaratha na parang nabitag sa pisi ni Indra gaya ni Bali (2.14.11), nababalisa ang katawan at isip dahil sa bigat ng panata at pighati. Sumagot ang hari nang may mapait na pagtuligsa at inisip na ang sariling mga huling ritwal; binalaan niya si Kaikeyī at ang anak nito na huwag magsagawa ng salila-kriyā kung hahadlangan nila ang abhiṣeka ni Rāma (2.14.14–17). Samantala, sumikat ang bukang-liwayway at umusad ang mga paghahanda: pumasok si Vasiṣṭha sa palasyo dala ang ganap na mga kagamitang pangseremonya, at ang Ayodhyā ay inilarawang masiglang inihanda—hinugasan ang mga lansangan, pinalamutian ng mga garland, at pinabanguhan ng sandal at insenso (2.14.25–30). Dumating si Sumantra na walang kamalay-malay sa lihim na sakuna at pinuri ang hari sa karaniwang pananalitang pampagising sa umaga, ngunit lalo lamang nitong pinasiklab ang panibagong dalamhati ni Daśaratha (2.14.58–59). Pagkaraan, inilihis ni Kaikeyī si Sumantra upang ipatawag si Rāma, na ipinakikilalang ang hari’y napagod lamang sa masayang pag-asam, at sa gayon ay inihahakbang ang salaysay tungo sa pormal na pagharap ni Rāma sa kahilingan.
Sarga 15
अभिषेकसज्जा तथा सुमन्त्रस्य प्रेषणम् (Coronation Preparations and Sumantra’s Commission)
Isinasalaysay sa Sarga 15 ang ganap na paghahanda ng lungsod at ng mga kagamitan para sa yuvarājābhiṣeka ni Rāma. Nagpuyat at nagtipon sa paviliong pangpagtatalaga ang mga brāhmaṇa na bihasa sa Veda at ang mga punong pari; nagkatipon din nang masaya ang mga ministro, pinunò ng hukbo, at mga pinunò ng mga gild. Itinakda ang mapalad na oras: ang Puṣya na may Karkaṭaka lagna, kaayon ng kapanganakang bituin ni Rāma. Isa-isang binanggit ang mga bagay na pang-ritwal at panghari: banal na tubig mula sa sangandaan ng Gaṅgā at Yamunā, mula sa iba pang ilog, lawa, balon, at mga dagat; mga sisidlang ginto at pilak na may palamuting lotus; pulot, gatas-asim, ghee, gatas, darbha, at mga bulaklak. Inihanda rin ang pamaypay na buntot-yak, ang puting payong na tila buwan, mapusyaw na toro at kabayo, at isang maringal na elepanteng sasakyan ng hari; pati walong dalagang may hiyas, mga musikero, at mga tagapuri. Ngunit kahit sumikat na ang araw, hindi pa rin nakita ng mga nagtitipon si Daśaratha. Pumasok si Sumantra sa loob ng palasyo, nagpuri sa angkan, tumawag sa mga diyos para sa tagumpay, at hinimok ang hari na magising at magbigay ng audiencia. Gising ngunit nababagabag si Daśaratha; tinanong niya kung bakit hindi pa natutupad ang utos ni Kaikeyī na ipatawag si Rāma, at muli niyang inutusan si Sumantra na sunduin siya. Umalis si Sumantra sa mga lansangang may mga watawat, narinig ang usap-usapang koronasyon ng mga mamamayan, at narating ang palasyo ni Rāma—iniilarawang tila hiyas sa karilagan—na siksik sa mga taga-lungsod at taga-nayon na may dalang handog. Sa huli, pumasok siya sa mga pribadong silid ni Rāma.
Sarga 16
सुमन्त्रदर्शनम् तथा रामस्य राजदर्शनाय प्रस्थानम् (Sumantra Meets Rama; Rama Departs to See the King)
Sa sargang ito, si Sumantra ay lumampas sa mataong tarangkahan ng loobang-palasyong pambabae at pumasok sa isang tahimik na silid. Inilarawan ang paligid na mahigpit na binabantayan ng mga kabataang mandirigmang may sibat at pana, at sa pintuan ay naroon ang matatandang tagapangasiwang nakadamit-kasaya; magalang na ipinahayag ni Sumantra ang kanyang pagdating, at agad nilang ipinaalam kay Rama. Nakita ni Sumantra si Rama na nakaupo sa gintong upuan, pinahiran ng mahalagang sandalwood, nagniningning na tila si Kubera; sa tabi niya si Sita, may hawak na pamaypay, na nagpapaganda sa kanya na wari’y “buwan na may makulay na liwanag.” Yumukod si Sumantra at inihatid ang mensahe ni Haring Dasaratha: nais siyang makita ng hari kasama si Kaikeyi, at huwag magtagal. Masaya si Rama at inisip na ito’y may kaugnayan sa paghahanda ng abhisheka; sinabi niya ito kay Sita. Nagpahayag si Sita ng mga pagbabasbas at nanalangin sa mga diyos ng mga direksiyon para sa kanyang pag-iingat, at binanggit ang mga tanda ng panatang-diksha tulad ng balat at sungay ng usa. Pagkaraan, lumabas si Rama kasama si Sumantra; nakita niya si Lakshmana sa pintuan na nakatiklop ang mga palad at sumama rin. Ang pag-alis ng karwahe ay naging parang pista sa lungsod—tunog ng mga tugtugin at papuri, sigawan ng mga tao, pag-ulan ng mga bulaklak, mga salitang pagpupuri, siksik na daan ng kabayo, elepante at karwahe, at ang dagundong ng karwahe na tila kulog, na kumikislap sa hiyas at ginto. Ipinapakita ng sarga ang pag-alingawngaw ng pag-asa sa koronasyon at ang dakilang asal at bisa ni Rama.
Sarga 17
रामस्य राजमार्गगमनम् (Rama’s Progress along the Royal Highway)
Inilalarawan sa Sarga 17 ang tanawin ng lungsod habang si Rāma ay sumasakay sa karwahe at dumaraan sa Ayodhyā, kasama ang masayang mga kasamahan at ang nagkakaisang mamamayang siksik na nagtipon upang masilayan siya. Ang lungsod at ang maharlikang lansangan ay pinalamutian nang pangseremonya—mga watawat at banderitas, usok ng insenso at agaru, bunton ng sandal at mga pabango, telang sutla, mga perlas at kristal na bagay, mga bulaklak, at mga handog na pagkain—na wari’y ginawang banal na landas na tulad ng daan ng mga diyos. Ipinahahayag ng mga mamamayan na ang pagtanaw lamang kay Rāma na nakaluklok at naglalakbay sa harap ng lahat ay hihigit pa sa pangangailangan ng katawan, at itinatanghal ang paghahari bilang huwarang moral at kagandahan. Naririnig ni Rāma ang mga pagpapala at papuri, subalit nananatiling payapa at hindi nadadala sa loob; iginagalang niya ang bawat isa ayon sa katayuan at patuloy na sumusulong. Binibigyang-diin ng teksto ang makahilang kabanalan ng kanyang dharma at habag na pumipigil sa mga tao na ihiwalay ang mata at isip sa kanya, at ang kanyang walang-kinikilingang awa sa lahat ng varṇa at sa lahat ng edad. Sa paglakad ayon sa tuntuning pang-ikot na ritwal, iniiwan niya sa kanan ang mga banal na sangandaan, mga daang-templo, mga bantayog at dambana; narating niya ang maharlikang tirahan na ang mga tore’y inihahambing sa mga ulap, tuktok ng Kailāsa, at mapuputing sasakyang panghimpapawid. Tumawid siya sa mga binabantayang looban, pinauwi ang mga tagasunod, at pumasok sa mga panloob na silid malapit sa kanyang ama—samantalang ang nag-aabang na karamihan ay umaasang muli siyang lilitaw, gaya ng dagat na naghihintay sa pagsikat ng buwan.
Sarga 18
अष्टादशः सर्गः — Kaikeyī Discloses the Boons: Exile to Daṇḍaka and Bharata’s Consecration
Pumasok si Rāma sa panloob na silid at nakita si Daśaratha na nakahilig sa mapalad na higaan, maputla at lugmok, habang si Kaikeyī ay nakaupo sa tabi niya. Matapos yumukod muna sa ama at saka kay Kaikeyī, napansin ni Rāma na hindi siya matingnan ng hari at hindi makapagsalita kundi ang pagbigkas lamang ng “Rāma,” nalulunod sa luha at mabigat ang paghinga. Maingat na nagtanong si Rāma na tila pagsusuri: kung siya ba’y may nagawang pagkakasala nang hindi namamalayan, kung may karamdaman sa katawan o isip ang hari, kung may masamang nangyari kina Bharata, Śatrughna, o sa mga reyna, at kung si Kaikeyī ba’y nagsalita nang mabagsik at yumanig sa loob ng hari. Ipinahayag ni Kaikeyī na ang katahimikan ay bunga ng takot magsabi ng masakit na katotohanan sa minamahal na anak, at hiniling niyang tuparin ni Rāma ang pangakong ipinagkaloob noon sa kanya bilang dalawang biyaya. Ipinakita ni Rāma ang di-matitinag na pagsunod, na nagsasabing papasok siya sa apoy, iinom ng lason, o lulubog sa tubig kung iutos ng kanyang ama na guro at tagapagkalinga; saka niya hiniling na marinig ang utos ng hari. Sa wakas, inihayag ni Kaikeyī ang dalawang hiling: ang pagpapahid at pagluklok kay Bharata, at ang pag-alis ni Rāma patungong gubat ng Daṇḍaka sa loob ng labing-apat na taon, isinusuko ang nakatakdang abhiṣeka at mamumuhay bilang asceta na may jaṭā at ajina. Nagtatapos ang sarga sa pagtutulad ng kapanatagan ni Rāma sa harap ng mabibigat na salita at ng matinding dalamhati ni Daśaratha sa kapahamakan ng anak, na nagbubuklod sa krisis ng dharma hinggil sa katotohanan, panata, at pagmamana ng trono.
Sarga 19
एकोनविंशः सर्गः (Sarga 19): Rāma’s Unshaken Acceptance of Exile and Kaikeyī’s Urgency
Sa sargang ito, naganap ang masinsing usapan sa loob ng antaḥpura. Tinanggap ni Rāma ang kahilingan ni Kaikeyī—mga salitang “gaya ng kamatayan”—ngunit hindi siya nagpakita ng dalamhati. Hiningi niya ang paliwanag sa pananahimik ni Daśaratha, at hayagang nagpasiya na mamuhay sa gubat na may balat-kahoy na kasuotan at buhaghag na buhok upang tuparin ang pangako ng hari. Itinuring niya ang pagsunod sa salita ng ama bilang pinakamataas na dharma, at sinabi niyang wala siyang pagnanasa sa yaman, tulad ng mga ṛṣi na nakatuon sa katuwiran. Agad na kumilos ang pamahalaan: inutusan ang mga sugo na sunduin si Bharata mula sa bahay ng kanyang tiyuhin sa ina. Si Kaikeyī, tiyak sa pag-alis ni Rāma, ay minadali siya at ginamit pa ang pag-aayuno ni Daśaratha bilang pamimilit: hangga’t hindi umaalis si Rāma, hindi maliligo o kakain ang hari. Bumagsak si Daśaratha sa matinding pighati; inangat siya ni Rāma, umikot bilang paggalang sa ama at kay Kaikeyī, at lumabas. Ipinakita ng salaysay ang di-matitinag na kapanatagan ni Rāma—hindi kumupas ang kanyang ningning, tulad ng buwan. Maingat niyang itinago ang masamang balita sa mga kaibigan, tinalikuran ang mga sagisag ng pagkahari (payong, pamaypay, karwahe), pinigil ang mga pandama, at pumasok sa tahanan ng kanyang ina upang ipahayag ang biglang pagbabago; sumunod si Lakṣmaṇa na may luha at nag-aalab na galit.
Sarga 20
अयोध्याकाण्डे विंशः सर्गः — Rama Enters Kauśalyā’s Antaḥpura; Ritual Preparations and the Shock of Exile
Inilalarawan sa Sarga 20 ang paglipat ni Rāma mula sa pampublikong daan tungo sa lihim na santuwaryo ng antaḥpura. Habang siya’y lumalakad na nakatiklop ang mga palad, tumitindi ang dalamhati sa loob; ang mga reyna’y humahagulgol at sinisisi ang hari, at si Daśaratha—nilalamon na ng pighati—ay lalo pang nanghihina sa pagkarinig ng panaghoy. Si Rāma, bagama’t may pagpipigil-sa-sarili, ay pasan ang bigat ng kapalaran; kasama si Lakṣmaṇa, tumatawid siya sa magkakasunod na looban, binabati ng mga sigaw ng tagumpay, nakikita ang matatandang pantas na Brāhmaṇa na pinararangalan, at nilalampasan ang mapagbantay na mga bantay-pinto—mga babae, matatanda, at mga bata. Nagmadali ang mga babae upang ipabatid kay Kauśalyā ang pagdating niya. Si Kauśalyā ay inilarawang nasa disiplina ng ritwal sa bukang-liwayway—nakaputing seda, may mga panata, may paghahandog sa apoy at mga libasyon—na humihiling ng kapakanan ng anak. Binabanggit ang mga gamit sa pagsamba: gatas-asim (curd), akṣata (buong bigas), ghee, matatamis, mga handog, mga kuwintas ng bulaklak, pāyasa, kṛsara, samidh, at mga sisidlang punô ng tubig, na nagpapatingkad sa kabanal-banalang tahanan. Nagtagpo ang mag-ina sa yakap at pagpapala, at inaasahan ni Kauśalyā ang nalalapit na paghirang. Ngunit si Rāma, may paggalang at kababaang-loob, ay nagsabi ng kabaligtaran: si Bharata ang tatanggap ng yuvarājya, at si Rāma’y ipatatapon sa Daṇḍakāraṇya sa loob ng labing-apat na taon, mamumuhay nang mahigpit at kakain ng pagkain sa gubat. Nabiyak ang puso ni Kauśalyā; siya’y nawalan ng malay at naghinagpis—natatakot sa kahihiyan sa harap ng mga kasamang asawa, nawawalan ng pag-asa sa buhay na wala ang anak, at itinuturing na walang saysay ang kanyang mga austeridad—samantalang si Rāma’y bumuhat at umaliw sa kanya, pinananatili ang tensiyon sa pagitan ng pag-asang ritwal at ng sakunang moral.
Sarga 21
अयोध्याकाण्डे एकविंशः सर्गः — Lakṣmaṇa’s militant counsel and Rāma’s dharma-based persuasion of Kausalyā
Sa Sarga 21 ng Ayodhyā-kāṇḍa, umuusbong ang masalimuot na pagtalakay sa dharma sa Ayodhyā hinggil sa nalalapit na pagkatapon ni Rāma sa gubat. Nagsisimula ito kay Lakṣmaṇa na nababagabag sa panaghoy ni Kausalyā; nagbigay siya ng payong “angkop sa pagkakataon” ngunit marahas: agaran umanong agawin ang kapangyarihan, takutin ang paglikas o pag-ubos ng Ayodhyā kung may tutol, at magsalita pa ng pagpapabilanggo o pagpatay kay Daśaratha kung ang hari’y maging “kaaway” dahil sa impluwensiya ni Kaikeyī. Pagkaraan, tuwirang kinausap ni Kausalyā si Rāma: tinanggihan niya ang di-matuwid na kahilingan ni Kaikeyī, hinimok si Rāma na manatili at paglingkuran ang ina bilang dharma, at nagbabala ng kapahamakan sa espiritu kung siya’y aalis. Tumugon si Rāma sa mahigpit na aral ng pagtupad sa panata: hindi niya maaaring suwayin ang utos ng ama; pinatibay niya ito sa mga halimbawa nina Kandu, ng mga anak ni Sagara, at nina Jāmadagnya Rāma at Reṇukā, bilang patunay ng sinaunang pamana ng pagsunod. Pinigil ni Rāma ang marahas na bugso ng kṣatriya kay Lakṣmaṇa at hiniling kay Kausalyā ang pahintulot at pagpapala sa mga ritong svastyayana. Nangako siyang babalik matapos matupad ang takdang panahon ng pagkatapon, inihalintulad ito sa muling pagkamit ni Yayāti ng langit. Sa kabanatang ito, luminaw ang pag-iral ng tungkulin: ang katotohanang nakaugat sa dharma ang nangingibabaw sa dalamhati, galit, at kapakinabangang pampolitika.
Sarga 22
अभिषेक-निवृत्ति-उपदेशः (Withdrawal of the Coronation: Rama’s Counsel to Lakshmana)
Sa Sarga 22, mahinahong nilapitan ni Rāma si Lakṣmaṇa na nag-aalab sa galit matapos mapigil ang paghahanda sa abhiṣeka. Inilarawan si Lakṣmaṇa na tila sumisingasing na haring kobra, nanlilisik ang mga mata; ngunit pinigil ni Rāma ang pag-igting ng damdamin at itinuro ang dhairya (katatagan) at ang agarang gawaing nararapat: ipatigil at ipaurong ang mga paghahanda sa koronasyon nang hindi lumilikha ng panibagong kaguluhan. Ipinaliwanag ni Rāma na kung magpapatuloy ang mga paghahanda, lalo lamang masasaktan ang isip ni Daśaratha, sapagkat nanginginig ang hari sa pangambang masira ang satya—ang katotohanang ipinangako ngunit hindi matutupad. Itinuring ni Rāma ang mabagsik na pananalita at matibay na pasya ni Kaikeyī bilang bunga ng daiva/kṛtānta (kapalaran), kaya’t hindi dapat sisihin o gantihan; maging ang mga ṛṣi, wika niya, ay natitinag sa bigat ng tadhana. Sa gayon, ang mga gamit ng ritwal—mga banga ng banal na tubig—ay inilipat ang kahulugan tungo sa paghahanda sa buhay-asceta. Ipinahayag ni Rāma na ang paninirahan sa gubat, kapag nakaayon sa dharma, ay maaaring higit pang marangal kaysa paghahari, at sa kanyang payo ay naitawid ang paglipat mula rājyadharma tungo sa tapodharma, habang pinangangalagaan ang kapayapaan ng pamilya at kaayusan ng bayan.
Sarga 23
लक्ष्मणक्रोधः—दैवपुरुषकारविवादः (Lakshmana’s Wrath and the Debate on Destiny vs Human Effort)
Sa Sarga 23, naganap ang masinsing pagtatalong moral nina Lakṣmaṇa at Rāma. Habang nagsasalita si Rāma, si Lakṣmaṇa ay salit-salitang nilalamon ng dalamhati at tuwa, at sa huli’y sumiklab ang galit—inihahambing ang sarili sa sumisingasing na ahas at sa mukhang leon sa tapang. Itinatakwil niya ang paghirang sa sinuman maliban kay Rāma at itinuturing na kahiya-hiya at laban sa kaayusang panlipunan ang biglaang pagbaligtad sa nakatakdang pagkorona. Mariin niyang sinasalungat ang pag-asa sa tadhana (daiva), na aniya’y walang kapangyarihan, at iginigiit na ang kagitingan at pagsisikap ng tao (puruṣakāra) ay kayang “ibalikwas” ang kapalaran. Paulit-ulit niyang ipinangakong dudurugin ang anumang hahadlang sa pagluklok kay Rāma—kahit pa ang mga tagapangalaga ng daigdig at ang tatlong mundo ay hindi raw sapat na panangga. Umigting ang kanyang pananalita sa mga banta ng marahas na pagganti, pagbanggit ng mga sandata at magiging wakas sa digmaan, hanggang sa ialay niya ang ganap na paglilingkod: banggitin lamang ni Rāma ang kaaway at mag-utos. Tinugon siya ni Rāma sa pag-aliw, pagpahid ng luha, at muling pagtitibay ng kanyang paninindigan sa salita ng ama bilang “tamang landas” (satpatha). Sa gayon, ibinalik ni Rāma ang diwa ng kabanata sa pagsunod, pagpipigil, at matatag na pagtalima sa dharma.
Sarga 24
कौशल्यारामसंवादः — Kausalya–Rama Dialogue on Exile-Dharma
Sa Sarga 24, naganap ang masinsing pag-uusap tungkol sa dharma sa pagitan ni Kauśalyā at ni Rāma, matapos niyang makita ang di-matitinag na pasiya ng anak na tuparin ang utos ni Daśaratha. Ipinanaghoy ni Kauśalyā ang tila di-mapaniniwalang pagdurusa ni Rāma—sanay sa ginhawa ng palasyo—kung mamumuhay sa pagkain at pamumuhay sa gubat; inilarawan niya ang dalamhati bilang ‘śokāgni,’ apoy ng pighati na pinasisiklab ng panaghoy, pinapaypayan ng buntong-hininga, at pinaiilawan ng mga luha bilang handog. Ipinilit niyang sumama, tulad ng inang baka na di-maaaring iwan ang guya, at nakiusap pang dalhin siya sa gubat na gaya ng “mailap na usa” kaysa manatili sa piling ng mga kasamang asawa. Tumugon si Rāma nang may maayos na pangangatwiran: nilinlang na ni Kaikeyī ang hari, at kung iiwan din ni Kauśalyā si Daśaratha, maaaring hindi na kayanin ng matandang hari; ang pagtalikod ng asawa sa asawa ay itinuturing na kapintasan sa dharma. Inutusan niya si Kauśalyā na paglingkuran ang hari nang may kapanatagan, igalang ang mga tungkulin sa tahanan at ritwal—pagpupugay sa mga agni-karman at sa mga Brāhmaṇa—at maghintay nang may disiplina sa kanyang pagbabalik pagkalipas ng labing-apat na taon. Hindi na mababago ni Kauśalyā ang pasiya ni Rāma, kaya’t nagbigay siya ng pahintulot at pagpapala para sa ligtas na pagbabalik. Inihanda rin niyang isagawa ang mga pananggalang at kagalingang ritwal para sa kanya, tanda ng paglipat mula sa pagtutol tungo sa banal na pagsuporta.
Sarga 25
कौशल्याया मङ्गलविधानम् — Kausalya’s Benedictions and Protective Rites for Rama
Sa Sarga 25, sa kabila ng dalamhati, pinigil ni Kauśalyā ang pag-iyak at nagsagawa ng ācamana, saka sinimulan ang mga maṅgala-kriyā bilang banal na pamamaalam sa paglalakbay ni Rāma sa gubat. Nagpahayag siya ng sunud-sunod na pananggalang na panalangin: sa mga tagapag-ingat na diwa (Smṛti, Dhṛti, Dharma), sa mga diyos (Skanda, Soma, Bṛhaspati, Varuṇa, Sūrya, Kubera, Yama), sa mga ṛṣi (Saptarṣi at Nārada), sa mga tagapagbantay ng mga direksiyon, at sa mga haligi ng sansinukob—mga bundok, dagat, ilog, bituin at planeta, araw at gabi, bukang-liwayway at dapithapon, mga panahon, buwan, taon, at mga paghahati ng muhūrta. Binanggit din niya ang mga panganib sa gubat—mga Rākṣasa, Piśāca, mga kumakain ng laman, mga insekto, reptilya, at mababangis na hayop—at hiniling na walang makapinsala kay Rāma. Sumamba siya sa mga diyos sa pamamagitan ng mga bulaklak at pabango, ipinahanda ang banal na apoy sa isang brāhmaṇa, nag-alay ng āhuti, nagpagawa ng puting kuwintas at puting mustasa, at nagpagawa ng svastyayana o mga pagbabasbas. Nagbigay siya ng dakṣiṇā at nagpahayag ng mga huwarang maṅgala: gaya ng pagpatay ni Indra kay Vṛtra, ng paghahanap ni Garuḍa sa amṛta, at ng tatlong hakbang ni Viṣṇu. Pinahiran niya si Rāma ng sandal, inilagay sa ulo nito ang mga natirang handog, at itinali ang halamang-gamot na Viśalyakaraṇī bilang rakṣā. Bagaman sugatan ang loob, nagsalita siyang wari’y masaya; niyakap niya si Rāma nang paulit-ulit, inikot siya nang may paggalang, at si Rāma, matapos hawakan ang kanyang mga paa, ay nagtungo sa tirahan ni Sītā.
Sarga 26
अयोध्याकाण्डे षड्विंशः सर्गः — Rama’s Departure and Sita’s Questions; Disclosure of Exile and Counsel on Courtly Conduct
Sa sargang ito, matapos isagawa ni Kauśalyā ang svastyayana (mga basbas na ritwal), yumukod si Rāma at tumungo sa pag-alis patungong gubat, nananatiling matatag sa landas ng dharma. Dumaan siya sa pangunahing lansangan ng kaharian, at ang mga tao—na nahihipo ng kanyang mga guṇa—ay nagkakagulo ang damdamin sa kanyang paglalakad. Sa kanyang tahanan, si Sītā, na katatapos lamang ng pagsamba sa bahay at mga austeridad para sa inaasahang pagkorona, ay napansin ang pagbabago ng kulay at lungkot ni Rāma. Sunod-sunod niyang tinanong kung bakit wala ang mga palatandaan ng abhiṣeka: payong, pamaypay, mga tagapuri, mapalad na pagbati, pagwisik ng pulot-at-kurd, mga ministro, mga pinuno ng guild, karwaheng pangseremonya, nangungunang elepante, at gintong trono. Ibinunyag ni Rāma ang sanhi: ang dating mga boon na ipinangako ni Daśaratha kay Kaikeyī, ang pagpapatupad nito sa oras ng paghahanda ng abhiṣeka, ang utos na labing-apat na taon sa Daṇḍaka, at ang paghirang kay Bharata bilang yuvarāja. Pinayuhan niya si Sītā na huwag siyang purihin sa harap ni Bharata, huwag humingi ng natatanging pagtrato, panatilihin ang mabuting asal, igalang si Daśaratha at ang lahat ng kanyang mga ina—lalo na si Kauśalyā na nilalamon ng dalamhati—at ituring sina Bharata at Śatrughna bilang mga kamag-anak na dapat alagaan. Huwag din niyang pasamain ang loob ng hari, sapagkat ang mga pinuno’y nagbibigay-gantimpala sa tapat na paglilingkod at maaaring itakwil kahit sariling kamag-anak kung nagiging sanhi ng kapahamakan. Sa wakas, hiniling ni Rāma na manatili si Sītā sa Ayodhyā—matatag, maingat sa salita at gawa—habang siya’y lumalakad patungo sa gubat.
Sarga 27
सीताया वनगमननिश्चयः (Sita’s Resolve to Accompany Rama to the Forest)
Itinatala ng Sarga 27 ang patuloy na tugon ni Sītā kay Rāma matapos siyang magsalita sa paraang wari’y minamaliit ang kanyang karapatang makibahagi sa pagkatapon. Ipinanindigan niya na ang asawa lamang ang tunay na kabahagi ng kapalaran ng asawa (bhartṛ-bhāgya), at na ang asawa ang matibay na kanlungan ng babae sa daigdig na ito at sa susunod. Sinabi rin niyang naturuan na siya ng dharma ng kanyang mga magulang kaya hindi na niya kailangan ng dagdag na pangaral tungkol sa wastong asal. Nangako si Sītā na mauuna pa siyang pumasok sa mahirap at walang taong gubat, at dudurugin pa ang mga tinik upang gumaan ang landas ni Rāma. Nangako siyang mamumuhay nang may disiplina—sa mga prutas at ugat—at hindi magiging pabigat. Mula sa pangangatwirang parang panghukuman, lumipat ang diwa sa taimtim na panata: ang paghiwalay kay Rāma ay di-matiis, at maging ang langit na wala siya ay tinatanggihan; samantalang ang buhay sa gubat ay inilarawang masaya bilang pagsasama sa gitna ng mga ilog, bundok, lawa ng lotus, at mga hayop. Sa pagtatapos, sa kabila ng kanyang mga pakiusap, nananatiling nag-aatubili si Rāma at sinimulan niyang ilarawan ang mga hirap ng paninirahan sa gubat upang pigilan siya, na naghahanda sa susunod na palitan ng mga katuwiran.
Sarga 28
सीतानिवर्तनप्रयत्नः — Rama’s Attempt to Dissuade Sita from Forest Exile
Sa Sarga 28, iniharap ni Rāma ang isang mapanghikayat na pangaral bilang tugon sa pagmamakaawa ni Sītā, at sa simula’y tumangging isama siya sa pagkatapon sa gubat. Bilang dharmajña at dharmavatsala, inalala niya ang tiyak na hirap ng araṇyavāsa at ipinaliwanag na ang pagtanggi ay pag-iingat at pagprotekta, hindi pagtakwil. Inutusan niya si Sītā na manatili sa Ayodhyā at tuparin ang sariling dharma; ang kanyang pagsunod, wika niya, ang magdudulot ng kapayapaan sa kanyang kalooban. Pagkaraan, isa-isang inilista ni Rāma ang mga panganib at pagdurusa sa gubat: nakatatakot na ugong ng talon at mga leon, mababangis na hayop, mga ilog na maputik at may buwaya, mga landas na matinik at salat sa tubig, pagtulog sa higaan ng mga dahon, pamumuhay sa nalaglag na bunga, pag-aayuno, pananamit ng balat ng punò at pagkabuhol-buhol ng buhok, at mga tungkuling ritwal sa mga diyos, ninuno, at panauhin—kasama ang paliligo nang tatlong ulit sa isang araw at mga handog na Veda mula sa sariling pinitas na bulaklak. Binanggit din niya ang kakapusan ng pagkain, dilim, hangin, gutom, mga reptilya at ahas, at mga insektong nanunuklaw. Sa huli, hinatulan niyang ang gubat ay “bahudoṣatara,” hitik sa kapinsalaan at hindi nararapat kay Sītā. Nagtatapos ang kabanata sa hindi pagsang-ayon ni Sītā at sa kanyang malungkot na tugon, na magbubukas sa kanyang sariling pangangatwiran sa susunod na bahagi.
Sarga 29
सीताया वनगमननिश्चयः — Sita’s Resolve to Accompany Rama to the Forest
Sa Sarga 29, sa isang mahaba at mapanghikayat na pananalita, tumugon si Sītā sa pahayag ni Rāma at sa ipinahihiwatig niyang pagtanggi na isama siya sa pagpunta sa gubat. Nagsimula siya sa dalamhati at pagluha, at muling inilarawan ang mga sinasabing “kapintasan” (doṣa) ng buhay-gubat bilang mga maaaring maging kabutihan kapag pinagsasaluhan sa pag-ibig at katapatan. Naglahad si Sītā ng maraming batayan: ang pagsunod sa nakatatanda at ang di-mapaghihiwalay na ugnayan ng mag-asawa—ang pagkalayo sa asawa ay katumbas ng kamatayan; ang kanyang kaligtasan ay nasa piling ni Rāma, kahit pa may banta ng mga nilalang na makalangit; ang aral ng śruti at tradisyong Veda na ang asawang ibinigay sa ritwal na tubig ay pag-aari ng asawa maging lampas sa kamatayan; at ang tadhana—mga naunang hula ng isang brāhmaṇa at ng isang babaeng pulubi na siya’y maninirahan sa gubat, na tinanggap niyang nakatakda na. Pinatindi niya ang pagsusumamo sa isang mariing pasya: kung ipagkakait, pipiliin niya ang lason, apoy, o pagkalunod. Si Rāma, na nananatiling mapagpigil at matatag, hindi pa rin pumapayag na dalhin siya sa mapanglaw na gubat at paulit-ulit siyang inaalo upang pigilan, habang ang lungkot ni Sītā ay inilalarawan sa matingkad na larawan ng pagluha. Sa Timog na Resensiyon, may pag-uulit ng ilang taludtod (lalo na sa 2.29.3–4 at 2.29.17–18) upang patibayin ang mahahalagang pahayag.
Sarga 30
सीताया वनानुगमननिश्चयः — Sita’s Resolve to Accompany Rama to the Forest
Sa Sarga 30, naganap ang isang pag-uusap tungkol sa dharma ng mag-asawa, na anyong pag-aliw at pagtutol. Sinikap ni Rāma na pigilan si Sītā sa pagsama sa pagkatapon sa gubat, ngunit mariin ang tugon ni Sītā: ipinahayag niya ang tanging debosyon sa asawa, itinakwil ang paghihiwalay bilang di-matiis, at inilarawan ang hirap ng gubat bilang ginhawa kapag kapiling siya—ang alikabok ay parang sandal, ang damo’y malambot na higaan, at ang napitas na bunga’y tila nektar. Umigting ang kanyang pananalita hanggang sa isang matinding pasya: mas nanaisin pa niya ang kamatayan kaysa iwanan o mapasailalim sa mapanlupig na kapangyarihan sa Ayodhyā. Pagkaraan, nagbago ang himig: niyakap at pinanatag ni Rāma si Sītā. Ipinaliwanag niya na ang kanyang layon ay ang pagsunod sa utos ng magulang at ang kabanalan ng salita ng ama; itinuro niyang ang mga magulang at ang guru ay nakikitang anyo ng pagka-Diyos, at ang paglilingkod sa kanila ang pinakadakilang bunga. Tinanggap niya si Sītā bilang sahadharmacāriṇī at inutusan siyang magsimula ng paghahanda: ipamahagi ang mga hiyas, kasuotan, higaan, karwahe, at iba pang yaman sa mga tagapaglingkod at mga brāhmaṇa, at magbigay ng pagkain sa mga pulubi at naglilimos. Nagtapos ang sarga sa masayang pagsunod ni Sītā, na ginawang banal na pagtalikod at wastong paghahanda ang kanilang damdaming pagtatalo para sa pagkatapon.
Sarga 31
लक्ष्मणस्य वनानुगमन-प्रतिज्ञा तथा आयुध-संग्रहः (Lakshmana’s Vow to Follow Rama and the Retrieval of Divine Weapons)
Sa sargang ito, nagiging masinsin at mahigpit na pag-uusap tungkol sa mga prayoridad ng dharma sa nalalapit na pag-alis ni Rama patungong gubat. Dumating si Lakshmana, narinig ang pag-uusap nina Rama at Sita, at sa tindi ng dalamhati ay yumakap sa mga paa ni Rama, nanumpang hindi siya hihiwalay at sasama sa pagkatapon. Sinikap ni Rama na ituwid ang pagtingin ni Lakshmana sa pamamagitan ng praktikal na aral: kung sasama siya, sino ang mag-aalaga at magtatanggol kina Kausalya at Sumitra, lalo na’t marupok ang kalagayan dahil sa pagkahumaling ni Dasaratha at pag-angat ni Kaikeyi. Itinanghal ni Rama ang paglilingkod sa matatanda at sa mga guro (gurupūjā/vṛddha-sevā) bilang walang kapantay na kabutihan at hiniling kay Lakshmana na manatili bilang tagapangalaga ng mga ina. Sumagot si Lakshmana nang may pangangatwiran: igagalang ni Bharata, na nakakikilala sa tejas ni Rama, sina Kausalya at Sumitra; at si Kausalya ay may sariling kabuhayan (libong nayon) kaya’t ligtas sa pangangailangan. Ipinahayag niyang ang kanyang dharma ay ganap sa pagsunod kay Rama, at nangakong magiging kapaki-pakinabang sa gubat—mauuna nang may sandata, magtitipon ng ugat at bunga, at magbabantay araw at gabi. Nalugod si Rama at mula sa pagtatalo ay lumipat sa paghahanda: magpaalam si Lakshmana sa mga kaibigan, kunin sa bahay ni Vasistha ang mga banal na sandatang kaloob ni Varuna na iningatan at sinamba roon—mga pana, baluti, lalagyan ng palaso na may di-nauubos na palaso, at mga espadang may ginto—at bumalik agad. Nagtapos ang kabanata sa pagsasagawa ni Lakshmana ng utos, at sa susunod na tagubilin ni Rama na ipatawag si Suyajna (anak ni Vasistha) at iba pang mga brahmana para sa mga ritwal at pamamahagi ng kawanggawa bago umalis, upang maisama ang dāna at wastong ācāra sa paglalakbay ng pagkatapon.
Sarga 32
द्वात्रिंशस्सर्गः — Gifts to Suyajna and the Brahmins; Trijata’s Petition and Rama’s Charity
Inilalarawan sa Sarga 32 ang pamamahagi ni Rama ng kanyang yaman bago ang pagkatapon bilang isang sagradong pagsasakatuparan ng dharma. Sa utos ni Rama, dinala ni Lakshmana sa tahanan ni Rama ang brahmin na bihasa sa Veda na si Suyajna; sinalubong siya nina Rama at Sita nang may paggalang at pag-ikot sa kanya, na wari’y banal na apoy. Ipinagkaloob ni Sita ang kanyang mga alahas at mga ari-arian sa bahay sa sambahayan ni Suyajna, at dinagdagan pa ni Rama ng malalaking handog, kabilang ang mga elepante. Pagkaraan, inutusan ni Rama si Lakshmana na parangalan ang mga dakilang brahmin tulad nina Agastya at Kausika, ang mga guro ng Taittirīya na naglilingkod kay Kausalya, ang matatapat na tagapaglingkod gaya ng kutsero na si Chitraratha, at ang mga pangkat ng mga mag-aaral ng Veda (Kaṭha–Kalāpa, mga mekhalin na brahmacārin). Itinakda niya ang mga kaloob—mga baka, karitong puno ng hiyas, mga toro, kasuotan, mga karwahe, at mga tagapaglingkod—at ipinamahagi ito ni Lakshmana na “gaya ni Kubera.” Iniutos din ni Rama na bantayan ang mga palasyo hanggang sa kanyang pagbabalik at ipinalabas ang kayamanan para sa mga umaasa at sa mga dukha. Nagtatapos ang kabanata sa maralitang brahmin na si Trijata (Gārgya): sa udyok ng asawa, humingi siya ng tulong; pabirong sinubok ni Rama ang kanyang lakas sa pagpapahagis ng tungkod upang itakda ang hangganan ng kaloob na mga baka, saka siya inaliw at nilinaw na ang yaman ay para sa mga brahmin. Sa huli, tinupad ni Rama ang kawanggawa upang walang brahmin, lingkod, dukha, o pulubi ang maiwang hindi nasiyahan.
Sarga 33
त्रयस्त्रिंशः सर्गः — Civic Lament and Rama’s Dutiful Approach to Daśaratha
Sa sargang ito, sina Rāma at Lakṣmaṇa, kasama si Sītā, ay nagkakaloob ng limos at mga handog sa mga brāhmaṇa, at saka nagtutungo upang humarap kay Daśaratha—ipinapakita na ang pagkatapon ay tinatanggap sa loob ng kaayusang ritwal at pananagutang panlipunan. Pinalamutian ni Sītā ng mga bulaklak na kuwintas ang mga sandata ng magkapatid, isang kilos na tahanan ngunit banal, na muling nagtatakda sa mga sandata bilang kasangkapan ng dharma at tungkulin, hindi ng pananakop. Dahil sa siksikan at halos di madaanan ang mga lansangan, umakyat ang mga mamamayan sa mga bubungan at nasaksihan ang nakababahalang pagbaligtad ng kaugalian ng hari—si Rāma ay naglalakad at walang payong. Ipinahayag nila ang kanilang pagtutol: tila sinapian ang hari upang magsalita ng pagpapatapon; hindi nararapat na itaboy ng isang hari ang minamahal na anak na ang asal ay tila “nakasakop sa daigdig.” Inilarawan nila ang ṣaḍguṇa ni Rāma—di-panlalamang, habag, karunungan, mabuting asal, pagpipigil, at pagpipigil-sa-sarili—at itinanghal siyang diwa ng dharma, ugat ng sangkatauhan na ang lipunan ay mga sanga at bunga. Ang kanilang dalamhati’y naging talinghagang pangkalikasan—parang mga nilalang sa tubig sa tagtuyot, o punong naputol sa ugat—at ang katapatan nila’y umabot sa kahandaang iwan ang tahanan upang sumunod kay Rāma sa gubat, na wari’y napagpapalit ang lungsod at ilang bilang mga pook ng kabutihan. Narinig ni Rāma ang mga tinig na ito ngunit nanatiling matatag; pumasok siya sa palasyo, nakita ang lugmok na si Sumantra, at inutusan itong ipabatid sa hari ang kanyang pagdating, taglay ang kapanatagan at layuning nakatali sa tungkulin.
Sarga 34
रामदर्शनार्थं दारानयनम् — The Queens Summoned; Rama’s Leave-Taking and Dasaratha’s Collapse
Sa sargang ito, naganap sa palasyo ang isang mahigpit na pagkakasunod-sunod ng mga pangyayari na nauwi sa matinding pagyanig ng kamalayan. Inutusan ni Rāma si Sumantra na ipabatid kay Daśaratha ang kanyang pagdating. Pagpasok ni Sumantra, nadatnan niya ang hari na lupaypay sa dalamhati—inihahambing sa araw na natakpan, apoy na natabunan ng abo, at lawa na natuyo. Sa utos ng hari, ipinatawag ni Sumantra ang mga reyna; dumating si Kausalyā na napapaligiran ng maraming tagasunod, tanda ng kolektibong pagdadalamhati. Pagdating ng mga reyna, ipinapasok ni Daśaratha si Rāma. Nang makita niyang papalapit si Rāma na nakatiklop ang mga kamay, tumindig ang hari, sumugod, at bago pa marating ang anak ay nawalan ng malay; umalingawngaw sa palasyo ang panaghoy ng mga babae at ang kalansing ng mga alahas. Iniahon nina Rāma, Lakṣmaṇa, at Sītā ang hari sa higaan; nang magbalik ang ulirat, humingi si Rāma ng pahintulot na tumungo sa Daṇḍakāraṇya at nakiusap na isama sina Lakṣmaṇa at Sītā. Ngunit si Daśaratha, nakagapos sa “tali ng katotohanan” at napipilit ni Kaikeyī, iminungkahi na agawin ni Rāma ang trono upang makaiwas sa panata. Tumanggi si Rāma: muling pinagtibay ang satya, tinalikuran ang kaharian at mga kaligayahan, at iginiit na ganap na tuparin ang mga biyaya; si Bharata ang dapat maghari. Nagpala at nakiusap si Daśaratha na ipagpaliban man lamang at manatili si Rāma ng isang gabi, subalit sinabi ni Rāma na ang ama ay banal maging sa mga diyos, hindi magbabago ang kanyang pasya, at babalik siya pagkalipas ng labing-apat na taon. Sa wakas, muling dinaig ng dalamhati si Daśaratha: niyakap si Rāma at nawalan ng malay. Ang mga reyna (maliban kay Kaikeyī) at maging si Sumantra ay nahimatay sa gitna ng pangkalahatang panaghoy—isang trahedyang moral na inilarawan bilang sabayang pagbagsak ng katawan at tinig.
Sarga 35
सुमन्त्रस्य कैकेयी-निन्दा (Sumantra’s Reproof of Kaikeyi in the Royal Assembly)
Sa Sarga 35, masidhing namagitan si Sumantra sa maharlikang kapulungan nang mabanaag niya ang layon ni Daśaratha at harapin ang matigas na paggiit ni Kaikeyī sa pagpapatapon kay Rāma. Nagsimula ito sa mga palatandaan ng poot at dalamhati—pag-iling ng ulo, sunod-sunod na buntong-hininga, pagkakuyom ng palad, at pagngangalit ng ngipin—at sinundan ng matalim na pagsaway na wari’y “mga palasong salita” at “pananalitang gaya ng kulog.” Ipinahayag ni Sumantra na kung ipipilit ni Kaikeyī, maaaring maghari si Bharata, subalit tatalikuran siya ng bayan at ng mga banal—mga brāhmaṇa at sādhū—at kakalat ang parivāda (pampublikong paninisi) kapag itinaboy si Rāma sa gubat. Gumamit siya ng kawikaan at paghahambing: pagputol sa punong mangga at pagtatanim ng nimba; hindi napapatamis ng gatas ang nimba, at hindi dumadaloy ang pulot mula rito—upang tuligsain ang likas na ugali at balaan laban sa paglabag sa hangganan ng kaayusan (amaryādā). Isiningit din ang maikling salaysay tungkol sa ama ni Kaikeyī na pinagkalooban ng biyaya upang maunawaan ang tinig ng mga hayop, bilang paglalatag sa katigasan ng loob ng ina at sa ibubungang bunga nito. Pagkaraan, nagbigay siya ng payo: tanggapin ang salita ng hari, igalang ang kalooban ng asawa, at iluklok si Rāma—ang panganay, mapagbigay, bihasa, masunurin, at tagapagtanggol—upang makapagpahinga si Daśaratha sa takdang panahon ayon sa sinaunang kaugalian. Nagtapos ang sarga na nananatiling hindi matinag si Kaikeyī sa anyo, na nagpapakita ng hangganan ng panghihikayat sa gitna ng krisis ng dharma.
Sarga 36
अयोध्याकाण्डे षट्त्रिंशः सर्गः — Daśaratha’s orders for Rama’s escort; Kaikeyi’s fear; the Asamañjasa precedent
Sa Sarga 36, lalong tumitindi ang krisis ng koronasyon at nagiging isang pagsubok sa wastong pamamaraan at sa dharma. Si Daśaratha, “pinahihirapan ng pangako,” ay humahagulgol at paulit-ulit na tumatawag kay Sumantra, nag-uutos ng masinsing paghahanda para sa paglalakbay ni Rāma sa gubat: isang hukbong apat na sangay na may mga kayamanan, mga tagapaglingkod, mga kariton, mga sandata, mga gabay sa gubat at mga mangangaso, at maging ang kamalig at kabang-yaman na sasama sa kanya. Ngunit habang nagsasalita ang hari, sinaklot si Kaikeyī ng takot at nabulol ang tinig; iginiit niyang hindi tatanggapin ni Bharata ang isang kahariang nauubos ang tao at kasaganaan. Tinuligsa ni Daśaratha ang kanyang kalupitan, subalit lalo pang tumindi si Kaikeyī at nagbanggit ng naunang halimbawa sa angkan—ang pagtaboy ni Sagara sa panganay na si Asamañjasa. Sumagot ang matandang ministro na si Siddhārtha: isinalaysay niya ang mga kasalanan ni Asamañjasa laban sa mga anak ng mamamayan at hinamon si Kaikeyī na maglahad ng tunay na kapintasan kay Rāma; kung wala, ang pagpapatapon ay adharma na makapapaso maging sa ningning ni Indra. Nagtatapos ang sarga sa dalamhating pagsaway ni Daśaratha sa “masamang landas” ni Kaikeyī at sa kanyang pasyang susundan si Rāma, iiwan ang kaharian at yaman, at ipauubaya kay Kaikeyī na “magpakasaya” sa paghahari kasama si Bharata—salitang punô ng mapait na pangungutya at kawalang-pag-asa.
Sarga 37
अयोध्याकाण्डे सर्गः ३७ — चीरधारणं, सीतासंकल्पः, वसिष्ठोपदेशः (Bark-Robe Episode and Vasistha’s Admonition)
Sa Sarga 37, nahahayag ang malinaw na pagtalikod sa buhay-palasyong maringal tungo sa disiplina ng mga ermitanyo sa pamamagitan ng seremonyal na pagsusuot ng balat-kahoy na kasuotan (cīra). Matapos pakinggan ang payo ng mga ministro, magalang na nagsalita si Rāma kay Daśaratha: tinalikuran na niya ang mga aliw at pagkakapit, kaya’t hindi niya kailangan ang mga tagasunod o pagpapakitang-lakas; hinihiling lamang niya ang kakaunting gamit na nararapat sa pamumuhay sa gubat. Si Kaikeyī, walang hiya sa harap ng lahat, ay naglabas ng mga balat-kahoy na damit at iniutos na isuot. Inalis nina Rāma at Lakṣmaṇa ang mararangyang kasuotan at nagbihis-asceta. Si Sītā, nakasuot pa ng seda, ay napaurong sa cīra; binigyan siya ni Kaikeyī ng kasuotang hibla ng kuśa, at luhaan at nahihiya’y sinubukang isuot ngunit hindi sanay, kaya’t nagtanong kung paano ito isinusuot ng mga pantas sa gubat. Si Rāma mismo ang nagtalì ng balat-kahoy sa ibabaw ng kanyang seda, at ang mga babae sa palasyo’y humagulgol, nagsusumamo na huwag iparanas kay Sītā ang hirap ng gubat. Sa gitna ng panaghoy, namagitan si Vasiṣṭha: sinaway niya si Kaikeyī sa paglabag sa kagandahang-asal at sa panlilinlang, iginiit na hindi kailangang sumama si Sītā, at iminungkahing siya’y karapat-dapat pang umupo sa trono ni Rāma. Nagbabala siya na kung pipilitin si Sītā, susunod kay Rāma ang lungsod at kaharian, at si Kaikeyī’y maghahari sa lupang walang laman. Gayunman, nanatiling matatag si Sītā—buong loob na maglingkod sa minamahal na asawa—na pinatitibay ang dharma ng pagsasamang-mag-asawa at kusang pagtitiis.
Sarga 38
अयोध्याकाण्डे अष्टत्रिंशः सर्गः — Sita in Bark Garments; Public Outcry and Dasaratha’s Lament
Inilalarawan sa sargang ito ang sandali ng pagkatapon sa harap ng sambayanan at ang pagbagsak ng ama. Nang makita ng mga mamamayan si Sītā na nakasuot ng kasuotang balat-kahoy, bagaman siya’y nasa pangangalaga ng asawa, sila’y humiyaw at sinisi si Daśaratha, at ang pasyang pangloob ng palasyo ay naging hayagang hatol ng budhi ng bayan. Dahil sa kaguluhan, nayanig ang loob ng hari at naputol ang kanyang pananalig sa buhay at sa katuwiran. Humarap si Daśaratha kay Kaikeyī at mariing nangatuwiran: si Sītā, anak ni Janaka, ay walang sinaktan at hindi nararapat pasuotin ng kasuotang pang-asceta; kung sasama man siya, dapat siyang payagang magdala ng mga alahas at mga kailangan, sapagkat iba ang kanyang dating pangako sa kasalukuyang kalupitan. Tinanong niya kung anong kasalanan ang nagawa ni Sītā at kinondena ang pagdaragdag pa ng mabibigat na kasamaan lampas sa pagpapatapon kay Rāma; sa tindi ng dalamhati, siya’y nawalan ng lakas at bumagsak sa lupa. Samantala, habang naghahanda si Rāma sa pag-alis, lumingon siya upang payuhan ang ama: igalang at alagaan si Kauśalyā—matanda, marangal, at hindi nanunumbat—upang makayanan nito ang pag-iwan at hindi lamunin ng pighati sa anak. Sa gayon, pinagtatapat ng kabanata ang hatol ng pamayanan, ang dharma ng hari sa pagitan ng panata at habag, at ang aral ng anak na mag-ingat sa naiwang nagdurusa.
Sarga 39
एकोनचत्वारिंशः सर्गः — Dasaratha’s Lament, Sumantra’s Commission, and Sita’s Vow of Marital Dharma
Sa Sarga 39, matapos magpakita si Rāma na nakadamit-asceta, gumuho sa dalamhati si Daśaratha at ang mga reyna. Hindi makatingin ang hari kay Rāma ni makapagsalita; nang bahagyang magbalik ang ulirat, iniyakan niya ang bunga ng karma at ang pagdurusang idinulot ng pakana ni Kaikeyī. Pagkaraan ay inutusan niya si Sumantra na ihanda ang karwaheng handang-biyahe, may pinakamahuhusay na kabayo, at ihatid si Rāma lampas sa hanggahan ng lungsod. Lumipat ang salaysay sa kaayusan ng palasyo: ipinatawag ng hari ang tagapamahala ng yaman upang tustusan si Sītā sa panahong gubat. Dinala ang mga hiyas at kasuotan, at inilarawan si Sītā na maningning sa pagkakabihis, na tila bukang-liwayway na nagpapaliwanag sa palasyo. Sumunod ang mahalagang pag-uusap nina Kauśalyā at Sītā: itinuro ni Kauśalyā ang dharma ng katapatan sa asawa at nagbabala laban sa pag-iwan sa kabiyak sa oras ng kapighatian. Tumugon si Sītā na nakatiklop ang mga kamay, tinatanggihan ang anumang paghahambing sa pabagu-bagong asal at pinagtitibay na ang asawa ang daivatam ng babae. Inaliw ni Rāma si Kauśalyā, ipinaalala ang takdang labing-apat na taon ng pagkatapon, at humingi ng tawad sa lahat ng reyna sa anumang di-sinasadyang kabagsikan. Ang palasyong dating umaalingawngaw sa musika ay napuno ng panangis, hudyat ng paglipat ng Ayodhyā mula sa pag-asam ng koronasyon tungo sa ritwal na pagluluksa.
Sarga 40
प्रयाणवर्णनम् (Departure from Ayodhya; Civic Lament and the Chariot’s Urgency)
Inilalarawan sa Sarga 40 ang pormal at masidhing pag-alis. Sina Rāma, Sītā, at Lakṣmaṇa, na nakatiklop ang mga kamay, ay humipo sa mga paa ng hari at umikot sa kanya bilang paggalang, tanda ng ritwal na pamamaalam sa gitna ng dalamhati. Pagkaraan, yumukod si Rāma kay Kauśalyā; sumunod si Lakṣmaṇa, na iginagalang si Kauśalyā at ang kanyang ina na si Sumitrā. Sa payo ni Sumitrā, ang buhay sa gubat ay itinuring na pagpapatuloy ng maharlikang dharma: ituring ni Lakṣmaṇa si Rāma na parang ama (Daśaratha), si Sītā na parang ina, at ang gubat na parang Ayodhyā—isang tuntuning moral para sa pagkatapon. Si Sumantra, sa mapagkumbabang asal ng isang lingkod ng palasyo, ay hinimok si Rāma na sumakay sa karwahe at ipinaalala na nagsimula na ang bilang ng labing-apat na taon. Nagbigay si Daśaratha ng mga kasuotan, alahas, at mga sandata at panangga na inilagay sa loob ng karwahe. Nang umusad ang karwahe, dumagsa ang mga taga-Ayodhyā, kumakapit sa mga gilid at nakikiusap na bagalan upang masilayan pa ang mukha ni Rāma; ang tunog ng mga kampana, kabayo, at elepante ay naging tinig ng sama-samang pagdadalamhati. Nanghina si Daśaratha, na tila natabingan ang diwa gaya ng kabilugang buwan na nilalamon ni Rāhu; sumigaw ang mga mamamayan, at tumakbo si Kauśalyā kasunod ng karwahe. Si Rāma, di matiis ang paghihirap ng mga magulang, ay paulit-ulit na lumilingon ngunit inuutusan si Sumantra na magpatulin. Nahati si Sumantra sa magkasalungat na utos—“manatili” mula sa hari at “umalis” mula kay Rāma—kaya sinunod niya si Rāma, at nang mapagsabihan ay nagsabing hindi niya narinig, sapagkat ang pagpapahaba ng pighati ay itinuturing na di nararapat. Nagtatapos ang sarga sa payo ng mga ministro na huwag sundan nang malayo ang mga nais pang magbalik, habang si Daśaratha, pawisan at wasak sa lungkot, ay nakatitig sa papalayong anak.
Sarga 41
अयोध्यायाः शोकप्रकम्पः (Ayodhya’s Tremor of Grief and Omens)
Inilalarawan sa Sarga 41 ang agarang pagyanig ng lungsod at ng sansinukob sa pag-alis ni Rāma. Habang lumalabas si Rāma na nakatiklop ang mga palad sa paggalang, umalingawngaw mula sa mga panloob na silid ng palasyo ang mga sigaw ng dalamhati. Si Daśaratha, na dati nang sinusunog ng paghihiwalay, ay narinig ang panaghoy at lalo pang lumubog sa matinding pagdurusa. Lumawak ang pagluluksa mula sa tahanan tungo sa buong Ayodhyā: hindi na naaalayan ang mga apoy ng agnihotra, tumigil ang pagluluto sa mga bahay, at gumuho ang karaniwang mga tungkulin. Maging ang mga hayop ay nagpakita ng pangamba—ang mga elepante’y nagbitiw ng pagkain, ang mga baka’y tumangging magpasuso—at lumuwag ang ugnayang panlipunan sapagkat ang isip ng lahat ay nakatuon kay Rāma. Sumunod ang siksik na tala ng mga masamang palatandaan: kumupas ang ningning ng mga bituin, nanghina ang mga planeta, nagmistulang nababalutan ng usok ang Viśākhā, at nagsiksikan ang mababangis na graha sa tabi ng Buwan; ang mga direksiyon ay wari’y nilamon ng dilim. Sa huli, inilarawan ang Ayodhyā na “nanginginig” na parang daigdig na nawalan ng Indra—isang pagpapakita ng puwang na pampulitika at pang-dharma sa pagkawala ng nararapat na tagapagtanggol.
Sarga 42
द्विचत्वारिंशः सर्गः — दशरथस्य शोक-विलापः तथा कौशल्यागृह-प्रवेशः (Dasaratha’s Lament and Return to Kausalya’s Apartments)
Sa sargang ito, matapos umalis si Rama, nakatitig si Haring Dasaratha sa karwaheng papalayo; habang nakikita pa ang ulap ng alikabok ay hindi niya maialis ang paningin, at nang maglaho ito’y bumagsak siya sa lupa sa matinding dalamhati. Itinindig siya ni Kausalya, nababalot ng alikabok, at inakay pabalik sa palasyo. Lalong tumindi ang pagsisisi ng hari—tila siya’y nasusunog na parang nagkasala ng pagpatay sa brahmana o parang humipo sa apoy—at kumupas ang ningning ng kanyang mukha na wari’y araw na natakpan. Tanging bakas ng mga paa ng kabayo ang naiwan, ngunit si Rama’y hindi na matanaw; iniisip niya ang prinsipe na sanay sa sandalpaste at malalambot na higaan, ngayo’y natutulog sa paanan ng puno, kahoy o bato ang unan. Idinadamay niya sa pagdadalamhati si Sita, na hindi sanay sa gubat at maaaring mangamba sa dagundong ng mababangis na hayop. Sa biglang pagkaputol ng katarungan at pag-ibig, itinatakwil niya si Kaikeyi—ayaw pahawakan at itinatanggi maging ang bigkis ng pag-aasawa—at nagbitiw pa ng mapait na hangarin hinggil sa mga handog sa libing ni Bharata. Sa gitna ng mga mamamayan, pumasok siya sa Ayodhya na tila masamang pangitain ang katahimikan, at sa palasyong tila walang laman dahil wala sina Rama, Sita, at Lakshmana. Sa napipigilang tinig, ipinakiusap niyang dalhin siya kay Kausalya, ang tanging aliw niya. Sa hatinggabi, sa gabing wari’y kamatayan, inamin niyang ang paningin niya’y sumusunod pa rin kay Rama kaya’t hindi niya malinaw na makita si Kausalya; naupo ito sa tabi niya, humihinga nang malalim at nananaghoy.
Sarga 43
कौशल्याविलापः — Kausalya’s Lament and the Vision of Rama’s Return
Sa Sarga 43, inihahayag ni Kauśalyā ang kanyang dalamhati kay Daśaratha na nakahandusay, lupaypay sa katawan at sa loob. Inilalarawan niya ang asal ni Kaikeyī na wari’y ahas—palihis ang kilos, nagpakawala ng kamandag, at mapanganib na kaaway na nakapasok sa sariling sambahayan—kaya ang kawalang-katarungang pampulitika ay nagiging banta sa dangal at dharma. Mula sa panunumbat, lumilipat siya sa pangamba: iniisip niya sina Rāma, Sītā, at Lakṣmaṇa na papasok sa gubat na di sanay sa hirap, mawawalan ng karangyaan ng palasyo at mabubuhay sa mga bungang-kahoy at ugat. Pagkatapos ay umuulit ang panaghoy na “kailan…?” habang inihahabi ang inaasam na pagbabalik: magdiriwang ang Ayodhyā na may mga watawat, magbubuhos ang mga tao ng tuyong butil sa daan, at papasok ang magkakapatid na may sandata at mapalad na palamuti. Sumasapit ang pananabik ng ina sa pag-asang babalik si Rāma na masigla at mapaglaro na parang munting bata, kabaligtaran ng kasalukuyang kawalan ng pag-asa. Sa huli, sinisisi niya ang sarili sa karma—na may nagawang kasalanan sa dating buhay laban sa mga baka at guya—at sinasabi niyang halos di na kayang mabuhay nang hindi nasisilayan ang kanyang kaisa-isang anak; ang pighati’y apoy na tumutupok, gaya ng araw ng tag-init na sumusunog sa lupa.
Sarga 44
सुमित्रोपदेशः — Sumitra’s Consolation to Kausalya
Sa Sarga 44, inaliw ni Reyna Sumitrā ang nagdadalamhating si Kausalyā matapos umalis si Rāma para sa pagkatapon sa gubat. Ipinakita ni Sumitrā na hindi nararapat ang labis na panaghoy, sapagkat matatag si Rāma sa dharma at tapat sa panata ni Daśaratha; ang wastong asal ng marurunong ay nagbubunga ng dakilang gantimpala maging sa kabilang-buhay (pretya-phala). Pinatatag niya ang loob ni Kausalyā sa sunod-sunod na katiyakan: kasama ni Rāma si Lakṣmaṇa—marangal, handang lumaban at maglingkod; at si Sītā ay kusang pinili ang pakikibahagi sa hirap. Idinagdag pa niya ang larawang kosmiko na wari’y ang kalikasan mismo—simoy, buwan, at araw—ang mag-aalaga kay Rāma. Pagkaraan, itinampok ni Sumitrā ang di-matitinag na lakas at karapatan ni Rāma: ang mga banal na sandatang tinanggap niya kay Viśvāmitra, ang mga kaaway na mapapawi sa abot ng kaniyang mga palaso, at ang katiyakang siya’y magbabalik upang tanggapin ang pagkorona. Paulit-ulit niyang inihayag ang tagpong muling pagkikita—si Rāma’y yuyuko sa paanan ni Kausalyā at ang luha ng dalamhati’y magiging luha ng galak—kaya’t napawi agad ang pighati ni Kausalyā, gaya ng manipis na ulap sa taglagas na biglang naglalaho.
Sarga 45
अयोध्यावासिजनानुरागः — The People and Brahmins Follow Rama toward Exile
Inilalarawan sa Sarga 45 ang tugon ng bayan at ng pamayanang pang-ritwal habang si Rāma ay lumalakad patungo sa pagkatapon sa gubat. Nanatiling tapat ang mga taga-Ayodhyā at patuloy na sumusunod sa kanyang karwahe, kahit pilitin silang paalisin ng pangkat ng hari at ng mga kaibigan. Sa amaing paglingap, kinausap sila ni Rāma, iniuukol ang kanilang katapatan kay Bharata at hinihikayat ang pagsunod sa utos ng kaharian, sapagkat ang katatagan ng lungsod ay bahagi ng dharma. Ngunit lalo pang tumitindi ang pananabik ng mga nasasakupan sa paghahari ni Rāma dahil sa kanyang di-matitinag na katuwiran. Mula sa malayo, nanaghoy ang matatandang brāhmaṇa—dakila sa karunungan, gulang, at espirituwal na lakas—at nakiusap pa sa mga kabayo na bumalik, sapagkat ang may dalisay na paninindigan ay nararapat dalhin pabalik sa lungsod, hindi sa gubat. Naantig sa habag, bumaba si Rāma at naglakad na kasama sina Sītā at Lakṣmaṇa upang hindi maiwan ang mga brāhmaṇa. Ipinahayag pa ng mga brāhmaṇa na sumusunod sa kanya ang buong kaayusang brāhmaṇiko, pasan ang mga sagradong apoy; nag-alay sila ng lilim sa pamamagitan ng mga payong na nakamit sa Vajapeya, at iginiit na matatag ang kanilang pasya—kung si Rāma ang tatalikod sa dharma, ano pa ang matitira sa landas ng katuwiran? Nakiusap silang bumalik, binanggit ang mga sakripisyong di pa natatapos at ang debosyon ng lahat ng nilalang, maging ng mga puno at ibon. Lumitaw ang ilog Tamasā na wari’y sagisag na pumipigil sa kanya, at inalagaan ni Sumantra ang mga kabayo sa pampang, tanda ng paghinto sa pagitan ng lungsod at gubat.
Sarga 46
तमसातीरवासः — Night on the Bank of the Tamasa and the Stratagem to Elude the Citizens
Inilalarawan sa Sarga 46 ang unang gabi ng pagkatapon bilang isang maingat at disiplinadong paglipat mula sa lungsod tungo sa ilang. Sa marikit na pampang ng Ilog Tamasa, nagpalipas si Rāma ng gabi at mahinahong tinuruan si Lakṣmaṇa; pinili niya ang pagtitika—tubig lamang ang ininom kahit may pagkaing gubat—bilang tanda ng kusang pagpipigil, hindi ng sapilitang kakulangan. Si Sumantra naman ay nag-alaga sa mga kabayo, nagsagawa ng sandhyā-upāsanā, at naghanda ng higaan mula sa mga dahon sa tabing-ilog; natulog si Rāma kasama sina Sītā at Lakṣmaṇa, habang si Lakṣmaṇa ay nagbantay at nagpuri sa mga kabutihan ni Rāma hanggang sumikat ang araw. Pagsapit ng bukang-liwayway, nakita ni Rāma ang mga mamamayan na natutulog sa ilalim ng mga puno at naunawaan niyang ang kanilang tapat na pagsunod ay maaaring humantong sa sariling kapahamakan. Ipinahayag niya ang diwa ng rājyadharma: ang mga nasasakupan ay dapat guminhawa, hindi madagdagan ang pasanin dahil sa kalagayan ng prinsipe. Kaya iminungkahi niyang umalis nang palihim habang sila’y natutulog. Upang hindi sila makasunod, inutusan niya si Sumantra na magpatakbo muna pahilaga at saka umikot pabalik upang malito ang mga paurāḥ. Sumakay sila sa karwaheng nakayuko na ang mga kabayo, tumawid sa mabilis na agos ng Tamasa na may mga ipu-ipo, at narating ang mapalad na “walang-tinik” na lansangan patungo sa tapo-vana—pagmamarka sa pagkatapon bilang pagpiling moral at maingat na pagsasagawa.
Sarga 47
अयोध्यायाः पौरविलापः (Lament of the Citizens of Ayodhya on Rama’s Absence)
Sa bukang-liwayway, napagtanto ng mga mamamayan ng Ayodhyā na hindi na nila nakikita si Rāma. Nabigla ang kanilang isip at puso; ang dalamhati’y wari’y pagkaputol ng lakas at pagkalabo ng pagkilala. Naghanap sila sa iba’t ibang dako ng kahit munting bakas, sinisi ang pagtulog na nagpamanhid sa kanilang kamalayan, at sabay-sabay na nanaghoy: si Rāma ang kanilang amang tagapagtanggol, at sa kanyang pag-alis ay nawawalan ng saysay ang buhay. Umakyat ang kanilang pananalita sa sukdulan—pagnanais ng kamatayan o pagsunog sa sarili—bilang bunga ng pagkalayo sa sentrong moral ng lungsod. Sinikap nilang sundan ang bakas ng karwahe, ngunit paglaon ay nawala ang landas; ang pagkawala ng ratha-mārga ay naging lantad na tanda ng paghadlang ng tadhana. Pagbalik sa Ayodhyā, pagod silang pumasok sa mayayamang tahanan, at sa tindi ng lungkot ay hindi na makilala maging ang sariling mga kamag-anak. Sa wakas, inihalintulad ang Ayodhyā na wala si Rāma sa ilog na inubos ng mga ahas ni Garuḍa, sa langit na walang buwan, at sa dagat na walang tubig—mga larawan ng pagkapawi ng kaayusan at biyaya.
Sarga 48
अयोध्यायाः शोकवर्णनम् (Ayodhya’s Lament and Civic Desolation)
Ipinakikita sa Sarga 48 ang kalagayan ng Ayodhyā matapos sundan ng mga mamamayan si Rāma at saka bumalik. Ang bayan ay tila nabulag sa luha at naghahangad ng kamatayan, na wari’y humihiwalay na ang hininga ng buhay. Gumuho ang tahanang pamumuhay: umiiyak ang mga sambahayan, sinasagot ng kababaihan ang kanilang mga asawa sa matatalim na salita, at nawalan ng saysay ang mga tanda ng kasaganaan—kalakalan, pagluluto, pagdiriwang, at maging ang ligaya sa pagsilang ng sanggol. Kasabay nito, itinataas ng teksto ang mga kasama ni Rāma—si Lakṣmaṇa at Sītā—at inilalarawan ang kalikasan na parang isang mapagpatuloy na kaharian: kagubatan, ilog, bundok, namumulaklak na punò, at mga talon ang “magpupugay” kay Rāma na gaya ng minamahal na panauhin, mag-aalay ng mga bulaklak na wala sa panahon at dalisay na tubig. Iminumungkahi ng mga babae ang paghahati ng paglilingkod—ang kababaihan kay Sītā, ang kalalakihan kay Rāma—upang ang pagkatapon ay maging isang naglalakbay na pamayanang nag-aaruga. Pagkaraan, tumitindi ang tinig na pampolitika: kinukutya ng mga mamamayan ang di-makatarungang pamumuno ni Kaikeyī, nakikita ang kapahamakan sa kahariang mawawalan ng pinuno, at inaasahan ang pagpanaw ni Daśaratha at ang kasunod na panaghoy. Binibigkas ang papuri sa mga katangian ni Rāma. Pagsapit ng dapithapon, humihinto ang mga apoy na pang-ritwal at ang pagbigkas ng mga kasulatan; nagsasara ang pamilihan; at ang Ayodhyā ay waring walang bituin, madilim at lumiit—gaya ng dagat na nabawasan ang tubig—tanda ng pagkapawi ng dharma sa lungsod.
Sarga 49
एकोनपञ्चाशः सर्गः (Sarga 49): Rāma’s Night Journey Beyond Kosala and the Charioteer Address
Isinasalaysay sa sargang ito ang mabilis na paglalakbay ni Rāma sa huling bahagi ng gabi, habang inaalala niya ang utos ni Daśaratha at itinuturing ang pagkatapon bilang sinasadyang panatang-dharma, hindi lamang pag-alis sa tahanan. Pagsapit ng bukang-liwayway, matapos sambahin ang mapalad na sandhyā sa umaga, narating niya at tinawid ang hanggahan ng Kosala, at narinig ang mga mamamayan na pumupuna sa pasyang bunga ng pagnanasa ni Daśaratha at sa paglabag ni Kaikeyī sa nararapat na asal; ang tinig ng bayan ay nagiging panlabas na pagsusuri sa moralidad ng sambahayan ng hari. Pagkaraan nito, inilalahad ang landas: tinawid ni Rāma ang banal na ilog Vedāśruti at nagpatuloy patimog tungo sa dako na iniuugnay kay Agastya. Matapos ang mahabang paglalakbay, tinawid niya ang malamig na Gomati, na may latian at mga bakang nanginginain sa pampang, at saka ang Syandikā na umaalingawngaw sa mga paboreal at mga sisne. Ipinakita ni Rāma kay Sītā ang malalawak na lupain na tradisyunal na inuugnay sa kaloob ni Manu kay Ikṣvāku, kaya’t ang heograpiya ng kaharian ay naiuugnay sa alaala ng dinastiya. Paulit-ulit niyang tinatawag ang kutsero na “sūta,” at sa matamis na tinig na tulad ng sisne (haṃsamattasvara) ay ipinahahayag ang pananabik na makabalik sa namumulaklak na kakahuyan ng Sarayū, at nagmumuni sa pangangaso bilang aliw ng kṣatriya at ng mga rājarsi—kaaya-aya ngunit hindi niya pangunahing hangarin—kaya’t naipapakita ang pagpipigil-sa-sarili sa gitna ng kulturang mandirigma.
Sarga 50
गङ्गादर्शनम् तथा गुहसमागमः (Vision of the Gaṅgā and Meeting with Guha)
Sa Sarga 50, matapos tawirin ni Rāma ang masaganang lupain ng Kosala, humarap siya sa Ayodhyā at naghandog ng marangal na pamamaalam sa lungsod at sa mga diyos na tagapangalaga nito. Habang siya’y lumalayo at nawawala sa paningin, ang mga mamamayan ay tumatangis sa dalamhati. Isinalaysay ang kagandahang-palad ng Kosala: ang mga palatandaang pang-ritwal (yūpa, caitya), kasaganaan ng bukirin, payapang pamumuhay na walang takot, at ang himig ng pagbigkas ng Veda—na nagpapakita na ang mabuting pamamahala ay nagbubunga ng banal at maayos na pamayanan. Pagkaraan, namasdan ni Rāma ang banal na Gaṅgā, inilarawan sa maririkit na paghahambing at sa pinagmulan nitong kosmolohikal—mula sa yapak ni Viṣṇu, dumaan sa mga jaṭā ni Śiva, at ibinaba ni Bhāgīratha sa pamamagitan ng tapas—bilang hanggahan ng pagpasok sa gubat. Pagdating sa Śṛṅgiberapura, nagkampo siya sa tabi ng punong ingudī; dumating si Guha, hari ng Niṣāda at tapat na kaibigan, at nag-alok ng pagtanggap at ng kanyang kaharian. Tumanggi si Rāma ayon sa disiplina ng pagtalima, at humiling lamang ng damo at tubig para sa mga kabayo ni Daśaratha; sa gabing iyon, si Guha ay nagbantay nang gising, pinatingkad ang pagkakaibigan, pagpipigil, at tungkuling magtanggol sa pintuan ng ilang.
Sarga 51
अयोध्याकाण्डे एकपञ्चाशः सर्गः — Guha’s Vigil and Lakṣmaṇa’s Lament (Night on the riverbank)
Sa Sarga 51, inilalarawan ang gabi sa pampang ng ilog sa kampo ng pagkatapon—gabi ng pagbabantay at dalamhati. Naantig si Guha sa walang-tulog na pag-iingat ni Lakṣmaṇa para sa kaligtasan ni Rāma; inihain niya ang nakahandang higaan at nangakong magbabantay na may sandata kasama ang kanyang mga kamag-anak, sapagkat ang pagkakaibigan (sauhṛda) ay tungkuling-dharma. Ngunit tumanggi si Lakṣmaṇa sa ginhawa. Ipinahayag niyang walang higit na mahal sa kanya kaysa kay Rāma, at habang si Rāma ay nakahimlay sa damo kasama si Sītā, hindi niya kayang matulog o magtamasa ng anumang makamundong aliw. Pagkaraan, lumipat ang salaysay sa panaghoy at pagtanaw sa darating na kapighatian: inaasahan ni Lakṣmaṇa ang pagpanaw ni Daśaratha dahil sa hindi natupad na pagnanais sa koronasyon, ang pagbagsak ni Kauśalyā, at ang paghimik ng Ayodhyā—ang dating masiglang tunog ng lungsod ay mapapalitan ng pagod at pagluluksa. Sa pagbanggit sa dating kasaganaan at pagdiriwang ng Ayodhyā, lalo pang tumitindi ang trahedya. Lumipas ang gabi na si Lakṣmaṇa’y nagdadalamhati pa rin; si Guha, nang marinig ang tapat na salaysay na para sa kapakanan ng bayan, ay napaiyak—ang pagkakaibigan ay naging daluyan ng sama-samang pighati at dharmikong pakikiisa.
Sarga 52
गङ्गातरणम्, सुमन्त्र-प्रतिनिवर्तनम्, जटाधारणम् (Crossing the Gaṅgā; Sumantra’s Return; Adoption of Ascetic Signs)
Sa Sarga 52, sa pagsikat ng araw, pinasimulan ni Rāma ang paglalakbay patungo sa banal na Ilog Gaṅgā, at maayos na inihanay ang mga gagawin nina Lakṣmaṇa, Sītā, at ng mga kasama. Sa mahabaging katatagan, pinauwi niya si Sumantra at inutusan itong paglingkuran si Daśaratha nang walang pagkukulang, at patatagin ang kaayusan sa palasyo sa pamamagitan ng pagpapatawag kay Bharata at pagtiyak ng makatarungang pag-uugali sa lahat ng reyna—lalo na ang paggalang kay Kauśalyā. Naging tanda ng dalamhati ng lungsod ang pag-iyak ni Sumantra: inisip niya ang sakit ng Ayodhyā sa pagbalik ng karwaheng walang sakay, at humingi ng pahintulot na sumama sa mga ipinatapon, maging sa pagbabanta ng pagsunog sa sarili. Pinawi ito ni Rāma sa makatuwirang pag-iingat sa kaharian: kailangang mapaniwala si Kaikeyī na tunay ang pagkatapon. Nagbigay si Guha ng bangka. Hiniling ni Rāma ang pamumuhay na angkop sa mga āśrama at tinanggap ang mga palatandaan ng pagtalikod sa daigdig, pinabuhol ang buhok bilang jaṭā gamit ang dagta ng balete; gayon din si Lakṣmaṇa. Tumawid sila sa mabilis na agos ng Gaṅgā; si Sītā ay naghandog ng panata at panalangin sa ilog, na mangangakong sasamba muli sa ligtas na pagbabalik. Pagdating sa timog na pampang, nagtakda si Rāma ng tuntunin ng pag-iingat: si Lakṣmaṇa sa unahan, si Sītā sa gitna, at si Rāma sa hulihan—hudyat ng disiplinadong dharma ng paglalakbay sa gubat at ng pag-iingat sa isa’t isa.
Sarga 53
पञ्चाशत्तमः सर्गः (Sarga 53) — Rāma’s Lament, Vigil for Sītā, and Lakṣmaṇa’s Consolation
Sa sargang ito, ipinakikita ang unang gabi ng pagkatapon sa labas ng tirahan ng tao—isang paglipat na tila ritwal at isang pagsubok sa dharma. Pagdating sa ilalim ng isang punò, isinagawa ni Rāma ang sandhyā sa kanluran, saka inutusan si Lakṣmaṇa na magbantay sa gabi, sapagkat ang kaligtasan at kapanatagan (yogakṣema) ni Sītā ay nakasalalay sa kanilang pag-iingat. Humiga si Rāma sa lupa, bagaman karapat-dapat siya sa karangyaan ng palasyo, at inalala ang Ayodhyā: ang pagdurusa ni Daśaratha, ang pagnanasa ni Kaikeyī, at ang hinaharap na maaaring si Bharata ang maghari bilang nag-iisang pinuno. Nagpahayag si Rāma ng aral sa pamamahala: kapag ang kāma (pagnanasa) ay nanaig sa artha at dharma, mabilis na bumabagsak ang hari na tumatalikod sa katuwiran—gaya ng kasalukuyang kapahamakan ni Daśaratha. Pagkaraan, bumaling ang panaghoy sa sarili: ang pag-aalala para kina Kauśalyā at Sumitrā, ang mungkahing bumalik si Lakṣmaṇa upang ipagtanggol ang mga ina, at ang pagsisisi ni Rāma na siya ang sanhi ng dalamhati ni Kauśalyā sa sandaling dapat sana’y bunga ng kagalakan. Sa huli, itinuro ni Rāma ang etika ng pagpipigil: bagaman kaya niyang pasukuin ang Ayodhyā at ang daigdig sa pamamagitan ng mga palaso, tinanggihan niya ang walang saysay na pagpapamalas ng lakas at ang pagkorona, dahil sa takot sa adharma at pag-iingat sa kabilang buhay. Nang tumahimik siyang may luha, sumagot si Lakṣmaṇa nang may tapat na loob: ang Ayodhyā ay tila walang buwan kung wala si Rāma, at ni siya ni Sītā ay hindi mabubuhay na hiwalay sa kanya. Pagkatapos, naghanda sila ng higaan sa ilalim ng nyagrodha (balete), at tinanggap ni Rāma ang pasya ni Lakṣmaṇa na makibahagi sa buong panahon sa gubat ayon sa itinakdang forest-dharma; nanatili silang walang takot sa ilang, na inihahalintulad sa mga leon.
Sarga 54
भरद्वाजाश्रमप्राप्तिः — Arrival at Bharadvāja’s Hermitage and Counsel toward Citrakūṭa
Isinasalaysay sa Sarga 54 ang paglipat mula sa paglalakbay tungo sa banal na pag-uusap sa āśrama sa Prayāga, sa tagpuan ng Gaṅgā at Yamunā. Matapos ang isang mapalad na gabi sa ilalim ng malaking punò, tinahak nina Rāma, Sītā, at Lakṣmaṇa ang malawak na gubat patungo sa sangam, namamangha sa mga di-pamilyar at kaakit-akit na tanawin. Nang makita nila ang usok ng paghahandog, napagtanto nilang may malapit na pamayanan ng mga asceta, at pagsapit ng dapithapon ay narating nila ang āśrama ni Bharadvāja. Naghintay silang magalang sa di-kalayuan, saka pumasok at nag-alay ng pagpupugay sa pantas—isang disiplinado, masunurin sa agnihotra at mga ritwal ng apoy, at may malalim na pananaw espirituwal. Ipinakilala ni Rāma ang sarili, si Sītā at si Lakṣmaṇa, at ipinaliwanag ang pagkatapon at ang hangaring mamuhay sa ugat at bunga ayon sa dharma. Tinanggap sila ni Bharadvāja sa panauhing-paggalang: arghya, tubig, mga kailangan, at matutuluyan, sa gitna ng mga alagad, ermitanyo, at mga nilalang sa gubat. Iminungkahi ng pantas na manirahan sila nang maginhawa malapit sa sagradong sangam, ngunit tumanggi si Rāma dahil sa inaasahang pagdalaw ng mga tao mula sa kalapit na pamayanan at humiling ng higit na mapag-isa at angkop sa kaginhawaan ni Sītā. Iminungkahi ni Bharadvāja ang bantog na bundok na Citrakūṭa, sampung krośa ang layo, at pinuri ang kabanalan nito, kasaganaan ng kalikasan, at ang tanawing nakapagpapataas ng loob. Pinahintulutan din niya ang kanilang pag-alis sa bukang-liwayway at muling itinuro ang Citrakūṭa bilang nararapat na tahanang-gubat.
Sarga 55
चित्रकूटमार्गोपदेशः — Instructions for the Chitrakuta Route and the Yamuna Crossing
Inilalarawan sa Sarga 55 ang paglalakbay mula sa āśrama ni Bharadvāja patungong Citrakūṭa. Pagkaraan ng magdamagang pamamalagi, nagbigay-galang sina Rāma at Lakṣmaṇa; saka nagkaloob si Bharadvāja ng malinaw na tagubilin: marating ang sangam ng Gaṅgā at Yamunā, sumunod sa Kālindī (Yamunā) na dumadaloy pakanluran, hanapin ang sinaunang tawiran, gumawa ng balsa, at tumawid. Itinuro rin niya ang isang dakilang nyagrodha (punong balete/banyan) na pinaniniwalaang dinadalaw ng mga siddha, at inatasang doon maghandog si Sītā ng mga mapalad na panalangin. Isinasagawa ng magkapatid ang payo: bumuo sila ng malaking lutang na kahoy—mga troso na pinagbigkis, nilatagan ng kawayan at tinakpan ng uśīra—at inihanda ni Lakṣmaṇa ang maayos na upuan. Tinulungan ni Rāma ang mahinhin na Sītā na sumakay, at isinakay din ang mga kasuotan, alahas, kagamitan, at mga sandata. Sa gitna ng agos, nag-alay si Sītā ng pagpupugay sa ilog at nangakong sasamba muli kapag ligtas na nakabalik; at nakarating sila sa timog na pampang. Pagkatapos tumawid, pinalibutan ni Sītā ang punong banyan at nanalangin na maganap ang panata ni Rāma at muling makapiling sina Kauśalyā at Sumitrā. Inutusan ni Rāma si Lakṣmaṇa na maunang maglakad kasama si Sītā habang siya’y susunod na may sandata, at tugunan ang mga tanong ni Sītā tungkol sa mga halaman. Nagtatapos ang sarga sa pagkamangha ni Sītā sa ganda ng Yamunā, sa pangangalap nila sa gubat, at sa pagpili ng angkop na tahanang malapit sa ilog—pinag-uugnay ang dharma, ritwal, at tumpak na paglalarawan ng daan.
Sarga 56
चित्रकूटगमनम् तथा पर्णशालाप्रवेशः (Arrival at Chitrakuta and Establishing the Leaf-Hut)
Pagkaraan ng gabi, marahang ginising ni Rāma si Lakṣmaṇa at ipinahiwatig na oras na upang magpatuloy, na nakikinig sa mapalad na mga tunog ng gubat. Sinundan nila ang landas na itinuro ng pantas (si Bhāradvāja) patungong Citrakūṭa, at itinuro ni Rāma kay Sītā ang kasaganaan ng panahon—mga punong namumukadkad, mga pulot-pukyutan, mga ibon, at mga elepante—na wari’y kanlungan at sabayang tahanang may disiplina. Pagdating sa bundok, sinuri ni Rāma at nakita niyang angkop itong tirhan dahil sa tubig, mga ugat at bunga, at sa presensya ng dakilang mga ṛṣi. Lumapit sila sa āśrama ni Vālmīki, nag-alay ng paggalang, at sila’y malugod na tinanggap at pinaupo. Inutusan ni Rāma si Lakṣmaṇa na magtayo ng matibay na pṛṇśālā (kubo ng dahon). Nang matapos, itinakda ni Rāma ang mga ritong vāstu-śamana—pagpapayapa at paggalang sa diyos na tagapag-ingat ng tahanan—sa pamamagitan ng handog na karne ng usa, pagbigkas ng mantra, pagligo, at bali para sa iba’t ibang diyos (Viśvadeva, Rudra, Viṣṇu). Itinatag niya ang mga altar at mga pook ng banal na apoy na nararapat sa isang āśrama, naghandog din sa mga nilalang ng gubat, at magkakasamang pumasok ang tatlo sa kubo na tulad ng mga diyos na pumapasok sa Sudharmā, at namuhay nang payapa sa masaganang kagubatan.
Sarga 57
सप्तपञ्चाशः सर्गः — Sumantra’s Return to Ayodhya and the Palace’s Lament
Sa Sarga 57, muling pumapasok ang salaysay sa Ayodhyā sa pananaw ni Sumantra matapos siyang payagang lumisan ni Rāma sa pampang ng Gaṅgā. Si Guha, na naghatid at nakipag-usap kay Sumantra hanggang makatawid si Rāma sa timog na pampang, ay nagbalik sa kanyang tahanan na wasak ang loob. Si Sumantra nama’y nagmadaling bumiyahe, tinatahak ang mga gubat, ilog, lawa, nayon at bayan, at sa ikatlong araw, sa dapithapon, narating niya ang Ayodhyā—tahimik at walang sigla. Dumagsa ang mga tao sa kanya at paulit-ulit na nagtanong, “Nasaan si Rāma?” Nanaghoy ang lungsod na hindi na nila makikita ang matuwid na prinsipe sa mga yajña, kasalan, kapulungan, at mga pagtitipong kawanggawa, at inalala nila ang kanyang pag-aarugang tulad ng ama. Pagpasok ni Sumantra sa palasyo, dinaanan niya ang masisikip na looban habang ang mga kababaihan sa mga mansiyon at palasyo ay humahagulhol, luhaan; sa mga bulungan ng mga asawa ni Daśaratha, nababanaag ang bigat ng pagharap kay Kausalyā. Sa wakas, hinarap ni Sumantra ang hari at inihatid nang tapat ang mensahe ni Rāma. Si Daśaratha, nilamon ng dalamhati, ay nawalan ng malay at bumagsak. Umalingawngaw ang panaghoy sa loob ng palasyo; si Kausalyā, tinulungan ni Sumitrā, ay inangat ang nabuwal na hari, hinimok siyang tanungin ang sugo nang walang pangamba (wala roon si Kaikeyī), at pagkatapos ay siya man ay bumagsak—na muling nagpasiklab ng pagdadalamhati sa buong lungsod.
Sarga 58
अष्टपञ्चाशः सर्गः (Sarga 58) — Daśaratha Questions Sumantra; Messages from the Forest Threshold
Pagkamalay, ipinatawag ni Haring Daśaratha si Sumantra upang makuha ang tiyak na balita tungkol kay Rāma. Ang mga tanong ng hari ay nakatuon sa mga bagay na nahahawakan—saan umupo at natulog si Rāma, at ano ang kinain niya—sapagkat sa dalamhati, ang malinaw na salaysay ang pumapalit sa pagkawala ng presensya. Lumapit si Sumantra na nakatikom ang mga palad at inilarawan ang hari bilang matanda, nababalutan ng alikabok, at humihingal na tila bagong bihag na elepante, na wari’y tanda ng pagbagsak ng kaharian sa katawan mismo. Isinalaysay ni Sumantra ang dhārmikong asal ni Rāma sa gilid ng gubat: nakayuko at may añjali, ipinagbilin niyang ipaabot sa loob ng palasyo ang pagpupugay at pangungumusta, lalo na kay Kausalyā. Hinimok niya ang pagpapatuloy ng mga ritwal, ang paglilingkod kay Daśaratha “na parang sa isang diyos,” ang pagpapakumbaba sa mga kasamang asawa, at ang maingat na pagpapanatili ng ugnayan kay Kaikeyī. Ipinahayag din niya ang rājadharma ukol kay Bharata: ituring siyang hari, ipabatid ang kalagayan, at payuhang igalang nang pantay ang lahat ng ina at sumunod sa matandang monarka. Pagkaraan, lumitaw ang galit ni Lakṣmaṇa at ang kanyang pagtutol sa pagpapatapon, samantalang si Sītā ay tila natigilan at saka napaiyak nang umalis si Sumantra. Nagtatapos ang sarga sa larawan ni Rāma na umiiyak na nakatikom ang mga palad, inalalayan ni Lakṣmaṇa, at si Sītā na nakatanaw sa maharlikang karwahe—isang paghihiwalay na pinagsasanib ang personal na pighati at ang etika ng tungkulin.
Sarga 59
एकोनषष्ठितमः सर्गः (Sarga 59): सुमन्त्रवाक्यं, अयोध्याविषादः, दाशरथिशोकसागरः
Ipinagpapatuloy sa Sarga 59 ang ulat ni Sumantra kay Haring Daśaratha matapos magtungo sina Rāma at Lakṣmaṇa patungong Prayāga, matapos tawirin ang Gaṅgā na nakabihis-asceta. Isinalaysay ng kutsero ang kanyang pagbabalik na puno ng kawalang-magawa: si Lakṣmaṇa’y nagbabantay kay Rāma, ang mga kabayo’y tumatangging tahakin ang daan na waring “naglalaglag ng maiinit na luha,” at si Sumantra’y naghintay kasama ni Guha sa pag-asang sila’y ipatatawag muli. Pagkaraan, lumalawak ang dalamhati na tila sumasaklaw sa buong daigdig: ang mga puno, ilog, lawa, gubat, at hardin ay wari’y nalalanta at nag-iinit, na para bang ang kaharian at kalikasan ay nakikibahagi sa kapahamakan ni Rāma. Pagpasok ni Sumantra sa Ayodhyā nang wala si Rāma, nasaksihan niya ang pangkalahatang pagluluksa—walang bumabati, paulit-ulit ang buntong-hininga, at ang mga babae’y umiiyak mula sa mga mansiyon at palasyo; maging kaibigan, kaaway, at mga walang kinikilingan ay iisa ang hapdi. Si Daśaratha nama’y nagsalita nang nabubulunan ng luha at sinisisi ang sarili: nagmadali siya “dahil sa isang babae,” nang walang payo, at iniuugnay ang lahat sa pag-udyok ni Kaikeyī at sa mapanirang lakas ng tadhana. Nakiusap siya kay Sumantra na dalhin siya kay Rāma, sapagkat hindi raw siya mabubuhay kahit saglit nang hindi nakikita si Rāma (at si Sītā). Nagtapos ang sarga sa talinghaga ng “karagatan ng pighati”—si Kaikeyī ang bibig-kabayong apoy, ang mga salita ni Mantharā ang mga buwaya, at ang mga luha ang bula—hanggang sa bumagsak si Daśaratha na nawalan ng malay, at si Kausalyā’y muling sinaklot ng pangamba.
Sarga 60
षष्टितमः सर्गः — Kausalyā’s Lament and Sumantra’s Consolation (Sītā’s Fearless Forest-Life)
Sa sargang ito, sa tindi ng dalamhati ay nanginginig at halos mawalan ng lakas si Reyna Kausalyā. Hinarap niya ang kutsero na si Sumantra at mariing ipinag-utos na agad siyang ihatid kina Rāma, Sītā, at Lakṣmaṇa, sapagkat hindi niya kayang mabuhay sa pagkakahiwalay sa minamahal na anak. Sumagot si Sumantra na nakatiklop ang mga kamay at may maingat na pag-aliw: hinimok niyang talikdan ang kawalan ng pag-asa, at ipinaliwanag na ang paninirahan ni Rāma sa gubat ay matuwid na pagtitiis ayon sa dharma. Inilarawan din niya ang paglilingkod ni Lakṣmaṇa bilang disiplinadong tungkulin na nagbubunga ng dakilang kabutihang espirituwal. Pagkaraan, inilarawan ni Sumantra ang asal ni Sītā: hindi siya lugmok, bagkus ay panatag at tila nasa sariling tahanan kahit sa ilang na gubat. Masigla siyang nagtatanong tungkol sa mga nayon, ilog, at mga punò, at ang kanyang puso ay nakasentro kay Rāma—kaya’t ang Ayodhyā na wala siya ay wari ring kagubatan. Pinuri ni Sumantra ang di-kumukupas na ningning ni Sītā sa kabila ng paglalakbay, ang kanyang anyong tulad ng lotus at buwan, ang kanyang mga paang payak ngunit maningning, at ang kanyang walang-takot na paglakad sa ilalim ng pag-iingat ni Rāma kahit may mababangis na hayop. Nagtatapos ang kabanata sa pagsasabing mananatili ang dakilang pangalan ng ganitong pag-uugali; subalit kahit ang payong ito’y wasto, patuloy pa rin ang pag-iyak ni Kausalyā, paulit-ulit na tinatawag ang kanyang minamahal na anak.
Sarga 61
कौसल्याविलापः — Kausalya’s Lament and Ethical Analogies on Kingship
Sa sargang ito, nang si Rama ay tumungo na sa gubat, si Kausalya ay nabalot ng matinding dalamhati at nagbuhos ng sunod-sunod na pananalita kay Haring Dasaratha. Una niyang tinanong kung paano matitiis nina Rama, Sita, at Lakshmana ang hirap ng buhay-ilang—ang kaselan ni Sita na sanay sa karangyaan, ang pagkain sa gubat, ang lamig at init, at ang mga panganib at nakatatakot na tunog ng kagubatan. Tinuligsa niya ang pasya ng hari bilang gawaing walang habag, at iginiit na ang kanyang mga mahal sa buhay ay karapat-dapat sa kaligayahan. Ipinahiwatig din niyang hindi makatotohanan na tatalikuran ni Bharata ang kaharian; kaya naglahad siya ng maraming halimbawa: gaya ng pagpakain muna sa sariling kamag-anak sa śrāddha bago hanapin ang mga dakilang brahmana, at ang pagtanggi ng mararangal na brahmana sa “huling pagkain”; gaya ng tigre na hindi tumatanggap ng pagkaing naagaw na ng iba; at gaya ng mga handog sa yajña na hindi na dapat muling gamitin—gayundin, ang kahariang “nakinabang na ang iba” ay hindi dapat tanggapin. Sa pamamagitan nito, ipinakita niya ang dangal at katapatan ni Rama sa dharma: hindi niya matitiis ang paghamak, at sa galit ay kaya niyang wasakin maging ang mga bundok, ngunit dahil sa paggalang sa ama ay hindi niya magagawang saktan si Dasaratha. Sa wakas, ipinaliwanag ang pag-asa ng babae sa dharma—sa asawa, sa anak, at sa mga kamag-anak—at nahayag ang pakiramdam ni Kausalya ng pag-iisa at pagnanais na magwakas ang buhay dahil sa pagkatiwangwang.
Sarga 62
अयोध्याकाण्डे द्विषष्टितमः सर्गः — Kausalyā consoles Daśaratha; grief, remorse, and nightfall
Sa Sarga 62, matapos ang mabigat at mapanuyang pananalita ni Kausalyā na bunga ng galit at dalamhati, labis na nabagabag si Daśaratha at nawalan ng malay. Nang magkamalay siya, huminga siya nang mainit at ang isip niya’y napuno ng pagsisisi: bukod sa sakit ng pagkawalay kay Rāma, sumiklab sa alaala ang dati niyang kasalanan—ang di-sinasadyang pagpatay sa anak ng isang ṛṣi sa pamamagitan ng śabdavedhin, ang pana na sumusunod sa tunog—kaya’t dumoble ang bigat ng pagkakasala at pagdadalamhati. Nanginginig at nakayuko, lumapit siya kay Kausalyā na nakatiklop ang mga palad, at nakiusap na huwag siyang saktan ng mapapait na salita, sapagkat para sa mga babaeng may dharma, ang asawa ay tulad ng hayag na diyos. Napawi ang galit ni Kausalyā at napalitan ng habag; humagulgol siya, nag-anjali sa ibabaw ng ulo, at humingi ng tawad, inaamin na ang pighati sa anak ang nagtulak sa kanya sa di-nararapat na kabagsikan. Nagbigay siya ng aral tungkol sa śoka: winawasak nito ang tatag, karunungan, at lahat ng kapanatagan; ito ang pinakadakilang kaaway at mas mahirap tiisin kaysa hampas ng kaaway. Maging ang mga ascetic at marurunong ay nalilinlang kapag lubog ang isip sa dalamhati. Para sa kanya, ang limang gabi ng pagkatapon ay tila limang taon, at ang lumalaking pighati ay gaya ng dagat na umaapaw sa bugso ng mga ilog. Habang binibigkas niya ang mga salitang tumatagos sa puso, kumupas ang sinag ng araw at dumating ang gabi; si Daśaratha, bahagyang naaliw ngunit nananatiling lupaypay, ay napailalim sa antok at nakatulog.
Sarga 63
दशरथस्य शोकानुचिन्तनं शब्धवेधि-दोषस्मरणं च (Daśaratha’s grief, karmic reflection, and the remembered ‘śabdavedhī’ misdeed)
Sa Sarga 63, sa gitna ng matinding dalamhati matapos ang pagpapatapon kay Rāma, nagising si Daśaratha na tila sinakmal ng pagdurusa. Hinarap niya si Kausalyā at nagpahayag ng pangkalahatang batas ng karma: ang gumagawa ay tiyak na tatanggap ng bunga ng gawa; at ang nagsisimula ng kilos nang hindi tinitimbang ang pakinabang at kapinsalaan ay parang musmos. Inihalintulad niya ito sa pagputol ng punong mangga at pagdidilig sa palāśa (kiṃśuka), saka lamang magsisisi sa panahon ng pamumunga—gaya ng kanyang pagsisisi sa pagpapaalis kay Rāma sa sandali ng “pagbubunga” ng buhay. Pagkaraan, isinalaysay ng hari ang dating pangyayari na pinagmulan ng kanyang kapahamakan. Noong tag-ulan, nangaso siya sa pampang ng Sarayū; sa dilim, nag-abang siya sa isang pook-inuman at, nalinlang ng tunog, pinakawalan ang palaso sa inaakalang elepante. Ngunit ang sigaw ay mula sa isang kabataang ascetic na kumukuha ng tubig para sa kanyang bulag at matatandang magulang. Habang naghihingalo, ipinagtangis ng binata ang di-makatarungang pananakit sa isang nagtatakwil ng mundo at higit na inalala ang pagdurusa ng kanyang mga magulang; hinimok niya si Daśaratha na humingi ng tawad upang maiwasan ang sumpa, at ipinaalis ang palaso. Nagdalamhati ang hari: kung iiwan, masakit; kung aalisin, ikamamatay—ngunit nang bunutin niya, namatay ang binata. Sa ganitong salaysay, ipinapakita ang moral na ugnay ng sanhi at bunga at ang sikolohiya ng pagsisisi na humahantong sa kasalukuyang pagbagsak ni Daśaratha.
Sarga 64
शब्दवेध्य-अनर्थः, ऋषिशापः, दशरथस्य प्राणत्यागः (The Sound-Target Tragedy, the Sage’s Curse, and Dasaratha’s Death)
Sa sargang ito, si Haring Daśaratha ay nagluluksa nang may matinding habag sa harap ni Kausalyā at isinasalaysay ang dating kasalanang nagmula sa kaniyang pagsasanay sa “śabdavedhya” (pagpana batay sa tunog). Sa pampang ng Sarayū, inakala niyang ang tunog ng pagpuno ng banga sa tubig ay tunog ng elepante, kaya pinakawalan niya ang palaso—ngunit ang tinamaan ay ang anak ng isang tapasvī. Nang makita niya ang sugatang binata na nasa bingit ng kamatayan, inalis niya ang palaso at sinundan ang binata upang iharap sa kaniyang mga magulang na bulag at matatanda. Doon, nasaksihan niya ang pagdadalamhati ng mag-ama’t mag-ina, ang panaghoy sa pagkawalay sa anak, at ang huling pagtanaw. Ang muni, na nagsasalita ayon sa dharma at katarungan, ay nagpahiwatig na dahil ito’y nagawa sa kamangmangan, hindi agad ituturing na mabigat na kasalanang tulad ng brahmahatyā; gayunman, isinumpa niya ang hari na mamamatay sa kapighatiang tulad ng sa pagkawala ng anak. Ang mag-asawang muni ay umakyat sa langit matapos ilagak sa punso ang anak, at ang anak na muni ay umakyat sa makalangit na anyo kasama ni Śakra. Ang sumpang ito ay namunga sa kasalukuyan: dahil sa matinding dalamhati sa pagkawalay kay Rāma, nanghina ang mga pandama at gumuho ang loob ni Daśaratha. Itinuring niyang ang hindi na muling makita si Rāma ang pinakamatinding pighati, at sa piling nina Kausalyā at Sumitrā, matapos ang hatinggabi, iniwan niya ang kaniyang hininga.
Sarga 65
अयोध्याकाण्डे पञ्चषष्टितमः सर्गः — Daśaratha’s Death Discovered in the Palace (Morning Rites Turn to Lament)
Sa Sarga 65, mula sa mga ritwal ng bukang-liwayway ay biglang lumilipat ang tagpo tungo sa trahedya sa loob ng maharlikang palasyo. Sa itinakdang kaugalian ng korte, dumarating ang mga tagapuri, mga bardong sūta, mga mang-aawit at mga tagapaglingkod, bumibigkas ng mapagpalang pagbati at pinupuno ang palasyo ng papuri, musika, at sagradong tunog. Inihahanda rin ang paliligo ayon sa tradisyon: tubig na pinabanguhan ng dilaw na sandal, mga sisidlan, mga pahid at mga handog sa pandama—lahat ay maayos at marangal. Ngunit hindi lumilitaw ang hari; naghihintay ang mga tagapaglingkod hanggang sumikat ang araw, at ang pag-aalala’y nagiging hinala. Lumapit nang may pagpipigil ang mga babaeng nagbabantay sa higaan sa silid ni Daśaratha; hinipo nila ang kama at wala silang natagpuang tanda ng buhay. Nang maging katiyakan ang pangamba, sumabog sa malakas na panaghoy ang loobang bahagi ng palasyo. Nagising sina Kausalyā at Sumitrā sa mga iyak, hinipo ang hari at bumagsak sa dalamhati; pati ang iba pang mga reyna sa pangunguna ni Kaikeyī ay nawalan ng malay. Ang palasyong dating umaalingawngaw sa papuri ay napuno ng pagdadalamhati—hudyat ng pagbagsak ng ligaya at pagsisimula ng sama-samang pagluluksa.
Sarga 66
अयोध्यायां शोकविलापः — Lamentation in Ayodhya after Daśaratha’s death
Sa Sarga 66, matapos ang pagpanaw ni Daśaratha at ang kanyang pag-akyat sa langit, sumiklab ang matinding pagdadalamhati sa palasyo. Si Kausalyā, nilamon ng pighati, iniaangat ang ulo ng hari at inilalagay sa kanyang kandungan. Sa panaghoy na puno ng sumbat, hinarap niya si Kaikeyī at inilarawan ang sakuna sa matitinding paghahambing—apoy na napawi, dagat na nauubusan ng tubig, at araw na nawalan ng liwanag. Lumawak ang kanyang pananalita sa lawak ng pagdurusa: ang pagkakalantad ni Sītā sa mga panganib ng gubat at ang maaaring pagbagsak ni Janaka sa tindi ng dalamhati. Sa sukdulan ng sakit ng pagkabalo, nagpahayag si Kausalyā ng hangaring sumama sa asawa sa pamamagitan ng pagpasok sa apoy kasama ng katawan nito; subalit pinigil siya ng mga babaeng tagapaglingkod at inakay palayo. Samantala, ang mga ministro, ayon sa tagubilin ng matatandang pinuno, ay iningatan ang bangkay sa isang sisidlang may langis at hayagang ipinagpaliban ang mga huling ritwal hanggang sa dumating ang isang anak—pagpapatibay sa tuntuning pang-angkan at pang-ritwal. Sama-samang nanaghoy ang mga kababaihan ng palasyo, at ang Ayodhyā ay inilarawang tila nagdilim at nagulo, gaya ng gabing walang buwan o araw na walang araw. Ang damdamin ng bayan ay nauwi sa pagbatikos kay Kaikeyī, at ang pasyang pangloob ng korte ay naging sugat ng lungsod at hatol na moral.
Sarga 67
अयोध्यायां शोक-रात्रिः तथा अराजक-राष्ट्रस्य नीतिविचारः (The Night of Lamentation in Ayodhya and the Political Ethics of a Kingless Realm)
Inilalarawan sa sargang ito ang gabi sa Ayodhya bilang “gabi ng panaghoy at kawalan ng ligaya”—pagkaraan ng pagpanaw ni Haring Daśaratha at sa pagkatapon ni Rāma sa gubat, ang buong lungsod ay nabalot ng matinding dalamhati. Pagsapit ng umaga, pumasok sa kapulungan ang mga dvija na nakatakdang magsagawa ng pagpuputong, at sa harap ni Vasiṣṭha, ang punong purohita ng hari, inihayag nina Mārkaṇḍeya at iba pang brāhmaṇa, gayundin ng mga amātya, ang kani-kanilang pananaw. Ang pangunahing aral ay ang panganib ng “arājaka” o kahariang walang hari: kapag nawala ang kapangyarihang nagbabantay, unti-unting guguho ang kaayusan—masisira ang takbo ng ulan at pagsasaka, mawawala ang katiyakan ng yaman at kaligtasan, hihina ang katarungan at paghatol, titigil ang mga yajña at mga pagdiriwang, malalagay sa panganib ang mga daan ng kalakalan, at manghihina ang pagtatanggol ng hukbo. Sa sunod-sunod na paghahambing—mga ilog na walang tubig, gubat na walang damo, mga baka na walang pastol—nililinaw na ang kaharian ay nangangailangan ng tagapangalaga. Sa wakas, itinatag ang dharma ng hari: ang rājā ang pinagmumulan ng satya at dharma, at tulad ng ina at ama, tagapagkalinga ng kapakanan ng lahat. Kaya’t taimtim na hiniling kay Vasiṣṭha na may isang prinsipe ng angkan ng Ikṣvāku ang agad na dapat hirangin at iputong, bago pa man dumating si Bharata.
Sarga 68
दूतप्रेषणम् — Dispatch of Messengers to Kekaya (Bharata’s Recall)
Isinasalaysay sa sargang ito ang agarang pagtugon ng korte matapos ang pagpapasya. Matapos pakinggan ni Vasiṣṭha ang mga ministro at mga brāhmaṇa, ipinag-utos niya ang madaliang pagpapadala ng sugo upang ipabalik sina Bharata at Śatrughna mula sa kaharian ng kanilang tiyuhing ina sa Kekaya. Ipinatawag niya ang mga sugo—Siddhārtha, Vijaya, Jayanta, Aśoka, at Nandana—at itinakda ang malinaw na tuntunin: magtungo nang mabilis sa Rājagṛha, itago ang anumang tanda ng dalamhati, ihatid ang pagbati at kapakanan mula sa purohita at mga ministro, at igiit ang agarang pag-uwi dahil sa isang “madaliang gawain.” May mahigpit na tagubilin sa kanilang pananalita: huwag ipaalam kay Bharata ang pagkatapon ni Rāma sa gubat, ni ang pagpanaw ni Daśaratha, ni ang pangkalahatang pagdadalamhati ng angkan ng Raghu—isang maingat na pagpigil ng balita upang maiwasan ang biglaang pagkabigla at mapanatili ang kaayusang pampulitika. Pinagkalooban ang mga sugo ng kailangan sa paglalakbay at mga handog—mga kasuotang sutla at alahas—para sa hari ng Kekaya at kay Bharata, ayon sa kaugaliang diplomatiko. Inilalarawan din ang kanilang dinaanan: pagtawid sa Gaṅgā sa Hastināpura, paglakbay sa Kuru-jāṅgala patungong Pāñcāla, pagtawid sa mga ilog na Mālinī, Śaradandā, Ikṣumatī, Vipāśā, at Śālmalī, at pagdaan sa bundok Sudāmā kung saan namamasdan ang mga bakas ng paa ni Viṣṇu. Sa gabi ay narating nila ang Girivraja, na nagpapatingkad sa kanilang tungkulin, bilis, at tiyak na heograpiya ng paglalakbay.
Sarga 69
भरतस्य दुःस्वप्नदर्शनम् — Bharata’s Ominous Dream
Sa Sarga 69, inihahayag ang matinding pagyanig sa loob ni Bharata sa pamamagitan ng sunod-sunod na masamang panaginip na sumabay sa pagdating ng mga sugo sa lungsod. Pagsapit ng bukang-liwayway, nabagabag siya sa pangitain tungkol sa kanyang ama na si Daśaratha: nahuhulog mula sa bundok sa hukay ng dumi ng baka, lumulutang habang umiinom ng langis, kumakain ng kaning may linga, at paulit-ulit na sumisisid nang ulo ang una sa langis habang ang katawan ay pinapahiran. Lalong tumindi ang panaginip sa mga baligtad na tanda sa kalikasan at kaharian: natuyo ang dagat, bumagsak ang buwan, dumilim ang lupa, nabasag ang pangil ng maharlikang elepante, biglang namatay ang apoy, nabiyak ang lupa, natuyo ang mga puno, at nagmistulang guho ang mga bundok na nababalot ng usok. Nakita rin niya ang hari na nakaitim at nakaupo sa upuang bakal, pinagtatawanan ng maiitim na babae; at pagkatapos, ang monarka na may pulang kuwintas at pulang pahid, nagmamadaling patimog sa karwaheng hila ng asno, hanggang sa kaladkarin ng isang kakila-kilabot na rākṣasī na nakapula. Ipinaliwanag ni Bharata na ito’y tanda ng kamatayan; nangamba siya para sa sarili, kay Rāma, sa hari, o kay Lakṣmaṇa, at binanggit ang tuntuning pangpanaginip: ang makitang may sumasakay sa sasakyang hila ng asno ay hudyat ng nalalapit na usok ng libing. Sinikap siyang aliwin ng mga kaibigan sa tugtugin, sayaw, dula, at biro, ngunit nanatili siyang balisa—tuyong lalamunan, putol-putol na tinig, lupaypay na anyo, at pagkasuklam sa sarili na di niya maipaliwanag—sapagkat ang “di-maunawaang” paglitaw ng hari sa pangitain ay patuloy na nagdudulot ng takot.
Sarga 70
भरतस्य दूतसमागमः तथा केकयराजनः अनुज्ञा (Bharata Meets the Messengers; Kekaya King Grants Leave)
Sa Sarga 70, nagaganap ang masinop ngunit masidhing paglipat mula Kekaya patungong Ayodhyā. Isinalaysay ni Bharata ang isang masamang panaginip; at dumating sa moog na lungsod ng Rājagṛha ang mga sugong nakasakay mula Ayodhyā. Pinarangalan sila ng hari ng Kekaya at ni Prinsipe Yuddhājit, saka magalang na lumapit ang mga sugo kay Bharata. Masusing nagtanong si Bharata tungkol sa kalagayan ni Daśaratha, nina Rāma at Lakṣmaṇa, at ng mga reyna na sina Kausalyā, Sumitrā, at Kaikeyī—ipinakikitang iniingatan niya ang kalusugan, dharma, at kaayusan ng sambahayan. Hinimok siya ng mga sugo na magbalik agad dahil sa kagyat na usaping pang-estado; naghatid din sila ng mahahalagang handog para sa hari ng Kekaya at kay Yuddhājit. Tinanggap ito ni Bharata at pinarangalan din ang mga sugo. Dahil sa bigat ng pangangailangan, humingi si Bharata ng pahintulot sa kanyang lolo sa ina; pinayagan siyang umalis, pinuri bilang karapat-dapat na anak ni Kaikeyī, at nagpadala ng pagbati kay Vasiṣṭha at sa mga prinsipe. Sumunod ang malawakang palitan ng kaloob—mga elepante, kabayo, ginto, tela, balat, at maging mga asong pinalaki sa palasyo—ngunit walang galak si Bharata; lalo siyang nababalisa sa panaginip at sa pagmamadali ng mga sugo. Sa huli, umalis si Bharata kasama si Śatrughna, may bantay na hukbo, mga ministro, at malaking karaban—isang paglalakbay na tila mapalad sa anyo ngunit nababalutan ng pangamba.
Sarga 71
भरतस्य अयोध्याप्रत्यागमनम् — Bharata’s Return Journey and the Distant Sight of Ayodhya
Isinasalaysay sa Sarga 71 ang paglapit ni Bharata sa Ayodhyā sa pamamagitan ng masinsing talaan ng mga dinaanang pook. Mula sa Rājagṛha at patungong silangan, minamasdan at tinatawid niya ang mga ilog na Sudāmā at Hlādinī, at ang malawak na Śatadrū na may mga alon at umaagos pakanluran; saka pa ang iba pang tawiran sa mga pinangalanang lugar—Elādhāna, Sarvatīrtha, at Lauhitya. Binibigyang-diin ng teksto ang mga sasakyang gamit sa paglalakbay—mga kabayong mula sa kabundukan at isang sinasakyang elepante—habang binabanggit ang mga ilog na Uttānikā, Kuṭikā, at Kapīvatī, na wari’y isang banal na mapa ng paglalakbay. Nang masilayan mula sa malayo ang Ayodhyā—kilala sa maputing lupa, mga hardin, at mga taong bihasa sa Veda at mga ritwal—nagbago ang himig. Nakakita si Bharata ng mga di-mabuting palatandaan sa mga tahanan at sagradong pook: ang mga bahay ay hindi winalisan at napabayaan, ang mga pinto’y nakabukas at di nakapinid, wala ang mga handog at insenso, at ang mga pamilya’y nagugutom. Ang mga tao’y luhaan, payat, at lubog sa dalamhati. Sa gayon, itinatapat ng kabanata ang dating masiglang kabiserang puspos ng ritwal sa kasalukuyang paghinto ng karaniwang gawi ng pananampalataya at tahanan—isang pagkasira ng lungsod na tanda ng pagkaputol ng hari at ng kaayusang moral.
Sarga 72
भरतस्य मातृसदनगमनं कैकेय्या दारुणवृत्तान्तकथनं च (Bharata in Kaikeyi’s apartments: revelation of Daśaratha’s death and Rāma’s exile)
Nagsimula ang Sarga 72 sa paghahanap ni Bharata sa palasyo, subalit hindi niya matagpuan si Haring Daśaratha. Kaya’t nagtungo siya sa mga silid ni Kaikeyī upang hanapin ang ama at tumanggap ng karaniwang mapagpalang pagtanggap ng isang ama sa anak. Ngunit napansin niya ang masamang pangitain: walang nakahigang hari sa higaan, malulungkot ang mga tagapaglingkod, at wala ang dating sigla ng maharlikang tahanan. Mariin niyang tinanong si Kaikeyī kung bakit siya ipinatawag at nasaan ang hari. Doon inihayag ni Kaikeyī, na pinakilos ng pagnanasang pampulitika, ang kakila-kilabot na balita: pumanaw na si Daśaratha, na nanaghoy sa pag-alis nina Rāma, Sītā, at Lakṣmaṇa. Bumagsak si Bharata sa matinding dalamhati, umiyak, at nagdalamhati sa pagkawala ng mapagmahal na haplos ng ama. Hiningi niya ang huling mensahe ng hari at, upang mapangalagaan ang kadalisayan ng asal ni Rāma, tahasang nagtanong kung si Rāma ba’y nagkasala—nanakit, nagnakaw, o naghangad sa asawa ng iba. Itinanggi ni Kaikeyī ang anumang kasalanan ni Rāma at hayagang umamin na siya ang humiling ng paghahari para kay Bharata at ng pagpapatapon kay Rāma; at dahil sa pighati roon, namatay si Daśaratha. Hinimok niya si Bharata na isagawa ang mga huling ritwal at tanggapin ang koronasyon, na wari’y ang lungsod at kaharian ay nakasalalay na sa kanya—isang paanyayang magbubukas sa dakilang pagtanggi ni Bharata at sa kanyang paninindigan sa karapat-dapat na katayuan ni Rāma.
Sarga 73
भरतस्य कैकेय्याः प्रति धिक्कारः — Bharata’s Rebuke of Kaikeyi and Affirmation of Ikshvaku Royal Dharma
Sa Sarga 73, matapos marinig ni Bharata ang pagpanaw ni Daśaratha at ang pagpapatapon kina Rāma at Lakṣmaṇa, sumiklab ang kanyang dalamhati at, kasabay nito, ang malinaw na pangangatwirang ayon sa batas at dharma. Itinakwil niya ang kaharian bilang walang saysay kung wala ang ama at ang nakatatandang mga kapatid, at sinabi niyang ang kanyang pighati ay sugat na pinatong sa sugat. Mariin niyang sinisi si Kaikeyī sa pagwasak sa angkan at sa pagpapabigat ng pagdurusa nina Kausalyā at Sumitrā, at binigyang-diin na si Rāma ay laging nagpakita ng huwarang paggalang kay Kaikeyī na gaya ng sa sariling ina. Pagkaraan, inilahad ni Bharata ang pamantayang kaugalian ng Ikṣvāku: ang panganay ang dapat koronahan, at ang nakababatang mga kapatid ay dapat sumuporta sa kanya nang may disiplina at paggalang; kaya ang ginawa ni Kaikeyī ay pagputol sa matagal nang rājadharma at dangal ng mga ninuno. Ipinahayag ni Bharata na hindi niya tutuparin ang ambisyon ni Kaikeyī na maupo ang kanyang anak; sa halip, susunduin niya ang walang kapintasan at minamahal ng bayan na si Rāma mula sa gubat at maglilingkod sa kanya nang matatag na panloob na panata. Nagtatapos ang sarga sa kanyang pag-ungal sa pighati, inihahambing sa leon sa yungib ng bundok—larawang nag-uugnay sa tindi ng damdamin at bigat ng paratang na moral.
Sarga 74
भरतस्य कैकेयी-गर्हा तथा सुरभि-दृष्टान्तः (Bharata’s Reproach of Kaikeyi and the Surabhi Exemplum)
Sa Sarga 74, lalo pang tumitindi ang pagtanggi ni Bharata kay Kaikeyī matapos ang pagkamatay ni Daśaratha at ang pagkatapon kay Rāma. Sa galit, tinuligsa niya ang ginawa ni Kaikeyī bilang adharma, at inilarawan ang pagbagsak na idinulot nito: pagkawala ng ama, pagkakawatak sa mga kapatid, at poot ng mga mamamayan. Itinuring niya itong kasalanang sumisira sa dharma at dangal ng angkan ng Ikṣvāku, at nagbanta ng kaparusahan—pagkawala ng kaharian, pagdurusa sa impiyerno, at pagtalikod ng lipunan. Ipinahayag din niya ang sariling krisis sa pagiging lehitimo: hindi niya kayang pasanin ang “bigat” ng kasalanang ibinibintang sa kanya dahil sa ugnayan, habang ang bayan ay nagluluksa. Pagkaraan, isinalaysay ang dṛṣṭānta tungkol kay Surabhī/Kāmadhenu: bagaman di-mabilang ang supling, umiyak siya para sa dalawang anak na toro na labis na pinapahirapan; dito naunawaan ni Indra ang walang kapantay na pagkamahal ng isang anak. Ginamit ito ni Bharata upang ipakita ang matinding dalamhati ni Kausalyā, na nawalay sa kanyang kaisa-isang anak, at upang higit pang idiin ang kasalanan ni Kaikeyī. Nagtapos ang kabanata sa panata ni Bharata na ibalik si Rāma upang maibalik ang dangal; kung hindi, tatalikuran niya ang aliw at papasok sa gubat bilang asetiko. Sa tuktok ng damdamin, bumagsak siya sa lupa, tulad ng bandilang pangpista ni Indra na nalugmok—larawan ng napagod na kapangyarihan at matinding pighati.
Sarga 75
अयोध्याकाण्डे पञ्चसप्ततितमः सर्गः (Sarga 75: Bharata and Kausalya—Reproach, Oaths, and Reconciliation)
Sa Sarga 75, nagiging tila isang paglilitis sa loob ng palasyo ang pangyayaring moral. Nagkamalay si Bharata, minasdan ang nagdadalamhating ina, at hayagang sinisi si Kaikeyī sa harap ng mga tagapayo, na ipinahihiwatig na ang paghalili sa trono ay hindi maihihiwalay sa katarungang etikal. Si Kauśalyā, nilulunod ng dalamhati at hinala, ay nagsalita kay Bharata nang may mapait na pangungutya, na para bang ninanais niya ang kahariang nakamit “nang walang hadlang” dahil sa baluktot na gawa ni Kaikeyī. Tumugon si Bharata sa pormal na pagtanggi: hindi niya hinangad ang kaharian at wala siyang nalalaman sa nakatakdang paghirang, sapagkat siya’y nasa malayo kasama si Śatrughna. Pagkatapos, pinatindi niya ang sariling pagwawalang-sala sa sunod-sunod na panatang may kundisyon: nawa’y ang mga kasalanang parang sumpa ay bumagsak sa sinumang pumayag sa pagpapatapon kay Rāma. Sa huli, bumagsak siya sa paanan ni Kauśalyā, nanaghoy at nawalan ng malay, at siya’y inaliw. Nakilala ni Kauśalyā ang kanyang katatagan sa dharma at katotohanan, niyakap siya, at lumipas ang gabi sa lungkot at pagkapagod.
Sarga 76
दशरथस्य अन्त्येष्टि-विधानम् — Dasaratha’s Funeral Rites and Ayodhya’s Mourning
Sa Sarga 76, mula sa matinding panaghoy ni Bharata ay lumilipat ang salaysay sa mga tungkuling pang-ritwal at pangkaharian sa pagpanaw ng hari. Si Vasiṣṭha, na itinuturing na pinakadakila sa mga mahusay magsalitang ṛṣi, ay nagpapayo kay Bharata na pigilin ang dalamhati at isagawa sa takdang oras ang antyeṣṭi (mga huling ritwal) ni Daśaratha. Nagbalik-loob si Bharata at tinipon ang mga ṛtvik, purohita, at ācārya upang ganapin ang mga itinakdang pamamaraan ayon sa śāstra. Maingat na inasikaso ang mga apoy na pangkaharian; inalis ang katawan mula sa sisidlang may langis na pang-ingat at inihiga sa isang pinalamuting higaan. Dinala ng mga tagapaglingkod ang mga labi sa isang śibikā (andás), habang sa prusisyon ay may mga handog at pagwiwisik ng ginto at mga kasuotan. Itinayo ang mabangong pyre mula sa sandalwood, agaru, dagta ng guggal, at iba pang kahoy; nag-alay ang mga pari ng oblation, nagbigkas ng mga panalangin, at ang mga mang-aawit ng Sāma ay umawit ng mga himno. Dumating ang mga reyna, pinangungunahan ni Kausalyā, at nagsagawa ng prasavya—pag-ikot nang pabaligtad—sa paligid ng nagliliyab na pyre. Umalingawngaw ang panaghoy ng bayan, na inihalintulad sa iyak ng mga ibong krauñcī. Naghandog si Bharata ng tubig-libasyon, at muling pumasok ang Ayodhyā sa maayos na sampung-araw na pagluluksa, natutulog sa lupa—pinag-iisa ang dalamhati, ritwal, at kaayusang panlungsod.
Sarga 77
और्ध्वदैहिकक्रिया-शोकविलापः (Obsequies for Daśaratha and the Brothers’ Lament)
Sa Sarga 77 ay naglalarawan ng mga ritwal at dalamhating sumunod sa pagpanaw ni Daśaratha. Pagkaraan ng sampung araw ng pagluluksa, si Bharata ay sumailalim sa paglilinis; sa ikalabindalawang araw ipinagawa niya ang mga śrāddha at namahagi ng saganang dāna sa mga brāhmaṇa—kayamanan, bigas at pagkain, kasuotan, hiyas, mga kawan, mga alipin at tagapaglingkod, sasakyan, at mga tahanan—bilang pagtupad sa tungkuling panghari at pang-dharma. Pagsapit ng bukang-liwayway sa ikalabintatlong araw, nagtungo si Bharata sa pook ng pagsusunog upang magpatuloy sa paglilinis. Nang makita niya ang lugar ng pyre na may bakas ng abo at mga buto, siya’y bumagsak at nanaghoy sa pagyao ng ama, sa pag-iwan kay Kausalyā, at sa pagkatapon ni Rāma. Si Śatrughna, nabagbag sa tanawin ng pagdadalamhati ni Bharata at sa pag-alaala sa hari, ay nahimatay din at saka nanaghoy, inihalintulad ang pighati sa “dagat ng dalamhati” na pinagmulan ni Mantharā at pinalubha ni Kaikeyī, na ang mga boon ay tila di-matitinag na puwersa. Dumagsa ang mga tagapaglingkod at mga ministro upang alalayan sila. Pinayuhan ni Vasiṣṭha si Bharata na dumating na ang ikalabintatlong araw at kailangan pang ganapin ang nalalabing mga ritwal; itinuro niya ang di-maiiwasang pag-iral ng mga salungatan—gutom at uhaw, ligaya at sakit, kapanganakan at kamatayan. Gayundin, inaliw ni Sumantra si Śatrughna sa aral ng pangkalahatang paglitaw at pagwawakas. Sa luha at pagod, bumangon ang magkapatid at hinimok na tapusin ang mga tungkuling panglibing, pinagsasama ang dalamhati at ang wastong pagsunod sa dharma.
Sarga 78
अष्टसप्ततितमः सर्गः — Śatrughna’s Fury and Bharata’s Restraint (Mantharā Episode)
Sa Sarga 78, matapos ang pangyayari sa palasyo ng Ayodhyā, habang si Bharata ay lugmok sa dalamhati at naghahanda nang umalis upang sundan si Rāma, sumiklab ang galit ni Śatrughna. Sa matinding pananalita, tinatanong niya kung paanong si Rāma—kanlungan ng lahat ng nilalang—ay naipatapon dahil sa isang babae, kung bakit hindi napigilan ni Lakṣmaṇa ang pagkatapon, at kung bakit ang hari ay hindi nagtimpi matapos timbangin ang dharma at adharma. Dumating si Mantharā sa tarangkahan ng palasyo na nakabihis at napalamutian; sinunggaban siya ng mga bantay at iniharap bilang sanhi ng pagkatapon ni Rāma at pagkamatay ni Daśaratha. Dahil sa pighati, hinila ni Śatrughna si Mantharā nang marahas at nagbanta ng parusa; nagkalat ang kanyang mga palamuti, at ang palasyo’y kumikislap na tila langit sa taglagas. Tumakas ang kanyang mga kasama at sumilong sa mahabaging Kausalyā. Umabot ang poot ni Śatrughna sa mabagsik na pagsisi kay Kaikeyī, kaya humingi si Kaikeyī ng pag-iingat kay Bharata. Pumagitna si Bharata at nagpaalaala sa tuntunin: hindi dapat patayin ang mga babae; hinihikayat niya ang pagpapatawad. Inamin ni Śatrughna na papatayin niya si Kaikeyī kung hindi lamang sa takot sa pagsaway ni Rāma bilang “pumatay sa ina,” kaya tumigil siya at pinakawalan si Mantharā. Bumagsak si Mantharā sa paanan ni Kaikeyī na tumatangis, at marahang inaliw siya ni Kaikeyī—wakas na nagtatanghal ng paghihiganti, pagpipigil, at habag sa loob ng palasyo.
Sarga 79
भरतस्य राज्यत्यागः तथा रामानयनप्रतिज्ञा (Bharata Rejects Kingship and Vows to Bring Rama Back)
Sa bukang-liwayway ng ika-labing-apat na araw, nagtipon ang mga tagapagluklok ng hari at mariing hinimok si Bharata na tanggapin agad ang paghahari. Ipinunto nila ang panganib ng isang kahariang walang pinuno matapos pumanaw si Daśaratha at ang kahandaan ng mga gamit para sa abhiṣeka (pagpapahid at pagluklok). Ngunit si Bharata, matatag sa kanyang panata, ay umiikot nang may paggalang sa mga bagay na pang-abhiṣeka at tinanggihan ang alok, sapagkat ayon sa wastong kaugalian ng angkan, ang paghahari ay para sa panganay—si Rāma. Iminungkahi pa niya ang pagpapalit ng gampanin: siya ang maninirahan sa gubat sa loob ng labing-apat na taon, at si Rāma ang iluluklok na hari. Pagkaraan, iniutos ni Bharata ang mga paghahanda: tipunin ang apat-na-bahaging hukbo, dalhin sa unahan ang mga kasangkapan ng pagluklok, at ipapantay at iaayos ng mga manggagawa ang mga daan, na may mga bantay na bihasa sa pagtaya ng mahihirap na daanan. Nagbunyi ang bayan at kapulungan, tumawag ng pagpapala ni Lakṣmī sa kanya dahil sa hangaring ibigay ang kaharian sa tunay na tagapagmana; sa luha ng galak, nadama ng lahat ang ginhawa. Ipinapakita ng sarga na ang tunay na kapangyarihan ay pinagtitibay ng pagtalikod sa pansariling pakinabang at ng katapatan sa dharma, hindi ng pagkakataon.
Sarga 80
मर्गनिर्माणम् (Roadworks and the Royal Route Prepared for Bharata)
Sa Sarga 80, inutusan ng mga pinunong may pahintulot ang iba’t ibang pangkat ng mga dalubhasang manggagawa—mga tagasukat at tagatantiya, mga naghuhukay, inhinyero at arkitekto, karpintero, mga tagagawa ng daan, tagaputol ng kahoy, tagahukay ng balon, mga tagapaputi/pampaplaster, mga manggagawang kawayan, at mga tagapangasiwa—upang ihanda nang maaga ang daraanan at mga himpilan ni Bharata. Nililinis nila ang mga damo at punò, inaalis ang malalaking bato, pinapantay ang mahirap daanan, tinatabunan ang mga balon at bangin, gumagawa ng tulay sa mga tawiran, dinudurog at hinahati ang mga batong humahadlang upang maayos ang agos ng tubig, at mabilis na nagtatayo ng mga daluyan at imbakan ng tubig. Sa mga tuyong pook, naghuhukay sila ng mga balong inumin na may palamuti at bilugang pilapil. Pagkaraan, ginagawang maringal ang daan na tila maharlikang prusisyon: nilalatagan ng makukulay na bato, pinapalamutian ng namumulaklak na hanay ng punò, sinasabayan ng huni ng mga ibon, itinatayo ang mga watawat, winawisikan ng tubig na may sandal, at ikinakalat ang mga bulaklak—na inihahambing sa landas ng mga diyos at sa langit sa gabi na may buwan at mga bituin. Pinipili ang mga pahingahan (nivēśa) sa matataba at kaaya-ayang lupain at itinatatag sa mapalad na mga bituin at muhūrta; lumilitaw ang mga anyong pangkampo na tila kuta—bunton ng buhangin, mga moat, pader, mga mansiyon, at mga tuktok na may watawat—kaya’t ang mga himpilan ay wari’y lungsod ni Indra. Sa huli, nararating ng pangkat ang ilog Jāhnavī (Gaṅgā), na inilarawang malamig at malinaw ang tubig, sagana sa isda, at may mga pampang na may kakahuyan, na nag-uugnay sa salaysay sa banal na heograpiya.
Sarga 81
एकाशीति तमः सर्गः — Bharata’s Grief, Courtly Summons, and the Assembly Hall
Sa huling bahagi ng gabi na tinatawag na nāndīmukhī—isang gabing sinimulan sa mabuting pangitain—ang mga propesyonal na makata at tagapagsalaysay (sūtamāgadhāḥ) at ang mga bantay ay lumikha ng maringal na tunog: mga tambol na pinapalo ng gintong pamalo at maraming kabibe. Ang layon ay parangalan si Bharata, ngunit ang palakpakan ng bayan ay lalo lamang nagpaigting sa kanyang dalamhati. Tumanggi siyang tanggapin ang pahiwatig ng paghahari, pinatigil ang tugtugin, at sinabi kay Śatrughna na hindi siya ang hari. Isinisi niya ang kapahamakan ng lungsod sa ginawa ni Kaikeyī at nanaghoy na ang kaharian ay tila bangkang walang timon, sapagkat si Rāma—tagapagtanggol ng lahat—ay ipinatapon. Sa tindi ng pagdadalamhati, bumagsak si Bharata, at sabay-sabay na napasigaw ang mga kababaihan sa loob ng palasyo. Kasabay ng pangyayaring ito, pumasok si Vasiṣṭha, ang dalubhasa sa rajadharma, sa bulwagang pagpupulong ni Daśaratha—isang sabhā na kumikislap sa ginto at hiyas, na inihahambing sa Sudharmā ni Indra. Nakaupo sa gintong trono na may malalambot na sapin, iniutos niya sa mga sugo na madaliang ipatawag ang mga pangkat ng varṇa, ang mga ministro, mga pinuno ng hukbo, mga tagapaglingkod ng palasyo, pati sina Bharata, Śatrughna, Yudhājit, Sumantra, at iba pang mabubuting-loob. Dumating ang mga panauhin sakay ng karwahe, kabayo, at elepante, at umalingawngaw ang malaking kaguluhan; nang lumapit si Bharata, binati siya ng mga nasasakupan gaya ng pagbati nila noon kay Daśaratha, at nagningning ang bulwagan na wari’y naroon muli ang hari—larawang nag-uugnay sa pagiging lehitimo, alaala, at pagsang-ayon ng bayan.
Sarga 82
भरतस्य धर्मप्रतिज्ञा तथा रामनिवर्तनयात्रा (Bharata’s Vow of Dharma and the Expedition to Recall Rama)
Sa Sarga 82, inilalarawan ang pormal na sabhā (kapulungan) sa Ayodhyā, na pinapatingkad ng mga paghahambing sa buwan at ng ningning ng mga dakilang kasapi. Si Vasiṣṭha, na tumatawag sa rājadharma at sa ganap nang paglipat ng kapangyarihan, ay hinihikayat si Bharata na tanggapin ang pagpapahid at pamunuan ang kahariang “walang tinik,” sagana sa buwis at handog. Ngunit si Bharata, nilalamon ng dalamhati at pandidiring moral, ay hayagang tumatanggi sa anumang pag-aagaw sa karapat-dapat na paghahari ni Rāma. Ipinahahayag niyang siya at ang kaharian ay kay Rāma; sinisisi ang kasalanang kaugnay ng ginawa ng kanyang ina, at itinuturing na kahihiyan sa angkan ng Ikṣvāku ang pagtanggap sa trono. Nanunumpa siyang ibabalik si Rāma, o maninirahan sa gubat gaya ni Lakṣmaṇa. Napaluha sa galak ang kapulungan sa kanyang makadharmang pananalita. Pagkatapos, iniutos ni Bharata kay Sumantra na tipunin ang mga pinuno at hukbo. Nauna nang naipadala ang mga tiktik at tagapagbantay ng daan; ang mga sambahayan at yunit-militar ay naghahanda ng mga sasakyan at hayop. Nagsisimula ang paglalakbay upang payapain si Rāma at maibalik siya, para sa kapakanan ng sanlibutan.
Sarga 83
अयोध्याकाण्डे त्र्यशीति तमः सर्गः — Bharata’s Departure and Encampment on the Gaṅgā (Śṛṅgīberapura)
Isinasalaysay sa Sarga 83 ang pag-alis ni Bharata sa bukang-liwayway sakay ng mainam na karwahe, udyok ng taimtim na pananabik na makita si Rama. Nauuna ang mga ministro at mga pari sa mga karwaheng tila araw, at masinop na binibilang ang naipong lakas ng kaharian—mga elepante, karwahe, at kabayong sinasakyan—na nagpapahiwatig ng kapangyarihang inihahandog hindi sa pananakop kundi sa pakikipagkasundo. Sumusunod ang mga reyna—Kaikeyī, Sumitrā, at Kausalyā—sa maringal na sasakyan, at ang buong mamamayan ay nakikiisa, binibigkas ang mga kabutihan ni Rama bilang lunas sa dalamhati. Tinatampok din ng kabanata ang pagbanggit sa iba’t ibang hanapbuhay—mga artesano, mangangalakal, mga tagapaglingkod, mga manlilibang, at mga mangingisda—na nagpapakita ng lawak ng pakikilahok ng Ayodhyā. Matapos ang mahabang paglalakbay sa mga karwahe, kalesa, kabayo, at elepante, narating nila ang Gaṅgā malapit sa Śṛṅgīberapura, ang nasasakupan ni Guha, kaalyado ni Rama, na inilalarawang mapagbantay at mahusay mamahala. Huminto ang hukbo sa pampang na dinadapuan ng mga ibon; iniutos ni Bharata sa mga ministro na magkampo nang naaayon sa kaginhawaan, nagpasiyang tumawid kinabukasan, at nagsagawa ng nakalaang pag-aalay ng tubig para sa yumaong hari. Nagtatapos ang sarga sa pagninilay ni Bharata sa mga paraan upang maibalik si Rama, at inilalarawan ang pagkilos pampolitika bilang pagpapanumbalik ng dharma at katarungan.
Sarga 84
गुहस्य सन्देहः, गङ्गातीर-रक्षा, भरतस्य सत्कारः (Guha’s Suspicion, Securing the Ganga Bank, and Hospitality to Bharata)
Sa Sarga 84, sa pampang ng banal na Gaṅgā, nakita ni Guha, pinuno ng mga Niṣāda, ang hukbong may mga watawat ni Bharata na nagkakampo sa tabi ng ilog. Sa unang tingin ay nag-alinlangan siya at inisip na maaaring banta ito sa ipinatapong si Rāma; ipinahayag niya ang pangambang baka si Bharata’y dumating upang gapusin o patayin ang mga taong-ilog. Kaya nag-utos siya ng pag-iingat: ipuwesto ang mga mangingisda at bantay-ilog, at ihanda ang limandaang bangka na may ganap na kasangkapang mga tauhan. Malinaw ang kanyang pasya: kung mapatutunayang walang masamang hangarin si Bharata laban kay Rāma, maaari silang tumawid sa araw ding iyon. Nang luminaw ang kalagayan, lumapit si Guha kay Bharata na may mga handog—isda, karne, at alak—at inanyayahan siyang manuluyan sa sambahayan ng kanyang mga lingkod, na inihaharap ang kanyang lupain bilang masunuring nasasakupan. Si Sumantra ang naging tagapamagitan, kinilala si Guha bilang matandang kaibigan ni Rāma at may alam sa rehiyong Daṇḍaka, at pinayuhan si Bharata na tanggapin ang pakikipagkita; sa gayon, ang pagdududa’y napawi at naging pagkakaisa, at ang daanan sa Gaṅgā ay naitatag bilang ligtas at marangal na pagtawid na napagkasunduan nang may dharma.
Sarga 85
भरत-गुहसंवादः (Bharata and Guha: Trust, Hospitality, and the Burden of Grief)
Sa Sarga 85, inilalarawan ang maingat na pag-uusap nina Bharata at Guha, pinuno ng Niṣāda, upang alisin ang pagdududa at matiyak ang ligtas na pagtawid sa mahirap na lupain ng Ilog Gaṅgā patungo sa āśrama ni Bharadvāja. Dahil sa pag-iingat, tinanong ni Guha kung ang malaking hukbo ni Bharata ay may lihim na masamang layon laban kay Rāma; sumagot si Bharata nang mahinahon at may kababaang-loob, kinikilalang si Rāma ang kanyang iginagalang na nakatatanda—“kapantay ng ama”—at malinaw na sinabi ang kanyang pakay: ibalik si Rāma, kaya’t hinimok si Guha na iwaksi ang alinlangan. Pagkaraan, napunta ang usapan sa dharma ng pagtanggap at pakikipagkaibigan: pinuri ni Bharata ang marangal na kahandaang magpatuloykoy ni Guha sa buong hukbo, at si Guha naman, sa tuwa, ay nagpuri sa diwa ng pagtalikod ni Bharata at nagwika ng walang kupas na katanyagan. Pagsapit ng dapithapon at pagdating ng gabi, nagkampo si Bharata at nagpahinga kasama si Śatrughna. Nagtatapos ang kabanata sa masidhing larawan ng dalamhati ni Bharata—inihambing sa apoy sa bundok at gubat—na naglalarawan ng lungkot bilang apoy sa loob na nagbubunga ng pawis, lagnat ng puso, at pagkalito ng isip, habang si Guha ay nagsisikap na aliwin siya sa pag-alaala kay Rāma.
Sarga 86
लक्ष्मणगुणवर्णनम् — Lakshmana’s Vigil and Guha’s Testimony
Sa Sarga 86, sa pampang ng ilog sa magdamag na pagbabantay at panaghoy, isinalaysay ng pinunong-gubat na si Guha kay Bharata ang pagkatao ni Lakṣmaṇa. Ipinahayag ni Guha ang di-matitinag na pagpupuyat ni Lakṣmaṇa—may sandata at laging handa, tanging para sa pag-iingat kay Rāma—at nag-alok ng inihandang higaan bilang mapagkalingang pagtanggap at tungkuling kaalyado. Sa kanyang pananalita, ang katapatan ay disiplina ng katawan (hawak ang sandata, tinatanggihan ang tulog) at kabutihang-asal na nagdudulot ng dharma at dangal sa paglilingkod kay Rāma. Pagkaraan, lumalim ang dalamhati: hindi makatulog si Bharata habang si Rāma ay nakahimlay sa damo kasama si Sītā. Inihambing niya ang di-matatalong lakas ni Rāma sa digmaan sa kusang pagtitiis nito sa pagkatapon. Inasahan ni Bharata ang nalalapit na pagpanaw ni Daśaratha at ang pagod na pagdadalamhati sa palasyo, na wari’y ang lupa ay nabalo sa pagkawala ng hari. Sa pagsikat ng araw, sa pampang ng Bhāgīrathī, tinanggap nina Rāma at Lakṣmaṇa ang jaṭā (gusot na buhok) bilang tanda ng pagtalima sa buhay-asceta. Tinawid sila ni Guha sa ilog, at umalis silang kasama si Sītā na nakasuot ng balat-kahoy, may sandata at mapagbantay—larawan ng kapangyarihang kṣātra na inihandog sa mapagpakumbabang pagkatapon.
Sarga 87
गुहसंवादः—रामस्य रात्रिवासवर्णनम् (Dialogue with Guha: Account of Rama’s Night Halt)
Sa sargang ito, nang marinig ni Bharata ang mga salita ni Guha, siya’y lubhang nalugmok sa dalamhati: sandaling napapawi, muling tinatangay ng pag-iyak; niyakap siya ni Shatrughna at nawalan ng malay sa tindi ng pighati. Dumating ang mga ina ni Bharata—payat sa pag-aayuno at dukha sa lungkot—at pinaligiran ang bumagsak na Bharata. Si Kausalya, sa matinding pag-aaruga, niyakap siya at nagtanong tungkol sa kanyang kalusugan at sa pag-asa ng angkan, at humingi ng katiyakan na wala siyang narinig na kahit anong di-mabuti tungkol kina Rama at Lakshmana. Nang bahagyang matauhan, inaliw ni Bharata si Kausalya at tinanong si Guha: saan nagpalipas ng gabi sina Rama, Sita, at Lakshmana, ano ang kanilang kinain, at sa anong higaan sila natulog. Masayang isinalaysay ni Guha ang pagtanggap: naghandog siya ng maraming pagkain, prutas, at mga handa, ngunit si Rama, na inaalala ang dharma ng isang kshatriya, tumangging tumanggap at nagturo na “laging magbigay, huwag maging tumatanggap,” bilang aral ng pagkakaibigan. Uminom si Rama ng tubig na dinala ni Lakshmana at nag-ayuno kasama si Sita; si Lakshmana’y nasiyahan sa natirang tubig. Tahimik silang nagsagawa ng pagsamba sa sandhya. Pagkaraan, naglatag si Lakshmana ng damo (darbha) bilang banig, hinugasan ang mga paa nina Rama at Sita, at nagbantay sa malayo buong gabi; si Guha naman, kasama ang mga taong may sandata, ay tumindig malapit kay Lakshmana upang bantayan si Rama na tila Mahendra. Pinag-uugnay ng sarga ang debosyon sa kapatid, dharma ng pagtanggap sa panauhin, dangal ng kshatriya, at disiplina ng mapag-asetang buhay sa gubat.
Sarga 88
रामशय्यादर्शनम् — Bharata Beholds Rama’s Forest Bed
Sa kabanatang ito, matapos marinig ang ulat ni Guha, dumating si Bharata kasama ang mga ministro sa punong ingudī at minasdan ang nayuping higaan ng damo kung saan natulog si Rāma sa lupa. Sa pakikipag-usap sa kanyang mga ina, ginawang pagninilay-moral ang kanyang nakita: wari’y di-totoo, parang panaginip, at nakita niya rito ang patunay na ang Kāla (Panahon/Tadhana) ay nangingibabaw sa lahat ng sandigan sa daigdig. Napansin niya ang presensya ni Sītā sa mga bakas ng alikabok na ginto at hibla ng sutla, na waring dumikit mula sa kanyang mga alahas at kasuotan; lalo nitong pinatindi ang dalamhati sa maharlikang pag-aayuno at pagtitiis. Inihambing ni Bharata ang dating karangyaan ni Rāma sa palasyo—mga sahig na ginto at pilak, pabango, musika, at mga papuri—sa kasalukuyang hirap ng pagtulog sa hubad na lupa, at sinisi niya ang sarili bilang sanhi ng pagkakalayo. Pinuri niya ang katapatan ni Lakṣmaṇa at kinilala na natupad ni Sītā ang layunin ng pagsunod sa asawa. Lumitaw din ang usaping pampolitika: inihalintulad ni Bharata ang kaharian sa barkong walang timon matapos ang pagpanaw ni Daśaratha at ang pagkatapon kay Rāma, at inilarawan ang Ayodhyā na nanganganib, walang bantay at pinanghihinaan ng loob. Nagtapos ang sarga sa panata ni Bharata: yayakapin niya ang buhay-asceta, maging sa gubat manirahan upang itaguyod ang panata ni Rāma, at magpapatuloy sa pagsusumamo hanggang tanggapin ni Rāma ang pagbabalik at pagpapanumbalik.
Sarga 89
गङ्गातरणम् — Bharata’s Ferrying of the Army across the Ganga
Matapos magpalipas ng gabi sa pampang ng Gaṅgā, sa dating himpilan na pinagpahingahan ni Rāma, bumangon si Bharata sa bukang-liwayway at inutusan si Śatrughna na ipatawag si Guha, ang pinunong Niṣāda, upang ayusin ang pagtawid ng nagmamartsa nilang hukbo. Sumagot si Śatrughna na siya’y gising na, nag-iisip kay Rāma, at dumating si Guha na nakatiklop ang mga kamay, nagtatanong kung maayos ang kalagayan ng hukbo. Si Bharata, na masunurin sa kalooban ni Rāma, ay humiling na ang mga mangingisda ni Guha ang magpatawid sa kanila. Agad nag-utos si Guha sa kanyang mga kamag-anak: ibinaba ang mga bangka at, sa utos ng hari, nagtipon mula sa iba’t ibang dako ang limandaang sasakyang-dagat, kabilang ang magagarang “Svāstika” na may kampanilya, layag, watawat, at matibay na pagkakayari; si Guha mismo ang nagdala ng mapalad na bangkang may puting tolda. Maayos ang pagsakay: una ang mga pari at brahmin, saka sina Bharata at Śatrughna, ang mga reyna—Kauśalyā, Sumitrā, at iba pang kababaihang maharlika—at pagkatapos ang mga karwahe at mga suplay. Sa ingay ng paglikas ng kampo at pagkakarga ng mga gamit, mabilis na tumawid ang armada; may mga bangkang para sa kababaihan, ang iba para sa mga kabayo, hayop na panghila, at mga kayamanan. Ang di makasakay ay tumawid sa mga balsa, palayok, o paglangoy; ang mga elepante, may mga watawat at ginagabayan ng mga mahout, ay lumusong na wari’y mga bundok na may bandila. Naitawid ang hukbo sa mapalad na Maitra muhūrta at narating ang gubat ng Prayāga. Ipinahimpil ni Bharata ang buong lakas, at saka, kasama ang mga pari, nagtungo upang dalawin ang dakilang ṛṣi Bharadvāja, at namasdan ang kaakit-akit na mga kubo at mga punòngkahoy ng kanyang āśrama.
Sarga 90
भरद्वाजाश्रमगमनम् (Bharata at Bharadvāja’s Hermitage)
Sa Sarga 90, maingat na inilalarawan ang paglapit ni Bharata sa āśrama ni Bharadvāja bilang tanda ng kababaang-loob at hayag na pagpapakilala ng kanyang layunin. Nang mamataan niya ang hermitage mula sa isang krośa ang layo, pinahinto niya ang buong hukbo, isinantabi ang mga sandata at sagisag ng pagkahari, at naglakad na lamang kasama ang mga ministro, habang inilalagay sa unahan ang purohit na si Vasiṣṭha—pagpapakita ng paggalang sa kapangyarihan ng ritwal at ng di-marahas na hangarin. Tinanggap sila ni Bharadvāja ayon sa kaugalian ng mga ascetic—arghya, pādya, mga prutas—at nagtanong tungkol sa kalagayan ng Ayodhyā, ngunit sinadyang hindi banggitin si Daśaratha, na wari’y nagpapahiwatig na batid niya ang pagpanaw ng hari. Dahil sa pagmamahal kay Rāma, pinilit niyang malaman ang dahilan ng pagdating ni Bharata at inihayag ang hinalang baka nais nitong maghari nang walang sagabal sa pamamagitan ng pananakit kina Rāma at Lakṣmaṇa. Sumagot si Bharata nang may matinding dalamhati: itinakwil niya ang ginawa ng kanyang ina na naganap habang siya’y wala, at ipinahayag ang tunay na pakay—sambahin ang mga paa ni Rāma at pakiusapan siyang bumalik sa Ayodhyā. Matapos subukin at mapagtibay ang kalooban ni Bharata, pinuri siya ni Bharadvāja sa pagpipigil-sa-sarili at guru-bhakti, ibinunyag na si Rāma ay nasa Citrakūṭa kasama sina Sītā at Lakṣmaṇa, at hiniling na magpalipas sila ng gabi roon bago umalis kinabukasan.
Sarga 91
भरद्वाजाश्रमे भरतसैन्यस्य दिव्यात्मिथ्यम् / Divine Hospitality to Bharata’s Army at Bharadvaja’s Hermitage
Sa Sarga 91, nagtatagpo ang kapangyarihang pangkaharian at ang banal na pook ng mga asceta. Nagpasya si Bharata na magpalipas ng gabi sa āśrama ni Bharadvāja, at buong kabanalan siyang tinanggap ng ṛṣi. Tinanong ni Bharadvāja kung bakit inilayo ni Bharata ang hukbo; sumagot si Bharata na iniiwasan niyang gambalain ang katahimikan ng āśrama—mga puno, tubig, lupa, at mga kubo—kaya siya’y lumapit nang mag-isa, bilang tanda ng pagpipigil at paggalang ng isang hari sa mga pamayanang nagsasagawa ng tapas. Sa utos ng ṛṣi, ipinatawag ang hukbo. Pumasok si Bharadvāja sa agniśālā, nagsagawa ng paglilinis, at nanawagan kina Viśvakarman at Tvaṣṭṛ upang lumikha ng lahat ng kailangan; kasama ring tinawag ang mga tagapagbantay ng mga direksiyon, mga ilog, Gandharva, Apsaras, ang banal na gubat ni Kubera, at si Soma upang magbigay ng saganang pagkain at inumin. Sumunod ang mga tanda mula sa langit—malamig na simoy, ulang-bulaklak, musika at maindayog na tunog—at namalas ng hukbo ang nilikhang tanawin: patag na lupa, punong hitik sa bunga, banal na ilog, mga kuwadra, mga arko, at palasyong kumikislap sa hiyas. Lumawak ang salaysay sa masaganang pagtutustos: mga agos ng payasa, mga bahay, libu-libong babae at Apsaras, tugtugin ng mga haring Gandharva, paliligo at pagpapahid ng langis, pagpapakain sa mga hayop, at napakaraming pagkain, kasangkapan, kasuotan, at kagamitan. Namangha ang mga kawal na wari’y nananaginip at nagdiwang magdamag; pagsapit ng umaga, umalis ang mga tinawag na nilalang nang may pahintulot, at naiwan ang halimuyak at mga garland. Itinuturo ng kabanata na ang ātithya ay isang dharmikong kapangyarihan na nagtatali sa lakas-mandirigma sa disiplina, at pinatitibay ang kabanalan ng tirahan ng mga asceta at tungkulin ng hari na huwag itong pinsalain.
Sarga 92
भरद्वाजाश्रमात् चित्रकूटमार्गनिर्देशः — Directions from Bharadvaja’s Hermitage to Chitrakuta
Matapos pagpitaganan at patuluyin sa āśrama ni Bharadvāja, si Bharata, kasama ang buong hukbo at mga kasamahan, ay magalang na nagpaalam at humiling ng tiyak na patnubay sa daan upang marating si Rāma. Ipinahayag ng muni ang anyo ng lupain: ang Chitrakūṭa ay may layong humigit-kumulang tatlo’t kalahating yojana, nasa isang tahimik na gubat; sa hilagang panig nito ay dumadaloy ang Mandākinī na napapaligiran ng mga punong namumulaklak, at lampas sa ilog ay ang bundok na tinitirhan nina Rāma at Sītā sa isang kubong yari sa mga dahon. Inutusan niya ang hukbo na magtungo sa timog o timog-kanlurang landas upang matagpuan si Rāghava. Nang marinig ang pag-alis, bumaba sa kanilang mga sasakyan ang mga reyna ni Daśaratha at lumapit sa banal na pantas: sina Kauśalyā at Sumitrā na lantad ang dalamhati, at si Kaikeyī na nababalot ng hiya. Isa-isang kinilala ni Bharata ang mga ina—pinuri si Kauśalyā bilang ina ni Rāma, tinukoy si Sumitrā bilang ina nina Lakṣmaṇa at Śatrughna, at sinisi si Kaikeyī bilang inaakalang ugat ng kapahamakan. Ngunit pinayuhan siya ni Bharadvāja na huwag ipataw ang sisi kay Kaikeyī, sapagkat ang pagkatapon kay Rāma ay magbubunga sa huli ng kapakanan para sa mga diyos, mga asura, at mga rishi. Pagkaraang umikot nang may paggalang sa muni, ipinahanda ni Bharata ang mga sasakyan at pinakilos ang hukbo patimog—mga elepante, mga karwahe, mga kawal na naglalakad, at mga maharlikang babae—na wari’y ulap na umaangat, tumatawid sa mga gubat at pampang-ilog sa ibayo ng Gaṅgā.
Sarga 93
चित्रकूटमार्गवर्णनम् — Bharata’s Army Reaches Chitrakuta and Searches for Rama
Inilalarawan sa Sarga 93 ang matuwid na paglakad ni Bharata kasama ang napakalaking apat-na-sangay na hukbo. Sa pag-usad nila, nagbabago ang himig at anyo ng gubat: nagkakawatak-watak ang mga elepante at usa, tumatahimik ang mga ibon, at ang alikabok na umaangat ay agad ding tinatangay ng hangin. Pagkaraan, kinikilala ni Bharata ang Citrakūṭa at ang ilog Mandākinī, at inilalarawan ang mga gulod, namumulaklak na punò, at mga dalisdis na hitik sa hayop, sa pamamagitan ng magkakapatong na pagtutulad—gaya ng mga ulap, alon ng karagatan, at langit ng taglagas. Sa pakikipag-usap kay Śatrughna, binibigyang-diin na bagaman likás na mabagsik ang lupain, nagiging mapagpatuloy ito dahil sa presensya ng mga asceta, na wari’y “daan patungong langit.” Pagkatapos ay iniutos ni Bharata ang maingat at disiplinadong paghahanap: pahintuin ang hukbo habang siya’y magpapatuloy kasama sina Sumantra at Vasiṣṭha. Nakakita ang mga tiktik ng haliging usok at napag-isipang may naninirahan doon, sapagkat ang apoy ay hindi mananatili sa pook na walang tao; kaya’t malamang na malapit sina Rāma at Lakṣmaṇa (o mga ascetang kahawig nila). Nagtatapos ang sarga sa pigil na pananabik at kagalakan ng hukbo sa nalalapit na muling pagkikita, na inuugnay ang paglalarawan ng kalikasan sa pagpipigil, kabutihang-asal, at wastong pamamahala.
Sarga 94
चित्रकूटवर्णनम् (Description of Chitrakūṭa) / Rama Shows Sita Chitrakuta
Sa Sarga 94, inilalarawan ni Rāma nang may pagninilay at kabanalan ang Citrakūṭa—isang masinsing varṇana ng kalikasan at ng wastong asal. Matagal na siyang naninirahan sa bundok at minamahal na ang buhay-gubat; kaya’t upang pasayahin si Sītā at patatagin din ang sariling loob, ipinakikita niya ang “kamangha-manghang” Citrakūṭa, na inihahambing sa paglalantad ni Indra ng mga hiwaga kay Śacī. Ipinapaliwanag niyang ang pagkatapon ay hindi dapat maging pasakit sa isip kapag inihahambing sa kagandahan ng bundok. Isa-isa niyang binanggit ang mga katangian nito: mga tuktok na kumikislap na tila batong-hiyas; mga hayop na hindi mapanakit; masisiksik na kakahuyan ng namumulaklak at namumungang puno; at mga palatandaang tila may kinnera at vidyādharī—mga kasuotang at mga tabak na nakasabit sa mga sanga. Naroon ang mga talon, bukal, at mga yungib na may mabangong simoy; at ang tanawin ay pinupuno ng kulay, halimuyak, at tunog. Kasabay ng pagmamapa ng pandama, itinataguyod ni Rāma ang dharma: sinasabi niyang ang paninirahan dito kasama sina Sītā at Lakṣmaṇa ay makapapawi ng dalamhati. Ipinahayag din niya ang “dalawang bungang” dulot ng pamumuhay sa gubat—ang pagtupad sa utos ng ama nang may katuwiran, at ang pagbibigay-lugod kay Bharata. Sa wakas, itinataas ang buhay-gubat bilang tila nektar para sa kapakinabangan ng hari sa kabilang-buhay, at inilalarawan ang Citrakūṭa na higit pa sa mga huwarang makalangit sa kasaganaan ng ugat, bunga, at tubig.
Sarga 95
मन्दाकिनीनदीदर्शनम् (The Vision of the Mandākinī at Citrakūṭa)
Sa Sarga 95, matapos bumaba si Rāma mula sa bundok sa Citrakūṭa, inakay niya ang pagtanaw ni Sītā sa banal na ilog Mandākinī. Itinuro niya ang makukulay na pampang na may buhangin, ang tubig na hitik sa mga lotus, at ang mga gilid na siksik sa namumulaklak at namumungang punò, at inihambing ang kagandahan nito sa lawa ni Kubera na Nalini. Isinapaloob ng kabanata ang kalikasan sa buhay-ritwal: naliligo ang mga ṛṣi sa takdang oras, at ang ibang asceta’y sumasamba sa Araw na nakataas ang mga bisig. Sa pag-ihip ng hangin at pag-uga ng mga tuktok ng punò, wari’y “sumasayaw” ang bundok; ang nalaglag na mga bulaklak ay nagiging mga lumulutang na bunton na dinadapuan ng matatamis ang tinig na mga ibong cakravāka. Sa pagsasalita ni Rāma, ang pagkatapon ay nagiging higit na marangal na pamumuhay: ang makita ang Citrakūṭa at Mandākinī kasama si Sītā ay higit pa kaysa paninirahan sa Ayodhyā. Inaanyayahan niya si Sītā na pumasok sa ilog “na parang kaibigan,” iniisip ang Mandākinī bilang Sarayū at ang bundok bilang Ayodhyā. Nagtatapos ang sarga sa kasiyahang dharmiko—payak na pagkain, pagligo nang tatlong ulit sa isang araw, at pagsasama—na nagpapatahimik sa pagnanais sa kaharian at lungsod.
Sarga 96
चित्रकूटे सैन्यधूलिशब्ददर्शनम् (Alarm at Chitrakūṭa: Lakṣmaṇa sights the approaching army)
Sa Citrakūṭa, ipinakita ni Rāma kay Sītā ang ilog-bundok na Mandākinī at, ayon sa gawi ng tahanang ritwal, naghandog ng inihaw na karne habang kapiling siya. Ngunit ang payapang sandali ay naputol nang may alikabok na umabot sa langit at ugong ng papalapit na lakas, na nagpagimbal sa mga pinunong elepante at sa iba pang hayop sa gubat. Inutusan ni Rāma si Lakṣmaṇa na magsiyasat, sapagkat maaaring ito’y panghuhuli ng hari o isang mapanganib na nilalang; iginiit niya ang mabilis at tumpak na pagtiyak kahit mahirap akyatin ang bundok. Umakyat si Lakṣmaṇa sa namumulaklak na punong śāla, minasdan ang paligid, at nakita ang napakalaking hukbo na may mga karwahe, kabayo, elepante, kawal-lakad, at mga watawat; iminungkahi niyang patayin ang banal na apoy, ilihim si Sītā sa yungib, higpitan ang busog, ihanda ang mga palaso, at isuot ang baluti. Nang tanungin ni Rāma kung kaninong hukbo iyon, si Lakṣmaṇa—nag-aalab sa galit na tila apoy—ay nagkamaling inisip na si Bharata ang dumarating upang lipulin sila at maghari nang walang hadlang, batay sa sagisag na punong kovidāra sa bandila ng karwahe. Ipinapakita ng kabanatang ito ang pagtapat ng payapang buhay sa pagkatapon at biglang pangamba sa pulitika at digmaan, at ang panganib ng pagkilos sa di-ganap na kaalaman.
Sarga 97
भरतागमनशङ्कानिवारणम् / Dispelling Suspicion about Bharata’s Arrival (Chitrakuta Encampment)
Sa Sarga 97, pinapayapa ni Rāma nang may pagpipigil at kababaang-loob si Lakṣmaṇa, na nilamon ng galit at hinala nang makita ang papalapit na hukbo sa may Citrakūṭa. Sa pamamagitan ng matuwid na pangangatwiran, ipinakikita ni Rāma na likas na mapagmahal sa kapatid si Bharata, higit pang mahalaga kaysa buhay, at darating lamang matapos mabalitaan ang pagkatapon—hindi upang manakit, kundi dahil sa paninindigan sa dharma ng angkan at sa dalamhati. Idinagdag niya na ang kahariang makakamtan sa karahasan laban sa sariling kamag-anak ay marumi sa kasalanan, tulad ng pagkaing may lason, kaya hindi niya ito tatanggapin. Ipinagbawal ni Rāma ang mabibigat na salita laban kay Bharata, sapagkat ang gayong pananalita ay tila tumatama rin sa kanya. Itinuring niyang di-maiisip, kahit sa gitna ng kapahamakan, ang pagpatay sa kapatid o sa ama. Bilang pagsubok na mapawi ang pangamba, sinabi niyang kung ang ikinababahala ni Lakṣmaṇa ay ang paghahari, hihilingin niya kay Bharata na ipasa ito kay Lakṣmaṇa—at tiyak na papayag si Bharata. Napahiya si Lakṣmaṇa at binago ang kanyang hinuha, at saglit pang inisip na si Daśaratha mismo ang dumarating. Ang mga palatandaan—mga kabayo, ang elepanteng si Śatruñjaya, at ang kawalan ng puting maharlikang payong—ay nagdulot ng kalabuan sa salaysay. Nagtatapos ang sarga sa utos ni Bharata na iwasan ang pagsisiksikan at sa disiplinadong paglalagay ng kampo ng hukbo sa paligid ng bundok, na nagtatampok ng pagpapakumbaba at dharma sa pamamahala.
Sarga 98
चित्रकूटप्रवेशः — Bharata Enters the Forest Toward Chitrakuta
Matapos maipuwesto ang hukbo sa mga itinakdang lugar, nagpasya si Bharata na lumapit kay Rāma nang naglalakad, upang ipakita ang kababaang-loob at ang layuning maka-ama at maka-dharma, hindi ang karangyaan ng hari. Inutusan niya si Śatrughna na mabilis na siyasatin ang gubat kasama ang mga pangkat ng kalalakihan at mga mangangaso; samantala, si Guha—may sandata at may kasamang isang libong kamag-anak—ay naghanap kay Rāma sa masukal na kagubatan. Nagpahayag si Bharata ng sunod-sunod na panata: hindi siya magkakaroon ng kapayapaan hangga’t hindi niya nakikita sina Rāma, Lakṣmaṇa, at Sītā; hangga’t hindi niya namamasdan ang mukha ni Rāma na kasingliwanag ng buwan at may mga matang gaya ng lotus; hangga’t hindi niya naipapatong sa kanyang ulo ang mga paang may mga tanda ng pagkahari; at hangga’t hindi naitatatag sa pamamagitan ng pagpapahid at pagtatalaga ang tunay na tagapagmana ng kahariang minana sa mga ninuno. Pagkaraan, inilalarawan ang Chitrakūṭa bilang pinagpala, na wari’y hari ng mga bundok, at ang gubat ay tinawag na “ganap” sapagkat tinanggap nito ang maningning na si Rāma na may dalang sandata. Dumaan si Bharata sa mga punòng namumulaklak sa mga dalisdis ng bundok, napansin ang mataas na watawat ng usok mula sa apoy ng āśrama, at nagalak kasama ng kanyang mga kamag-anak na parang nakatawid na sa kabilang pampang. Iniwan niya ang hukbo sa malayo at nagmadaling kasama si Guha patungo sa banal na hermitage sa Chitrakūṭa.
Sarga 99
चित्रकूटप्राप्तिः — Bharata Reaches Chitrakuta and Beholds Rama
Isinasalaysay sa Sarga 99 ang huling paglapit ni Bharata sa tahanang-gubat ni Rāma malapit sa Citrakūṭa. Matapos ipahimpil ang hukbo, nagmadali siyang mauna at inutusan si Vasiṣṭha na isama ang mga reyna. Sa daan, natunton niya ang āśrama sa pamamagitan ng mga palatandaang nakikita sa paligid: mga piraso ng basag na panggatong at mga naipong bulaklak, mga bunton ng tuyong dumi na inihanda laban sa lamig, at mga tanda sa mga punò—kusa at mga piraso ng balat ng kahoy, pati mga kasuotang balat na itinali sa mataas na sanga bilang pagkakakilanlan sa paglalakad sa di-karaniwang oras. Napansin din niya ang lapit ng ilog Mandākinī at ang makapal na usok mula sa walang patid na apoy ng mga asceta. Dinaluhong ng pagsisisi, inasahan ni Bharata ang pagharap sa Rāma na tila mahārṣi, at tinangisan ang pagbaligtad ng dangal ng kaharian—si Rāma, na dapat nasa trono, ay nakaupo sa lupa sa vīrāsana sa isang liblib na gubat. Namalas niya ang parṇaśālā na tila dambana ng yajña na natatakpan ng mga dahon, at pinalamutian ng mga pana, lalagyan ng palaso na kasingliwanag ng araw, mga espada sa pilak na kaluban, mga kalasag, at mga panangga sa daliri na yari sa balat ng bayawak—matibay na tila yungib ng leon. Nakita rin niya ang sagradong altar na nakahilig sa hilagang-silangan na may nagliliyab na apoy. Sa wakas, nasilayan niya si Rāma: nakasuot ng balat ng usa at kasuotang balat ng punò, nagniningning na parang apoy, nakaupo kasama sina Sītā at Lakṣmaṇa sa lupang nilatagan ng darbha, na inihahambing sa walang hanggang Brahmā. Tumakbo si Bharata na umiiyak, paulit-ulit na sumisigaw ng “Ārya,” at bumagsak bago pa man maabot ang mga paa ni Rāma; niyakap siya ni Rāma kasama si Śatrughna. Lumawak ang tagpo sa pagdating nina Sumantra at Guha, at ang mga naninirahan sa gubat ay naging saksi—nagluha hindi sa galak, kundi sa dalamhati.
Sarga 100
शततमः सर्गः — Rāma Questions Bharata on Rājadharma (Governance, Counsel, and Public Welfare)
Sa Sarga 100, namasdan ni Rāma si Bharata na nasa anyong asceta—gusot na buhok at kasuotang balat ng punò—nakabagsak sa lupa na nakatiklop ang mga kamay, na inihahambing sa di-matiis na araw sa panahon ng pagkalusaw ng sanlibutan. Ni yakap ni Rāma at itinindig ang payat at nanghihinang Bharata, at saka siya nagsalita nang may habag ngunit may bigat na pag-uusisa. Sa paulit-ulit na “kaccit” (“nawa’y gayon nga/di ba?”), tinanong ni Rāma ang kalagayan ng pamilya at ng kaharian: ang kalagayan ni Daśaratha, ang mga reyna, at ang paggalang kay Vasiṣṭha at sa mga pari. Pagkaraan, siniyasat niya ang rājadharma: ang wastong pagpili at pag-iingat ng lihim sa payo, paghirang ng karapat-dapat na mga ministro at pinunò, paggamit ng mga espiya, makatarungang parusa ayon sa bigat ng sala, pag-iingat sa yaman ng bayan, kahandaan ng mga kuta, at napapanahong pasahod sa hukbo. Ipinagbilin din ni Rāma ang pagprotekta sa pagsasaka at kayamanang-baka, ang pagiging madaling lapitan ng hari, at ang walang-kinikilingang katarungan. Binalaan niya laban sa mapanlinlang na pangangatwirang walang pananampalataya at binanggit ang mga kapintasan ng hari na dapat iwasan, na itinatampok na ang lihim at ayon sa śāstra na payo ang ugat ng tagumpay. Sa huli, itinatag niya ang aral na ang matuwid na pamamahala ay nagdadala sa pag-akyat sa langit.
Sarga 101
भरतस्य धर्मनिश्चयः — Bharata Affirms Lineage-Dharma and Urges Rama’s Coronation
Sa sargang ito, tumugon si Bharata sa mga salita ni Rāma sa pamamagitan ng pagsisi sa sarili: kung tatanggapin niya ang paghahari habang nabubuhay ang nakatatandang kapatid, siya’y mahuhulog sa landas ng dharma. Ipinahayag niya ang sinaunang, di-nagbabagong tuntunin ng angkan ni Ikṣvāku: kapag nakatindig ang panganay, hindi nararapat na maging hari ang nakababatang kapatid. Kaya’t hinimok ni Bharata si Rāma na bumalik kasama niya sa masaganang Ayodhyā at tanggapin ang paghirang at pagpuputong para sa kapakanan ng dinastiya. Ipinaliwanag din niya ang pananaw sa pamamahala: bagama’t may tumitingin sa hari bilang karaniwang tao, para kay Bharata ang hari ay “banal” kung ang kanyang asal at pamumuno ay nakaayon sa dharma at higit sa karaniwang kakayahan. Pagkaraan, ibinalita ni Bharata ang pagluluksa: habang siya’y nasa Kekaya at si Rāma’y nagtungo sa gubat, si Haring Daśaratha—mapaghain at iginagalang ng mga matuwid—ay umakyat sa langit, nilamon ng dalamhati matapos umalis si Rāma kasama sina Sītā at Lakṣmaṇa. Tinawag niya si Rāma na tumindig at maghandog ng tubig na alay (udaka-tarpaṇa) sa kanilang ama, sapagkat ang handog ng minamahal na anak ay nagiging di-nasisira sa daigdig ng mga ninuno. Nagtatapos ang sarga sa pagbibigay-diin na ang huling pag-iisip ni Daśaratha ay nakatuon kay Rāma, at ang kamatayan ay naging wakas ng matinding lungkot at pananabik.
Sarga 102
पितृमरणश्रवणं जलक्रिया च (Hearing of Daśaratha’s death and the libation rites at Mandākinī)
Sa sargang ito, nangingibabaw ang biglaang dalamhati at ang agarang paglipat mula sa pananalita tungo sa gawaing-ritwal. Isinalaysay ni Bharata ang pagpanaw ni Daśaratha; si Rāma, tinamaan ng balita, nawalan ng malay—inihahambing sa punong namumulaklak na pinutol ng palakol at sa bagsak ng kulog. Pagkamalay, ipinahayag niya ang pighati sa pagninilay-dharma: paano siya babalik sa Ayodhyā na walang hari, ikinalungkot na hindi niya nagawa ang huling samskāra ng ama, at sino ang magiging gabay niya ngayong ang ama’y pumanaw na sa kabilang daigdig. Kinilala ni Rāma sina Bharata at Śatrughna sa pagganap ng ganap na antyeṣṭi at mga obsequial na ritwal para sa hari. Ipinabatid niya kay Sītā at Lakṣmaṇa ang pagpanaw, at sabay-sabay na umagos ang luha ng magkakapatid. Sa pangunguna ni Sumantra, nagtungo sila sa mapalad na Mandākinī tīrtha at nag-alay ng udaka na nakaharap sa timog, sa dakong ni Yama; pagkatapos ay tinapos ang nivāpa/pinda na handog gamit ang laman ng ingudī na hinaluan ng bungang badarī sa ibabaw ng damong darbha. Nang marinig ng mga tao at ng mga kawal ni Bharata ang ingay ng panaghoy, nagmadali silang tumungo sa āśrama; maging ang mga hayop at ibon ay nagulat, na lalo pang nagpalawak sa bigat ng pangyayari. Ipinakikita ng kabanata kung paanong ang matinding pighati ay isinasalin sa tungkuling-ritwal, at kung paanong ang maryādā ay nananatiling buo kahit sa gitna ng pagguho ng damdamin.
Sarga 103
पिण्डदानदर्शनम् — The Queens Behold Rama’s Śrāddha Offering
Naglakad si Vasiṣṭha patungo sa tīrtha sa pampang ng Mandākinī, nangunguna sa mga reyna ni Daśaratha na sabik makita si Rāma. Narating nila ang paliguan na madalas puntahan nina Rāma at Lakṣmaṇa. Si Kauśalyā, luhaan at lupaypay sa dalamhati, ay itinuro ang banal na pook sa gilid ng gubat kung saan napilitang mamuhay sa hirap ang tatlong ipinatapon. Binanggit niya ang walang pagod na paglilingkod ni Lakṣmaṇa sa pag-iigib para kay Rāma at ninais na siya’y maligtas sa nakabababang pagod. Nakita ni Kauśalyā ang mga piṇḍa—mga kakaning mula sa laman ng iṅgudī—na inilapag sa damong darbha na ang dulo’y nakaharap sa timog, handog ni Rāma sa kanyang ama ayon sa kaugalian ng śrāddha. Ang paghahambing sa dating karangyaan ng hari at sa payak na handog sa gubat ay nagbunsod ng panaghoy: nag-alinlangan siyang ang gayong pagkain ay nararapat sa isang haring tila diyos, at sinabi niyang wala nang higit na masakit kaysa sa pagkakababa ng kalagayan ni Rāma. Sumunod ang kasabihang pagninilay: kung ano ang pagkain ng tao, gayon din ang pagkain ng kanyang mga diyos—na dito’y wari’y malungkot na napatunayan. Inaliw ng mga kasamang reyna si Kauśalyā at nasilayan nila si Rāma sa āśrama, maningning ngunit tila isang diyos na “nahulog mula sa langit.” Umiiyak ang mga ina; tumindig si Rāma, magalang na hinipo ang kanilang mga paa, at pinunasan nila ang alikabok sa kanyang likod. Yumukod din si Lakṣmaṇa, at ibinigay sa kanya ng mga reyna ang pag-ibig na tulad ng kay Rāma. Si Sītā, nabibigatan sa lungkot, ay humawak sa paa ng kanyang mga biyenan; niyakap siya ni Kauśalyā na parang anak at tinangisan ang kanyang paghihirap, inilarawan ang dalamhati na parang apoy na sinisindihan ng araṇi na unti-unting inuubos ang sariling sandigan. Pagkaraan, niyakap ni Rāma ang mga paa ni Vasiṣṭha at umupo sa piling niya; si Bharata’y umupo sa malapit na may nakatiklop na mga kamay, at nagtaka ang lahat kung ano ang kanyang sasabihin. Sina Rāma, Lakṣmaṇa, at Bharata, napaliligiran ng mga kaibigan, ay nagningning na parang tatlong apoy ng yajña na pinalilibutan ng mga pari.
Sarga 104
भरतस्य प्रार्थना—रामस्य धर्मोपदेशः (Bharata’s Petition and Rama’s Dharma-Reasoning)
Sa sargang ito, naganap ang masinsing pag-uusap tungkol sa pagmamana ng trono, pananagutan, at pagsunod sa utos. Matapos aliwin ni Rama si Bharata sa harap ni Lakshmana, tinanong niya kung bakit dumating si Bharata na nakadamit-asceta. Isinalaysay ni Bharata ang pagkamatay ni Dasharatha matapos ang “di-makayang gawa” ng pagpapatapon kay Rama, sinisi ang pag-uudyok ni Kaikeyi, at nakiusap na agad na koronahan si Rama upang mapayapa ang mga nabiyudang reyna at ang buong bayan. Ipinahayag niya ang kahilingan batay sa karapatan ng panganay, pagsang-ayon ng mga mamamayan, at suporta ng mga ministro; yumukod siya at hinawakan ang mga paa ni Rama bilang ganap na pagpapasakop. Sumagot si Rama sa pagpapatibay sa kadakilaan ni Bharata at sa pagtangging may kasalanan ito. Pinayuhan niya si Bharata na huwag magpadala sa musmos na paninisi sa sariling ina, at binanggit ang itinuturo ng mga śāstra tungkol sa kaluwagan ng matatanda sa pakikitungo sa asawa at mga anak. Higit sa lahat, iginiit ni Rama na ang utos ng magulang ay dapat sundin: hayagang “hinati” ni Dasharatha ang tungkulin—si Bharata ang mamuno sa Ayodhya, at si Rama ang manirahan sa Dandaka sa loob ng labing-apat na taon—at tinanggap ni Rama ang pahayag ng ama bilang pramāṇa, pinangangalagaan ang paghahari ng dharma higit sa pansariling hangarin.
Sarga 105
भरतस्य प्रार्थना—रामस्य कालधर्मोपदेशः (Bharata’s Petition and Rama’s Instruction on Time and Mortality)
Nagsisimula ang Sarga 105 sa isang gabing sabayang pagdadalamhati ng apat na magkakapatid, napaliligiran ng mga nagmamahal sa kanila. Pagsapit ng bukang-liwayway, tinapos nila ang mga ritwal sa pampang ng Mandākinī at muling nagtipon. Sa katahimikan, nagsalita si Bharata kay Rāma: iniaalay niyang ibalik ang kaharian, ipinakikitang hindi matatag ang nasasakupan kung wala si Rāma, at inilalarawan ang sariling kakulangan sa matitingkad na paghahambing. Pinakamatingkad ang talinghaga ng punong inalagaan nang maingat, namumulaklak ngunit hindi namumunga—na waring hindi matutupad ang panghabambuhay na pag-asa ni Daśaratha kung hindi tatanggapin ni Rāma ang paghahari. Binanggit din niya ang damdamin ng Ayodhyā: ang mga pangkat at mamamayan na masisilayan si Rāma na itinatanghal na parang araw, habang umuugong ang mga elepanteng panghari at nagagalak ang mga kababaihan sa palasyo. Sumagot si Rāma sa pag-aliw kay Bharata sa pamamagitan ng malawak na aral tungkol sa kāla-dharma: may hangganan ang kapangyarihan ng tao, hinihila ng tadhana ang mga nilalang sa magkakasalungat na landas, at lahat ng pagsasama sa daigdig ay nagwawakas—ang yaman sa pagkaubos, ang pagtaas sa pagbagsak, ang pagsasama sa paghihiwalay, ang buhay sa kamatayan. Pinatibay niya ang di-pananatili sa mga halimbawa ng kalikasan: ang hinog na bunga’y tiyak na mahuhulog; ang matitibay na bahay ay nasisira; ang mga gabi’y hindi na bumabalik; ang mga ilog ay patuloy na umaagos; at ang araw at gabi’y umuubos ng buhay gaya ng araw ng tag-init na nagpapatuyo ng tubig. Inilarawan ang kamatayan bilang kasamang hindi maihihiwalay, at ang pagdadalamhati bilang hindi kapaki-pakinabang sa pagninilay. Nagtatapos ang kabanata sa matatag na paninindigan ni Rāma na sundin ang utos ni Daśaratha sa paninirahan sa gubat, at sa paghimok kay Bharata na bumalik sa Ayodhyā at gampanan ang tungkuling panghari. Ang marurunong, wika niya, ay umiwas sa panaghoy sa anumang kalagayan.
Sarga 106
भरतवाक्यं—रामस्य पुनरायोध्यागमननिषेधः (Bharata’s Plea and Rama’s Refusal to Return)
Sa pampang ng Mandākinī, matapos ang makahulugang pahayag ni Rāma, tumugon si Bharata sa isang mahabang panawagang nakabatay sa dharma. Pinuri niya ang pagkakapantay-loob ni Rāma at ang ugali nitong sumangguni sa matatanda, inamin ang kasalanan ni Kaikeyī na nagawa “para sa kanya,” at ipinaliwanag na hindi niya ito pinarusahan dahil sa mga bigkis ng dharma at paggalang sa ina. Iniharap ni Bharata ang isang suliraning moral: paano magagawa ng anak ni marangal na Daśaratha ang sadyang adharma? Gayunman, binanggit niya ang kasabihang ang naghihingalo’y nalilito, kaya’t ang pagkukulang ni Daśaratha ay maaaring bunga ng galit, pagkalito, o kawalang-ingat. Hinimok niya si Rāma na ituwid ang pagkakamali ng ama, sapagkat ang tunay na pagka-anak ay ang pagwawasto sa mali ng magulang, hindi ang pagsang-ayon dito. Pinalawak ni Bharata ang usapin sa kapakanan ng buong kaharian—mga ina, kamag-anak, kaibigan, at mga mamamayan sa lungsod at kanayunan—at iginiit na ang pagluklok sa trono ang pangunahing tungkulin ng kṣatriya upang mapangalagaan ang prajā. Ikinumpara niya ang pagtitiis sa gubat (jaṭā, araṇya) sa pamamahala, tinanong ang pag-asa sa di-tiyak na kabanalan sa hinaharap kaysa sa agarang pananagutang panghari, at hiniling na doon na mismo siya italaga ng mga pari at matatanda. Pinagtibay ng mga tao ang pananalita ni Bharata, ngunit nanatiling matatag si Rāma sa utos ni Daśaratha at tumangging bumalik, kaya’t ang mga nakasaksi’y sabay na nagdalamhati at humanga sa kanyang panatang di-matitinag.
Sarga 107
पितृवाक्यपालनम्, गयाश्रुति-उपदेशः, भरतस्य राज्यग्रहण-निर्देशः (Rama’s Counsel on Vows, the Gaya Śruti, and Bharata’s Return to Rule)
Sa Sarga 107 ng Ayodhyā Kāṇḍa, si Rāma—pinararangalan ng mga kamag‑anak—ay tumugon sa muling pananalita ni Bharata at pinagtibay na wasto ang kanyang paninindigan bilang anak ni Daśaratha kay Kaikeyī. Ipinahayag ni Rāma ang sunod‑sunod na pananagutang dharmiko: ang naunang pangako ni Daśaratha sa kasal ni Kaikeyī, ang kalaunang biyayang ipinagkaloob matapos ang paglilingkod sa digmaan ng deva at asura, at ang hiling ni Kaikeyī na mapasakamay ni Bharata ang kaharian at mapatapon si Rāma. Inilarawan ni Rāma ang kanyang paninirahan sa gubat bilang pagtupad sa panata, at hinimok si Bharata na tapusin ang parehong landas ng katuwiran sa pamamagitan ng agarang pagtanggap ng koronasyon, upang mapangalagaan ang katotohanan ni Daśaratha. Inutusan din niya si Bharata na “palayain ang hari sa kanyang pagkakautang,” ang bigat ng panatang hindi natupad, at igalang ang ama at ina. Upang patibayin ang utos ng pagkamapag‑anak, binanggit ni Rāma ang isang śruti na kaugnay ng Gayā: ang “putra” ay yaong nagliligtas sa ama mula sa impiyernong tinatawag na Put at nagtatanggol sa mga ninuno; kaya ninanais ang maraming anak upang may isa mang magsagawa ng mga ritwal sa Gayā. Sa huli, nagbigay siya ng payo sa pamamahala at pag‑aliw sa damdamin: bumalik si Bharata sa Ayodhyā kasama si Śatrughna at ang mga dvija, panatilihing masaya ang mga nasasakupan; samantalang si Rāma ay papasok sa Daṇḍaka kasama sina Sītā at Lakṣmaṇa—magkaagapay na paghahari: si Bharata sa mga tao, si Rāma sa gubat, kapwa pinangangalagaan ng nararapat na “lilim” (payong at mga punò), at pinag-uugnay ng katotohanan.
Sarga 108
जाबाल्युपदेशः — Jabali’s Pragmatic Counsel to Rama
Sa sargang ito, si Jābāli—na inilalarawan bilang isang dakilang brāhmaṇa—ay nagsalita kay Rāma habang inaaliw ni Rāma si Bharata. Sa isang tuwirang makalupang pangangatwiran, binigyang-diin niya na ang tao’y “nag-iisa sa pagsilang at nag-iisa sa kamatayan,” at inihalintulad ang ugnayan sa magulang at tahanan sa pansamantalang panunuluyan. Kaya’t hinimok niya si Rāma na huwag nang magpatuloy sa masakit at matinik na landas ng pagtalikod sa kahariang iniwan ng ama. Ipinayo ni Jābāli ang agarang pagkilos: bumalik sa masaganang Ayodhyā, tanggapin ang paghirang at pagluklok, at gampanan ang karapatang panghari, sapagkat wari’y naghihintay ang lungsod sa tunay nitong panginoon. Lalong tumindi ang kanyang pangangatwiran nang kuwestiyunin niya ang bisa ng mga handog sa ninuno (aṣṭakā, śrāddha) at ipinalagay na ang ilang utos sa dharma-śāstra ay mga panlipunang paraan upang mahikayat ang pagkakawanggawa at pagsunod. Sa huli, itinanghal niya ang nakikita at nasusubok (pratyakṣa) kaysa sa di-nakikita (parokṣa), at mariing hiniling kay Rāma na tanggapin ang kahariang iniaalok ni Bharata—na aniya’y sang-ayon sa hatol ng marurunong at sa mabuting pagtingin ng bayan, at magiging huwaran para sa lipunan.
Sarga 109
सत्यधर्मप्रतिपादनम् (Rama’s Defense of Truth and Dharma in Reply to Jabali)
Itinatala ng Sarga 109 ang matatag na tugon ni Rāma sa payo ni Jābāli na magbalik nang may pagkamaparaan. Una, kinilala ni Rāma ang magalang na hangarin ng payo, ngunit itinuring niya itong nakapipinsala kapag sinukat sa dharma at maryādā. Ipinahayag niyang ang paghahari ay walang hangganang nakasalig sa satya at ahiṃsā, at ang katatagan ng daigdig ay nakatindig sa katotohanan; pinatutunayan ng mga ṛṣi at ng mga deva na ang satya ang pinakamataas na kabutihan. Inilarawan ni Rāma ang kasinungalingan bilang kasuklam-suklam sa lipunan at nakalalason sa espiritu, at iginiit na ang dāna, yajña, tapas, at maging ang mga Veda ay nakasalig sa satya. Iniuugnay niya ito sa sarili: sapagkat nangako siya sa harap ng ama na tatanggapin ang buhay-gubat, hindi niya “sisirain ang tulay ng katotohanan,” at tinatanggihan ang mga udyok ng kasakiman, pagkalito, o kamangmangan. Binalaan niya na ang mga taong pabagu-bago at hilig sa di-katotohanan ay tinatanggihan ang kanilang mga handog ng mga deva at ng mga pitṛ, at tinanggap niya ang pagkatapon bilang banal na pasaning kaayon ng gawi ng mabubuti. May bahaging mapanuligsa laban sa pangangatwirang nāstika (na itinuturing ng ilan na maaaring idinagdag). Sumagot si Jābāli na ang nauna niyang paninindigan ay panghikayat lamang ayon sa pagkakataon, at muling pinagtibay ang pananampalatayang āstika upang payapain si Rāma at akayin siya sa kapaki-pakinabang na payo.
Sarga 110
लोकसमुत्पत्ति-वर्णनम् तथा इक्ष्वाकुवंश-प्रशंसा (Cosmogony and Ikshvaku Genealogy as Counsel to Rama)
Sa Sarga 110 ay anyong mapagwawastong payo kay Rāma na nag-aalab sa galit. Ipinaliwanag ni Vasiṣṭha na ang naunang pananalita ni Jābāli ay isang praktikal na panghihikayat lamang upang maibalik si Rāma sa Ayodhyā; hindi iyon ang tunay na aral ng dharma. Pagkaraan, ibinaling niya ang usapan sa isang may-awtoridad na pagtuturo. Inilahad ni Vasiṣṭha ang maikling kosmogoniya: ang sinaunang mga tubig, ang paglitaw ni Svayambhū Brahmā, at ang pag-ahon ng Daigdig sa pamamagitan ng anyong baboy-ramo. Mula rito ay sinundan niya ang salinlahi mula kay Manu at Ikṣvāku hanggang sa mga bantog na hari ng Ayodhyā. Ang talaangkanan ay nagsilbing patunay na pang-batas at pang-etika: sa kaugalian ng Ikṣvāku, ang panganay na anak ang itinatadhanang maitalaga. Kaya si Rāma, bilang nakatatandang tagapagmana ni Daśaratha, ay hinihikayat na tanggapin ang paghahari at pangalagaan ang mga tao, upang magpatuloy ang rājadharma ng mga ninuno, mapanatili ang kuladharma, at mapangalagaan ang kapakanan ng bayan.
Sarga 111
अयोध्याकाण्डे एकादशोत्तरशततमः सर्गः (Sarga 111: Counsel on Gurus, Parental Debt, and Bharata’s Protest)
Sa sargang ito, inilalahad ang isang maayos na pagtalakay tungkol sa awtoridad at pagbabayad ng mga pagkakautang na moral. Ipinapaalala ni Vasiṣṭha, bilang rājapurohita at guru, kay Rāma ang tatlong “guru” ng tao—ang ācārya, ang ama, at ang ina—at sinasabing ang pagsunod sa matatanda at sa kapulungan ang nag-iingat sa landas ng mga matuwid. Tumugon si Rāma na ang utang sa mga magulang dahil sa pag-aaruga at pag-ibig ay hindi kailanman ganap na mababayaran, at hindi maaaring maging kasinungalingan ang pangako niya kay Daśaratha. Pagkaraan, napunta ang pansin kay Bharata: sa matinding dalamhati, ipinakalat niya ang damong kuśa at nagtangkang magsagawa ng pratyupaveśana—pagpapahiga sa pagpoprotesta—sa harap ng kubo ni Rāma upang pabalikin siya. Tinanggihan ni Rāma ang ganitong paraan para sa isang pinahirang pinuno, pinatayo si Bharata at hinimok na bumalik sa Ayodhyā. Kinausap din ni Rāma ang mga nagtipong mamamayan at taga-nayon, at inamin nilang hindi nila maiaalis si Rāma sa utos ng kanyang ama. Pormal na nagsalita si Bharata sa kapulungan, itinanggi ang anumang pakikipagsabwatan sa paghingi ng paghahari, at nag-alok na siya na lamang ang tumira sa gubat sa loob ng labing-apat na taon. Namangha si Rāma sa katapatan ni Bharata, ngunit muling iginiit na ang naunang pangako ni Daśaratha ay may bisa, at ang pagpapalit sa pagkatapon ay laban sa etika; kaya’t pinagtibay niya ang pasya bilang kaayon ng dharma at katotohanan.
Sarga 112
पादुकाप्रदानम् (The Gift of the Sandals and Delegated Kingship)
Sa Sarga 112, matapos ang pagkakasundo sa Citrakūṭa, ang mga ṛṣi ay di-nakikitang nasasaksi at nagpupuri sa maka-dharmang pagtatagpo ng magkakapatid, na itinuturing nilang mapalad at nagbabadya ng mabuting hinaharap, pati ng inaasam na pagwawakas ni Daśagrīva (Rāvaṇa). Nanginginig ngunit matatag, nakiusap si Bharata kay Rāma na tanggapin ang trono alang-alang sa rājadharma at kuladharma; inamin niyang hindi niya kayang mamuno mag-isa at na ang mga kamag-anak, mandirigma, at mga mamamayan ay kay Rāma lamang tumitingin. Sumagot si Rāma nang may pag-ibig at pagtuturo: taglay ni Bharata ang likás at nahubog na karunungan; mamuno siya sa pakikipagpayuhan sa mga ministro at marurunong na tagapayo, at huwag magkimkim ng galit kay Kaikeyī. Gayunman, ipinahayag ni Rāma na di-masisira ang pangako ng ama; gumamit siya ng mga halimbawa ng di-mangyayaring pangyayari sa sansinukob upang ipakita ang kanyang di-matitinag na paninindigan. Inihandog ni Bharata ang mga pādukā na pinalamutian ng ginto; tumapak si Rāma rito at ibinalik ang mga ito bilang sagisag na luklukan ng kapangyarihan. Nangako si Bharata na mamumuhay nang mahigpit sa labas ng lungsod sa loob ng labing-apat na taon, at ilalagay ang pamamahala ng kaharian sa mga sandalyas; nagbanta pa siyang magsusunog ng sarili kung hindi babalik si Rāma sa takdang panahon. Pumayag si Rāma, niyakap sina Bharata at Śatrughna, iniutos ang pag-iingat at ang di-pagtatanim ng sama ng loob kay Kaikeyī, at umalis matapos parangalan ang mga nakatatanda; ang mga ina, nabibinbin sa dalamhati, ay di makapagpaalam, at si Rāma’y pumasok sa kanyang kubo na lumuluha.
Sarga 113
पादुकाप्रदानं भरतस्य निवृत्तिश्च (The Sandals Bestowed; Bharata’s Return Toward Ayodhya)
Sa sargang ito ay nagtatapos ang paglipat mula sa pakikipagkasundo tungo sa sagisag na pamamahala. Si Bharata, kasama si Śatrughna at ang mga ministro, ay lumisan na tangan ang mga pādukā ni Rāma bilang banal na kinatawan ng tunay na kapangyarihan. Ipinahayag ng kabanata ang mga sandalyas bilang tanda ng batas at ritwal: hinimok ni Vasiṣṭha si Rāma na ipagkaloob ang mga pādukā na may ginto para sa “yogakṣema” ng Ayodhyā—ang katiwasayan at kagalingan—at si Rāma, nakaharap sa silangan sa pormal na tindig, ay malinaw na nagkaloob nito “para sa layunin ng paghahari.” Muling pinagtibay ni Bharata ang katapatan sa panata ni Daśaratha na labing-apat na taon, at itinuring ang mga tuntunin ng pagkatapon bilang umiiral na kautusang dapat sundin. Pinuri ni Bharadvāja ang likás na kadakilaan ni Bharata, na wari’y kusang nananahan sa kanya ang kabutihan, at sinabi niyang sa ganitong anak na dharmiko ay patuloy na nabubuhay si Daśaratha. Pagkaraan, lumipat ang salaysay sa paglalakbay at damdamin: bumalik ang hukbo kasama ang mga sasakyan, kabayo, at elepante; binanggit ang pagtawid sa Yamunā at Gaṅgā; at pumasok sila sa Śṛṅgiberapura. Sa wakas, namataan ang Ayodhyā na tila ulila—tahimik, walang sigla, at humina—kaya’t sa matinding dalamhati ay nagsalita si Bharata sa kanyang tagapagmaneho ng karwahe.
Sarga 114
अयोध्याप्रवेशः — Bharata Enters Ayodhya and Perceives the City’s Desolation
Sa Sarga 114, mabilis na pumasok si Bharata sa Ayodhyā sakay ng karwaheng may malalim at nakaaaliw na ugong, na lalo pang nagpaigting sa katahimikan ng lungsod. Sa sunod-sunod na paghahambing, inilalarawan ang Ayodhyā na tila gabing walang ilaw na pinamumugaran ng pusa at kuwago, tila si Rohiṇī na nawalay sa pakikisama ng Buwan, at tila tuyong batis sa bundok, apulang handog na apoy, o hukbong nagapi—mga larawan ng pagkapawi ng sigla dahil sa pagkawala ng hari at ng dharma. Inihahambing pa ang lungsod sa dagat na tumigil ang alon, sa altar na iniwan matapos ang pagpiga ng soma, at sa kawan na walang toro; gayundin sa bagong kuwintas na perlas na nagkahiwa-hiwalay ang mga hiyas, sa bituing nalaglag, sa baging na tinupok ng apoy, sa langit na natakpan ng ulap, at sa pook-inuman na nadungisan—palatandaan ng naputol na karangyaan at pista. Tinanong ni Bharata ang kanyang sarathi kung bakit wala na ang awit at tugtugin, at bakit hindi na kumakalat ang halimuyak ng mga garland, alak, sandalwood, at agaru; bakit huminto ang ingay ng paglalakbay at galaw ng pagdiriwang matapos ang pagkatapon kay Rāma. Napagtanto niyang kasama ni Rāma ang liwanag ng Ayodhyā, at nanabik siyang makabalik ito upang maibalik ang kagalakan ng lahat. Sa pagdadalamhati, pumasok si Bharata sa palasyo ni Daśaratha na tila yungib na wala nang leon; at nang makita ang lihim na silid-loob na nawalan ng ningning na parang araw na walang Araw, siya’y napaiyak.
Sarga 115
पादुकाभिषेकः — The Consecration of Rama’s Sandals and Bharata’s Trusteeship at Nandigrama
Sa Sarga 115, itinatag ni Bharata ang isang banal at makatarungang lunas sa krisis ng pagmamana ng trono sa pamamagitan ng isang ritwal na anyo ng ipinagkatiwalang kapangyarihan. Matapos mailagay sa ligtas ang kaniyang mga ina sa Ayodhyā, si Bharata—bagaman lugmok sa dalamhati ngunit matatag sa panata—ay humarap sa matatanda at humingi ng pahintulot na tumungo sa Nandigrāma. Ipinahayag niyang kung wala si Rāma, mas pipiliin niyang manahan sa pighati kaysa magtamasa ng paghahari. Pinuri ng mga ministro at ni Vasiṣṭha ang kaniyang debosyon sa kapatid at ang pagsunod sa marangal na landas; inihanda ang karwahe at umalis siya kasama si Śatrughna, na sinusundan ng mga gurong brāhmaṇa. Sumunod din ang hukbo at mga mamamayan nang kusa, tanda ng pagsang-ayon ng bayan. Pagdating sa Nandigrāma, pinasan ni Bharata sa kaniyang ulo ang mga sandalyas ni Rāma na pinalamutian ng ginto at ipinahayag na ang kaharian ay isang tiwalang ipinagkaloob sa kaniya ni Rāma, na parang pamumuhay ng pagtalikod (sannyāsa). Itinalaga niya ang mga sandalyas bilang sagisag at luklukan ng dharma, at iniutos na itanghal sa ibabaw ng mga ito ang mga sagisag-hari—payong at pamaypay. Nagpasya siyang bantayan ang kaharian hanggang sa pagbabalik ni Rāma; sa pagdating nito, ibabalik niya ang Ayodhyā at ang kaharian at muling maglilingkod. Nagtatapos ang kabanata sa pamumuhay ni Bharata na parang asceta—nakasuot ng balat-kahoy at may buhol-buhol na buhok—na namumuno lamang bilang tagapangasiwa sa ilalim ng mga sandalyas. Inuuna niyang iulat at ihandog ang lahat ng usapin at alay sa mga sandalyas, kaya’t ang pamamahala ay nagiging pananagutang pangangalaga at banal na pagtitiwala.
Sarga 116
तपस्विनाम् औत्सुक्यं राक्षसत्रासश्च (Ascetics’ Anxiety and the Fear of Rakshasas)
Sa tapasyā-gubat ng Citrakūṭa, matapos umalis si Bharata, napansin ni Rāma ang malaking pagbabago sa mga naninirahang asceta: may pangamba, palihim na sulyap, at pabulong na pag-uusap. Nabahala siya na baka may pagkukulang sa kanya, kay Lakṣmaṇa, o kay Sītā na nakaabala sa kapayapaan ng āśrama, kaya magalang niyang tinanong ang kulapati. Itinanggi ng matandang ṛṣi ang anumang hinala laban sa asal ni Sītā, at ipinaliwanag na ang pagkabalisa ay dahil sa paglala ng poot ng mga rākṣasa sa kanilang pook, lalo pang tumitindi sa pagdating ni Rāma. Isinalaysay ng mga asceta ang panggigipit: ang mga demonyo’y nag-aanyong kakila-kilabot, sinasalakay at pinapatay ang mga tapasvin, winawasak ang paghahanda sa yajña sa pagkalat ng mga sandok at sisidlan, binubuhusan ng tubig ang banal na apoy, at binabasag ang mga palayok ng ritwal. Tinukoy nila si Khara, kapatid ni Rāvaṇa, na naninirahan malapit sa Janasthāna at bantog sa paglipol sa mga asceta, at hindi raw magtitiis sa presensya ni Rāma. Kaya napagpasyahan nilang lisanin ang āśrama at lumipat sa isang mas matandang kanlungan sa kalapit na gubat na sagana sa bunga, at inanyayahan si Rāma na sumama. Hindi niya napigil ang kanilang pag-alis sa salita lamang; inihatid niya sila sa malayo, nagbigay-galang, tinanggap ang kanilang tagubilin nang may pahintulot, at nagbalik sa kanyang banal na hermitage—matatag kahit naiwan siyang wala sila.
Sarga 117
अत्र्याश्रमगमनम् तथा अनसूयोपदेशः (Arrival at Atri’s Hermitage and Anasuya’s Counsel)
Pagkaalis ng mga dumalaw na mga asceta, nagmuni si Rāma at tumangging manatili pa sa dating pook. Nabagabag siya ng mga alaala ni Bharata, ng mga reyna, at ng mga mamamayan ng Ayodhyā, at gayundin ng dungis na idinulot ng kampo ng hukbo ni Bharata—mga kabayo at elepante. Kaya nagpasiya siyang lumipat at naglakbay kasama sina Sītā at Lakṣmaṇa hanggang marating nila ang āśrama ni Bhagavān Atri. Naghandog si Rāma ng paggalang; tinanggap siya ni Atri nang may pagmamahal na parang anak at nagkaloob ng huwarang pagtanggap, pinatatahan si Lakṣmaṇa at si Sītā. Ipinatawag ni Atri ang kanyang matandang asawa, ang ascetang si Anasūyā, bantog sa mahigpit na tapas at sa pambihirang kabutihang naipagkaloob sa daigdig. Inutusan niya si Sītā na lumapit sa kanya. Magalang na umikot si Sītā at nagbigay-pugay kay Anasūyā, napansin ang sukdulang katandaan at panginginig ng katawan, at nagtanong sa kanyang kalagayan. Nalugod si Anasūyā sa matuwid na asal ni Sītā, pinuri ang kanyang pasyang sumunod kay Rāma sa hirap ng gubat, at nagbigay ng aral tungkol sa pativratā-dharma: para sa marangal na babae, ang asawa ang pinakamataas na kanlungan at parang diyos sa lahat ng kalagayan; ang katapatan ay nagbubunga ng dangal at kabutihan, samantalang ang di-mapigil na pagnanasa ay humahantong sa pagbagsak ng asal at kasiraan ng pangalan.
Sarga 118
अनसूयोपदेशः तथा सीताया स्वयंवरकथा (Anasuya’s Counsel and Sita’s Swayamvara Narrative)
Sa Sarga 118 ay isang aral na nagaganap sa loob ng mapitagang pagtanggap sa isang āśrama sa gubat. Nang kausapin ni Anasūyā si Vaidehī (Sītā), sumagot si Sītā nang may kababaang-loob: ang asawa ang guru ng maybahay, at ang tapat na paglilingkod sa asawa (patiśuśrūṣā) ang pangunahing tapas ng kababaihan. Binanggit ang mga halimbawa nina Sāvitrī, na pinarangalan sa langit dahil sa katapatan, at Rohiṇī, na di-maihihiwalay sa Buwan, bilang huwaran ng matatag na panata sa pag-aasawa. Nalugod si Anasūyā at nagkaloob ng mga banal na palamuti—korona ng bulaklak, kasuotan, alahas, mababangong pahid at mahalagang pamahid—na may bisa raw na di kumukupas at laging angkop. Iniuugnay niya ang pagdadamit at pag-aayos ni Sītā sa paraan ng pagdaragdag ni Śrī (Lakṣmī) ng ningning kay Viṣṇu, kaya’t pinabanal ang pagkakaisa ng mag-asawa. Pagkaraan, hiniling ni Anasūyā ang salaysay ng pinagmulan at pag-aasawa ni Sītā. Isinalaysay ni Sītā ang kanyang paglitaw na ayoni-jā mula sa lupa nang mag-araro si Janaka sa paghahandang pangyajña, ang pag-ampon at pag-aaruga sa kanya ng punong reyna, at ang pag-aalala ni Janaka sa paghahanap ng karapat-dapat na mapapangasawa. Itinatag ang svayaṃvara na nakasentro sa mabigat na banal na busog ni Varuṇa; nabigo ang mga hari na buhatin ito. Dumating si Rāma kasama sina Viśvāmitra at Lakṣmaṇa, at agad niyang naigting ang busog at nabali ito. Dahil dito, sa katapatan sa katotohanan, ipinasiya ni Janaka na ialay si Sītā kay Rāma; subalit naghintay si Rāma hanggang sa pahintulot ni Daśaratha. Nagtatapos ang sarga sa makatarungang pagganap ng kasunduan sa kasal at sa pahayag ni Sītā ng kanyang dhārmikong debosyon kay Rāma.
Sarga 119
अनसूयाप्रीतिदानम् — Anasūyā’s Blessing and the Forest Path
Sa sargang ito nagwawakas ang pangyayari kay Anasūyā at inihahanda ang paglalakbay na mas malalim sa gubat. Matapos pakinggan ang masinsin at matamis na salaysay ni Sītā—lalo na ang tungkol sa kaniyang svayaṃvara—si Anasūyā ay napuspos ng pag-ibig na parang ina: hinalikan ang noo ni Sītā at niyakap siya. Pinahintulutan niyang sila’y umalis, ngunit hiniling muna na bihisan at palamutian si Sītā sa kaniyang harapan, at iginawad ang mga banal na kasuotan at alahas bilang prīti-dāna, mga kaloob ng pagmamahal. Nagniningning si Sītā na tila isang dalagang makalangit; yumukod siyang may paggalang at lumapit kay Rāma, at nagalak sina Rāma at Lakṣmaṇa sa bihirang karangalang ipinakita sa kanya. Pagkaraan ay inilalarawan ang dapithapon hanggang gabi: ang paglubog ng araw, mga ibong nagbabalik sa pugad, mga muni na umuuwi mula sa pagligo dala ang mga banga ng tubig, usok ng agnihotra, at ang gubat na unti-unting lumalalim ang dilim; gumigising ang mga nilalang sa gabi at sumisikat ang buwan sa gitna ng mga bituin. Matapos ang banal na gabi ng pagtanggap sa piling ng mga ganap na asceta, nagpaalam sina Rāma at Lakṣmaṇa sa bukang-liwayway. Binalaan sila ng mga brahmin-asceta tungkol sa mga rākṣasang kumakain ng tao at nag-iiba-anyo, at sa mga mandaragit na umiinom ng dugo na nagpapahirap sa mga asceta; itinuro rin ang ligtas na landas na dinaraanan ng mga muni sa pangangalap ng mga bunga. Pinagpala sila, at pumasok si Rāma sa gubat kasama sina Sītā at Lakṣmaṇa, na inihahalintulad sa araw na pumapasok sa makapal na ulap.
Frequently Asked Questions
Ayodhya Kanda centers on vacana-dharma (the ethics of keeping one’s word) and rājadhrama (kingship as moral constraint). Daśaratha’s earlier boons bind him to a course he abhors, demonstrating that royal authority is not merely power but accountability to truth and public trust. Rāma’s response elevates obedience from passive submission to an active ethical choice: he treats the father’s command as a dharmic imperative that prevents social fracture, even at personal cost. The book also explores companionate duty (Sītā’s insistence on shared exile) and political integrity (Bharata’s refusal to benefit from wrongdoing), framing legitimacy as rooted in self-restraint rather than possession of the throne.
Key episodes include: (1) announcement and preparations for Rāma’s consecration; (2) Mantharā’s incitement of Kaikeyī; (3) Kaikeyī’s demand for Bharata’s kingship and Rāma’s exile; (4) Daśaratha’s grief and compelled consent; (5) Rāma’s acceptance, Sītā’s decision to accompany him, and Lakṣmaṇa’s resolve to follow; (6) public lament and ominous portents; (7) departure from Ayodhyā and travel via Tamasā and Gaṅgā with Guha’s help; (8) visit to Bharadvāja and settlement at Citrakūṭa; (9) Daśaratha’s remorse, confession of past sin, and death; (10) Bharata’s return, denunciation of Kaikeyī, funeral rites, refusal of the throne, and journey to bring Rāma back with coronation materials.
The principal figures are Rāma (ideal heir who chooses exile as duty), Sītā (insists on accompanying her husband), Lakṣmaṇa (protective brother whose anger is disciplined by Rāma’s dharma), Daśaratha (tragic king bound by boons), Kaikeyī (queen who activates the boons), and Mantharā (catalyst of the crisis). Supporting but pivotal roles are played by Sumantra (escort and moral witness), Vasiṣṭha (ritual-political stabilizer after the king’s death), Bharata (refuses usurpation and seeks Rāma), Śatrughna (Bharata’s ally), Guha (Niṣāda host and guide), and Bharadvāja (sage who legitimizes the forest route).
Ayodhya Kanda provides the causal bridge between the youthful heroics of Bālakāṇḍa and the wilderness-centered conflict of Araṇyakāṇḍa. It relocates the epic from courtly promise to ascetic trial, converting Rāma’s princely excellence into a sustained ethical experiment under deprivation. Politically, it explains the succession crisis that later motivates Bharata’s regency and shapes Ayodhyā’s stance during Rāma’s absence. Thematically, it establishes the Ramayana’s central claim that dharma is tested most severely when it conflicts with personal happiness and immediate justice.
The kanda teaches: (1) integrity of speech and promise-keeping as social foundations; (2) leadership through forbearance—refusing retaliatory violence even under provocation; (3) ethical companionship—Sītā’s model of shared duty and courage; (4) legitimacy through renunciation—Bharata’s refusal to profit from injustice; and (5) the inevitability of moral consequence—Daśaratha’s remorse and death underscore that unrighteous outcomes, even when legally compelled, exact psychological and karmic cost.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.