Sarga 96

Verse 1

आर्तानांराक्षसीनांतुलङ्कायांवैकुलेकुले ।रावणःकरुणंशब्दंशुश्रावपरिदेवितम् ।।6.96.1।।

Sa Laṅkā, sa bawat tahanan at angkan, narinig ni Rāvaṇa ang kaawa-awang tinig ng mga rākṣasī na nagdadalamhati at tumatangis.

Verse 2

स तुदीर्घंविनिःश्वस्यमुहूर्तंध्यानमास्थितः ।बभूवपरमक्रुद्धोरावणोभीमदर्शनः ।।6.96.2।।

Si Rāvaṇa, matapos huminga nang malalim at manatiling saglit sa pagninilay, ay naging lubhang nagngangalit; ang anyo niya’y naging kakila-kilabot.

Verse 3

सन्दश्यदशनैरोष्ठंक्रोधसम्रक्तलोचनः ।राक्षसैरपिदुर्दर्शःकालाग्निरिवमूर्छितः ।।6.96.3।।

Kinagat niya ang labi sa pagitan ng mga ngipin; ang mga mata’y namula sa poot. Si Rāvaṇa ay naging nakapanghihilakbot na tanawin kahit sa mga rākṣasa—gaya ng apoy ng Panahon kapag biglang sumiklab.

Verse 4

उवाच च समीपस्थान्राक्षसान्राक्षसेश्वरः ।क्रोधाव्यक्तकथस्तत्रनिर्दहन्निवचक्षुषा ।।6.96.4।।महोदरंमहापार्श्वंविरूपाक्षं च राक्षसम् ।शीघ्रंवदतसैन्यानिनिर्यातेतिममाज्ञया ।।6.96.5।।

Pagkatapos, ang panginoon ng mga rākṣasa ay nagsalita sa mga rākṣasa na nakatayo sa tabi niya—ang kanyang mga salita ay garalgal sa galit, ang kanyang mga mata ay tila nag-aapoy. Sinabi niya kina Mahodara, Mahāpārśva, at sa rākṣasa na si Virūpākṣa: "Dali, utusan ang mga hukbo na lumabas—ito ang aking utos."

Verse 5

उवाच च समीपस्थान्राक्षसान्राक्षसेश्वरः ।क्रोधाव्यक्तकथस्तत्रनिर्दहन्निवचक्षुषा ।।6.96.4।।महोदरंमहापार्श्वंविरूपाक्षं च राक्षसम् ।शीघ्रंवदतसैन्यानिनिर्यातेतिममाज्ञया ।।6.96.5।।

Pagkatapos, ang panginoon ng mga rākṣasa ay nagsalita sa mga rākṣasa na nakatayo sa tabi niya—ang kanyang mga salita ay garalgal sa galit, ang kanyang mga mata ay tila nag-aapoy. Sinabi niya kina Mahodara, Mahāpārśva, at sa rākṣasa na si Virūpākṣa: "Dali, utusan ang mga hukbo na lumabas—ito ang aking utos."

Verse 6

तस्यतद्वचनंश्रुत्वाराक्षसास्तेभयार्दिताः ।चोदयामासुरव्यग्रान्राक्षसांस्तान्नृपाज्ञया ।।6.96.6।।

Nang marinig ang salita ng kanilang hari, ang mga rākṣasa—bagaman tinamaan ng takot—ay, ayon sa utos ng hari, nag-udyok sa iba pang rākṣasa na manatiling matatag.

Verse 7

तेतुसर्वेतथेत्युक्त्वाराक्षसाभीमदर्शनाः ।कृतस्वस्त्वयनाःसर्वेतेरणाभिमुखाययुः ।।6.96.7।।

At silang lahat, ang mga rākṣasa na kakila-kilabot ang anyo, ay nagsabing “Gayon nga,” at matapos gawin ang mga mapalad na paghahanda, ay humayo na nakaharap sa digmaan.

Verse 8

प्रतिपूज्ययथान्यायंरावणंतेमहारथाः ।तस्थुःप्राञ्जलयःसर्वेभर्तुर्विजयकाङ्क्षिणः ।।6.96.8।।

Matapos nilang parangalan si Rāvaṇa ayon sa nararapat, ang mga dakilang mandirigmang karwahe ay tumindig na magkayukong kamay, na nagnanais ng tagumpay ng kanilang panginoon.

Verse 9

अथोवाचप्रहस्यैतान्रावणःक्रोधमूर्छितः ।महोदरमहापार्श्वौविरूपाक्षं च राक्षसम् ।।6.96.9।।

Pagkatapos, si Ravana, na labis na nagagalit, ay tumawa at nagsalita sa mga rakshasa na sina Mahodara, Mahaparshva, at Virupaksha.

Verse 10

अद्यबाणैर्धनुर्मुक्स्सैर्युगान्तादित्यसन्निभैः ।राघवंलक्ष्मणंचैवनेष्यामियमसादनम् ।।6.96.10।।

“Ngayong araw, sa mga palasong pinakawalan mula sa aking busog—nagniningas na tila araw sa wakas ng panahon—ipapadala ko si Rāghava at si Lakṣmaṇa sa tahanan ni Yama,” wika ni Rāvaṇa.

Verse 11

खरस्यकुम्भकर्णस्यप्रहसेन्द्रजितोस्तथा ।करिष्यामिप्रतीकारमद्यशत्रुवधादहम् ।।6.96.11।।

“Ngayong araw, sa pagpatay ko sa kaaway, igaganti ko sila—si Khara, si Kumbhakarṇa, gayundin si Prahasta at si Indrajit,” wika ni Rāvaṇa.

Verse 12

नैवान्तरिक्षं न दिशो न नद्यौर्नापिसागराः ।प्रकाशत्वंगमिष्यन्तिमद्बाणजलदावृताः ।।6.96.12।।

“Kapag natakpan ng ulap-masa ng aking mga palaso, hindi na mananatili ang liwanag ng kalangitan, ni ng mga panig, ni ng mga ilog, ni maging ng mga dagat,” pagyayabang ni Rāvaṇa.

Verse 13

अद्यवानरमुख्यानांतानियूथानिभागशः ।धनुषाशरजालेनवधिष्यामिपतत्रिणा ।।6.96.13।।

“Ngayong araw, sa pamamagitan ng aking busog at ng lambat ng mga palasong may balahibo, papatayin ko ang mga pangkat na yaon ng mga pangunahing vānara—pira-piraso,” wika ni Rāvaṇa.

Verse 14

अद्यवानरसैन्यानिरथेनपवनौजसा ।धनुस्समुद्रादुद्भूतैर्मथिष्यामिशरोर्मिभिः ।।6.96.14।।

“Ngayong araw, nakasakay sa aking karwahe at kasingbilis ng hangin, yayanigin at dudurugin ko ang mga hukbo ng vānara sa mga alon-along bugso ng palaso na sumisibol mula sa karagatan ng aking busog,” pahayag ni Rāvaṇa.

Verse 15

व्याकोशपद्मवक्त्राणिपद्मकेसरवर्चसाम् ।अद्ययूथतटाकानिगजवत्प्रमथाम्यहम् ।।6.96.15।।

“Ngayong araw, wawasakin ko ang mga ‘lawa ng pangkat’ ng mga vānara—na ang mga mukha’y gaya ng ganap na bumukadkad na lotus at ang ningning ay tulad ng hibla ng lotus—gaya ng elepanteng yumuyurak sa mga lawa,” pagyayabang ni Rāvaṇa.

Verse 16

सशरैरद्यवदनैस्सङ्ख्येवानरयूथपाः ।मण्डयिष्यन्तिवसुधांसनालैरिवपङ्कजैः ।।6.96.16।।

“Ngayong araw, sa labanan, ang mga pinuno ng pangkat ng vānara—na ang mga mukha’y tinamaan ng mga palaso—ay magpapalamuti sa lupa na parang mga lotus na may tangkay pa,” wika ni Rāvaṇa.

Verse 17

अद्ययूथप्रचण्डानांहरीणांद्रुमयोधिनाम् ।मुक्तेनैकेषुणायुद्धेभेत्स्यामि च शतंशतम् ।।6.96.17।।

“Ngayong araw, sa digmaan, sa bawat palasong aking pakakawalan, tatagos ako sa sandaang-sandaan sa mababangis na mandirigmang Vānara na nakikipaglaban gamit ang mga punò,” wika ni Rāvaṇa.

Verse 18

हतोभर्ताहतोभ्रातायासां च चतनयोहतः ।वधेनाद्यरिपोस्तासांकरोम्यश्रुप्रमार्जनम् ।।6.96.18।।

“Sa pagpatay ko sa kaaway ngayong araw, papahirin ko ang luha ng mga babaeng yaong ang asawa’y napatay, ang kapatid ay napatay, at ang anak man ay napatay,” wika ni Rāvaṇa.

Verse 19

अद्यमद्भाणनिर्भिन्नैःप्रकीर्णैर्गतचेतनैः ।करोमिवानरैर्युद्धेयत्नावेक्ष्यतलांमहीम् ।।6.96.19।।

“Ngayong araw, sa digmaan, gagawin kong magkalat sa lupa ang mga Vānara—hinati ng aking mga palaso at nawalan ng buhay—na ang mismong lupa’y halos matanaw lamang sa matinding pagsisikap,” (wika ni Rāvaṇa).

Verse 20

अद्यगोमयवोगृध्राश्चये च मांसाशिनोऽपरे ।सर्वांस्तांस्तर्पयिष्यामिशत्रुमांसैश्शरार्दितैः ।।6.96.20।।

“Ngayong araw, bubusugin ko ang mga asong-gubat, ang mga buwitre, at ang iba pang kumakain ng laman—lahat sila—sa laman ng mga kaaway na pinilas ng aking mga palaso,” (wika ni Rāvaṇa).

Verse 21

कल्प्यतांमेरथंशीघ्रंक्षिप्रमानीयतांधनुः ।अनुप्रयान्तुमांयुद्धेयेऽत्रशिष्टानिशाचराः ।।6.96.21।।

Ihanda agad ang aking karwahe; dalhin nang madali ang aking busog. At ang mga natitirang rākṣasa, mga gumagala sa gabi, ay sumunod sa akin sa digmaan.

Verse 22

तस्यतद्वचनंश्रुत्वामहापार्श्वोऽब्रवीद्वचः ।बलाध्यक्षान् स्थिथांस्तत्रबलंसंत्वर्यतामिति ।।6.96.22।।

Nang marinig ang kanyang salita, nagsalita si Mahāpārśva; sa mga pinunong nakatayo roon ay iniutos niya: “Pabilisin—ihanda agad—ang hukbo!”

Verse 23

बलाध्यक्षास्तुसम्रब्दाराक्षसांस्तान् गृहेगृहे ।चोदयन्तःपरिययुर्लङ्कांलघुपराक्रमाः ।।6.96.23।।

Kaya ang mga pinunong-kawal, kumikilos nang mabilis, ay naglibot sa Laṅkā, bahay-bahay, upang gisingin at tipunin ang mga rākṣasa.

Verse 24

ततोमुहूर्तान्निष्पेतूराक्षसाभीमदर्शनाः ।नदन्तोभीमवदनानानाप्रहरणैर्भुजैः ।।6.96.24।।असिभिःपट्टसै: शूलैर्गदाभिर्मुसलैर्हलैः ।शक्तिभिस्तीक्ष्णधाराभिर्महद्भि: कूटमुद्गरैः ।।6.96.25।।यष्टिभिर्विमलैश्चक्रैर्निशितैश्चपरश्वथै: ।भिन्दिपालैःशतघ्नीभिरन्यैश्चापिवरायुधैः ।।6.96.26।।

Di naglaon, sumugod palabas ang mga rākṣasang kakila-kilabot ang anyo, umuungal at nakakatindig-balahibo ang mukha, tangan ang sari-saring sandata: mga tabak, sibat, trident, mga pamalo at maso, mga araro; matatalim na javelin at dambuhalang pamukpok na may tinik; mga tungkod, makinang na chakrá, matatalas na palakol, bhindipāla, śataghnī, at iba pang mahuhusay na sandata.

Verse 25

ततोमुहूर्तान्निष्पेतूराक्षसाभीमदर्शनाः ।नदन्तोभीमवदनानानाप्रहरणैर्भुजैः ।।6.96.24।।असिभिःपट्टसै: शूलैर्गदाभिर्मुसलैर्हलैः ।शक्तिभिस्तीक्ष्णधाराभिर्महद्भि: कूटमुद्गरैः ।।6.96.25।।यष्टिभिर्विमलैश्चक्रैर्निशितैश्चपरश्वथै: ।भिन्दिपालैःशतघ्नीभिरन्यैश्चापिवरायुधैः ।।6.96.26।।

Pagkatapos, sa utos ni Rāvaṇa, ang pinunong-kawal ay nagmadaling magdala ng karwahe—mabilis, may nakahandang kutsero, at nakayuko sa walong kabayo. Noon ang kakila-kilabot na si Rāvaṇa, nagliliwanag sa sariling ningning, ay sumakay roon.

Verse 26

ततोमुहूर्तान्निष्पेतूराक्षसाभीमदर्शनाः ।नदन्तोभीमवदनानानाप्रहरणैर्भुजैः ।।6.96.24।।असिभिःपट्टसै: शूलैर्गदाभिर्मुसलैर्हलैः ।शक्तिभिस्तीक्ष्णधाराभिर्महद्भि: कूटमुद्गरैः ।।6.96.25।।यष्टिभिर्विमलैश्चक्रैर्निशितैश्चपरश्वथै: ।भिन्दिपालैःशतघ्नीभिरन्यैश्चापिवरायुधैः ।।6.96.26।।

Lumabas sila na may dalang mga tungkod, maningning na mga chakrá, at matatalim na palakol; kasama ang mga bhindipāla, mga śataghnī, at iba pang mararangal na sandata.

Verse 27

अथानयद्बलाध्यक्षस्सत्वरोरावणाज्ञया ।द्रुतंसूतसमायुक्तंयुक्ताष्टतुरगंरथम् ।आरुरोहतदाभीमोदीप्यमानंस्वतेजसा ।।6.96.27।।

Pagkatapos, sa utos ni Rāvaṇa, ang pinunong-kawal ay nagmadaling magdala ng karwahe—mabilis, may nakahandang kutsero, at nakayuko sa walong kabayo. Noon ang kakila-kilabot na si Rāvaṇa, nagliliwanag sa sariling ningning, ay sumakay roon.

Verse 28

ततःप्रयातस्सहसाराक्षसैर्भहुभिर्वृतः ।।6.96.28।।रावणःसत्त्वगाम्भीर्याद्दारयन्निवमेदिनीम् ।

Pagkatapos ay biglang umalis si Rāvaṇa, napaliligiran ng maraming rākṣasa, na wari’y sa bigat ng kanyang mapagmataas na lakas at mabagsik na loob ay binibiyak ang mismong lupa.

Verse 29

रावणेनाभ्यनुज्ञातौमहापार्श्वमहोदरौ ।विरूपाक्षश्चदुर्धर्षोरथानारुरुहुस्तदा ।।6.96.29।।

Sa pahintulot ni Rāvaṇa, sina Mahāpārśva at Mahodara—at pati ang mahirap daigin na si Virūpākṣa—ay noon ay sumakay sa kani-kanilang mga karwahe.

Verse 30

तेतुहृष्टाविवर्धन्तोभिन्दन्तइवमेदिनीम् ।नादंघोरंविमुञ्चन्तोनिर्ययुर्जयकाङ्क्षिणः ।।6.96.30।।

Sila, nagagalak at lumulobo sa pagmamataas, ay lumabas na wari’y binibiyak ang lupa; nagpakawala ng nakapangingilabot na ugong, uhaw sa tagumpay.

Verse 31

ततोयुद्धायतेजस्वीरक्षोगणबलैर्वृतः ।निर्ययावुद्यतधनुःकालान्तकयमोपमः ।।6.96.31।।

Pagkaraan, ang maningning na si Rāvaṇa, napaliligiran ng lakas ng mga pangkat ng rākṣasa, ay lumabas sa digmaan na nakataas ang busog—gaya ni Yama, ang tagapuksa sa wakas ng panahon.

Verse 32

ततःप्रजविताश्वेनरथेन स महारथः ।द्वारेणनिर्ययौतेनयत्रतौरामलक्ष्मणौ ।।6.96.32।।

Pagkaraan, ang dakilang mandirigmang-makarwahe ay lumabas sa tarangkahan sakay ng kanyang karwaheng nakayuko sa napakabilis na mga kabayo, patungo sa kinaroroonan nina Rāma at Lakṣmaṇa.

Verse 33

ततोनष्टप्रभःसूर्योदिशश्चतिमिरावृताः ।द्विजाश्चनेदुर्घोराश्चसञ्चचाल च मेदिनी ।।6.96.33।।

Pagkaraan, waring naglaho ang ningning ng araw; nabalot ng dilim ang mga dako; ang mga ibon ay umiyak nang nakapanghihilakbot, at ang lupa mismo’y nagsimulang manginig.

Verse 34

ववर्षरुधिरंदेवश्चस्खलुश्चतुरङ्गमाः ।ध्वजाग्रेन्यपतद्गृध्रोविनेदुश्चाशिवाःशिवाः ।।6.96.34।।

Waring umulan ng dugo mula sa langit; natisod ang mga kabayo; isang buwitre ang dumapo sa tuktok ng watawat; at ang mga asiwang ay umalulong nang masama ang hudyat.

Verse 35

नयनंचास्फुरद्वामंवामोबाहुरकम्पत ।विवर्णवदनश्साकतिंचिदभ्रश्यतस्वनः ।।6.96.35।।

Kumikibot ang kaliwang mata; nanginig ang kaliwang bisig; namutla ang mukha, at ang tinig ay bahagyang naputol, naging paos at basag.

Verse 36

ततोनिष्पततोयुद्धेदशग्रीवस्यरक्षसः ।रणेनिधनशंसीनिरूपाण्येतानिजज्ञिरे ।।6.96.36।।

Pagkaraan, nang sumugod sa digmaan ang rākṣasa na si Daśagrīva, sa larangan ay lumitaw ang mga anyong ito—mga masamang pangitain na naghuhudyat ng kamatayan sa pakikidigma.

Verse 37

अन्तरिक्षात्पपातोल्कानिराघतसमनिर्घास्वना ।विनेदुरशिवागृध्रावायसैरभिमिश्रिताः ।।6.96.37।।

Mula sa himpapawid ay bumagsak ang isang bulalakaw, umuugong na tila kulog; at umalingawngaw ang mga di-mapalad na sigaw—magkakahalong huni ng buwitre at uwak.

Verse 38

एतानचिन्तयन्घोरानुत्पातान्समवस्थितान् ।निर्ययौरावणोमोहाद्वधार्थंकालचोदितः ।।6.96.38।।

Hindi niya pinag-isipan ang mga kakila-kilabot na masamang pangitaing ito na naganap; si Rāvaṇa, nalinlang at itinulak ng Panahon, ay lumabas patungo sa kapahamakaang naghihintay sa kanya.

Verse 39

तेषांतुरथघोषेणराक्षसानांमहात्मनाम् ।वानराणामपिचमूर्युद्धायैवाभ्यवर्तत ।।6.96.39।।

Sa dagundong ng mga karwahe ng mga dakilang rākṣasa, ang hukbo ng mga vānaras ay sumulong din—nag-ayos ng hanay para sa digmaan.

Verse 40

तेषांतुतुमुलंयुद्धंबभूवकपिरक्षसाम् ।अन्योन्यमाह्वयानानांक्रुद्धानांजयमिच्छताम् ।।6.96.40।।

Pagkatapos ay sumiklab ang isang matinding labanan sa pagitan ng mga vānara at mga rākṣasa—bawat panig ay galit na hinahamon ang isa't isa, bawat isa ay nagnanais ng tagumpay.

Verse 41

ततःक्रुद्धोदशग्रीवश्शरैःकाञ्चनभूषणैः ।वानराणामनीकेषुचकारकदनंमहत् ।।6.96.41।।

Pagkatapos si Daśagrīva, na galit na galit, gamit ang mga palaso na pinalamutian ng ginto, ay nagdulot ng malaking pagkatay sa mga hanay ng labanan ng mga vānara.

Verse 42

विकृत्तशिरसःकेचिद्रावणेनवलीमुखाः ।केचिद्विच्छिन्नहृदयाःकेचिच्छ्रोत्रविवर्जिताः ।।6.96.42।।

Ang ilang mga vānara ay nadurog ang mga ulo ni Rāvaṇa; ang iba ay tinusok ang mga puso; at ang iba ay naiwan na walang mga tainga.

Verse 43

निरुच्छवासाहताःकेचित्केचित्पार्श्वेषुदारिताः ।केचिद्विभिन्नशिरसःकेचिच्चक्षुर्विनाकृताः ।।6.96.43।।

Ang ilan ay pinatay at naiwan na walang hininga; ang iba ay napunit ang mga tagiliran; ang iba ay nabasag ang mga ulo; at ang iba ay inalisan ng kanilang mga mata.

Verse 44

Saan man sumulong si Daśānana sa kaniyang karwahe—ang mga mata’y lumaki at nagbaligtad sa poot—doon at doon, hindi nakatiis ang mga pinunong unggoy sa bugso ng kaniyang mga palaso.