Sarga 29

Verse 1

शुकेनतुसमाख्यातान्दृष्ट्वासहरियूथपान् ।समीपस्थंचरामस्यभ्रातरंस्वंविभीषणम् ।।।।लक्ष्मणंचमहावीर्यंभुजंरामस्यदक्षिणं ।सर्ववानरराजंचसुग्रीवंभीमविक्रमम् ।।।।अङ्गदंचापिबलिनंवज्रहस्तात्मजात्मजम् ।हनूमन्तंचविक्रान्तंजाम्बवन्तंचदुर्जयम् ।।।।सुषेणंकुमुदंनीलंनलंचप्लवगर्षभम् ।गजंगवाक्षंशरभंमैन्दंचद्विविदंतथा ।।।।किञ्चिदाविग्नहृदयोजातक्रोधश्चरावणः ।भर्त्सयामासतौवीरौकथान्तेशुकसारणौ ।।।।

Nang marinig ni Rāvaṇa ang ulat ni Śuka at makita ang mga pinunong Vānara—si Vibhīṣaṇa na nakatayo malapit kay Rāma, si Lakṣmaṇa na makapangyarihan, kanang bisig ni Rāma, si Sugrīva na hari ng mga Vānara at kakila-kilabot ang lakas; si Aṅgada na malakas; si Hanūmān na matapang; si Jāmbavān na di-madaig; at sina Suṣeṇa, Kumuda, Nīla, Nala, Gaja, Gavākṣa, Śarabha, Mainda, at Dvivida—siya’y bahagyang nayanig sa loob at nag-alab sa galit; at sa dulo ng kanilang salaysay, sinimulan niyang pagalitan ang dalawang bayani, sina Śuka at Sāraṇa.

Verse 2

शुकेनतुसमाख्यातान्दृष्ट्वासहरियूथपान् ।समीपस्थंचरामस्यभ्रातरंस्वंविभीषणम् ।।6.29.1।।लक्ष्मणंचमहावीर्यंभुजंरामस्यदक्षिणं ।सर्ववानरराजंचसुग्रीवंभीमविक्रमम् ।।6.29.2।।अङ्गदंचापिबलिनंवज्रहस्तात्मजात्मजम् ।हनूमन्तंचविक्रान्तंजाम्बवन्तंचदुर्जयम् ।।6.29.3।।सुषेणंकुमुदंनीलंनलंचप्लवगर्षभम् ।गजंगवाक्षंशरभंमैन्दंचद्विविदंतथा ।।6.29.4।।किञ्चिदाविग्नहृदयोजातक्रोधश्चरावणः ।भर्त्सयामासतौवीरौकथान्तेशुकसारणौ ।।6.29.5।।

“Umalis kayo rito at siyasatin ang matibay na pasiya ni Rāma. Suriin din ang mga malapit sa kanya—ang kanyang mga ministro at ang mga kakamping lumapit sa kanya dahil sa pag-ibig at pagkakalinga.”

Verse 3

शुकेनतुसमाख्यातान्दृष्ट्वासहरियूथपान् ।समीपस्थंचरामस्यभ्रातरंस्वंविभीषणम् ।।6.29.1।।लक्ष्मणंचमहावीर्यंभुजंरामस्यदक्षिणं ।सर्ववानरराजंचसुग्रीवंभीमविक्रमम् ।।6.29.2।।अङ्गदंचापिबलिनंवज्रहस्तात्मजात्मजम् ।हनूमन्तंचविक्रान्तंजाम्बवन्तंचदुर्जयम् ।।6.29.3।।सुषेणंकुमुदंनीलंनलंचप्लवगर्षभम् ।गजंगवाक्षंशरभंमैन्दंचद्विविदंतथा ।।6.29.4।।किञ्चिदाविग्नहृदयोजातक्रोधश्चरावणः ।भर्त्सयामासतौवीरौकथान्तेशुकसारणौ ।।6.29.5।।

Pagkaraan, ang mga tiktik na nilalang ng gabi—na laging naglilibot sa labas—ay lumapit kay Daśagrīva (Rāvaṇa) at nag-ulat tungkol sa makapangyarihang hukbo, kakila-kilabot ang lakas, na nakahimpil malapit sa Bundok Suvela.

Verse 4

शुकेनतुसमाख्यातान्दृष्ट्वासहरियूथपान् ।समीपस्थंचरामस्यभ्रातरंस्वंविभीषणम् ।।6.29.1।।लक्ष्मणंचमहावीर्यंभुजंरामस्यदक्षिणं ।सर्ववानरराजंचसुग्रीवंभीमविक्रमम् ।।6.29.2।।अङ्गदंचापिबलिनंवज्रहस्तात्मजात्मजम् ।हनूमन्तंचविक्रान्तंजाम्बवन्तंचदुर्जयम् ।।6.29.3।।सुषेणंकुमुदंनीलंनलंचप्लवगर्षभम् ।गजंगवाक्षंशरभंमैन्दंचद्विविदंतथा ।।6.29.4।।किञ्चिदाविग्नहृदयोजातक्रोधश्चरावणः ।भर्त्सयामासतौवीरौकथान्तेशुकसारणौ ।।6.29.5।।

Nasdan niya si Suṣeṇa, si Kumuda, si Nīla at si Nala—ang toro sa mga tumatalong hukbo—gayundin sina Gaja, Gavākṣa, Śarabha, Mainda, at si Dvivida rin.

Verse 5

शुकेनतुसमाख्यातान्दृष्ट्वासहरियूथपान् ।समीपस्थंचरामस्यभ्रातरंस्वंविभीषणम् ।।6.29.1।।लक्ष्मणंचमहावीर्यंभुजंरामस्यदक्षिणं ।सर्ववानरराजंचसुग्रीवंभीमविक्रमम् ।।6.29.2।।अङ्गदंचापिबलिनंवज्रहस्तात्मजात्मजम् ।हनूमन्तंचविक्रान्तंजाम्बवन्तंचदुर्जयम् ।।6.29.3।।सुषेणंकुमुदंनीलंनलंचप्लवगर्षभम् ।गजंगवाक्षंशरभंमैन्दंचद्विविदंतथा ।।6.29.4।।किञ्चिदाविग्नहृदयोजातक्रोधश्चरावणः ।भर्त्सयामासतौवीरौकथान्तेशुकसारणौ ।।6.29.5।।

Si Rāvaṇa, na bahagyang nabagabag ang dibdib at bagong nag-alab ang poot, ay nagsimulang manumbat sa dalawang magiting na sugo—sina Śuka at Sāraṇa—sa dulo ng kanilang ulat.

Verse 6

अधोमुखौतौप्रणतावब्रवीच्छुकसारणौ ।रोषगद्गदयावाचासंरब्धंपरुषंवचः ।।।।

Nakayuko ang mukha at nakaluhod sa pagmamakaawa sina Śuka at Sāraṇa; si Rāvaṇa nama’y nagsalita sa tinig na nabubulunan ng poot, galit at marahas ang kanyang mga salita.

Verse 7

नतावत्सदृशंनामसचिवैरुपजीविभिः ।विप्रियंनृपतेर्वक्तुंनिग्रहेप्रग्रहेप्रभोः ।।।।

“Hindi nararapat,” wika niya, “na ang mga tagapayo na nabubuhay sa biyaya ng kanilang panginoon ay magsalita ng nakalulugod-hindi na salita sa haring may kapangyarihang magpigil at maggawad ng gantimpala.”

Verse 8

रिपूणांप्रतिकूलानांयुद्धार्थमभिवर्तताम् ।उभाभ्यांसदृशंनामवक्तुमप्रस्तवेस्तवम् ।।।।

“Ngayong tayo’y papasulong sa digmaan laban sa mga kaaway na salungat, nararapat ba na kayong dalawa’y maghandog ng papuri sa kanila sa ganitong di-napapanahong sandali?”

Verse 9

आचार्यागुरवोवृद्धावृथावांपर्युपासिताः ।सारंयद्राजशास्त्राणामनुजीव्यंनगृह्यते ।।।।

Mga guro, mga tagapagturo, at matatandang kagalang-galang ay inyong pinaglingkuran nang walang saysay—sapagkat hindi ninyo naunawaan ang buháy na diwa ng rājaśāstra, ang agham ng pamamahala.

Verse 10

गृहीतोवानविज्ञातोभारोऽज्ञानस्यवाह्यते ।ईदृशै: सचिवैर्युक्तोमूर्खैर्दिष्ट्यधराम्यहम् ।।।।

Nahawakan man ninyo ang bagay, hindi ninyo naunawaan ang kahulugan; kaya pasan ang bigat ng kamangmangan. Sa pagkakaroon ko ng mga tagapayo na kasing-mangmang ninyo, himala ng kapalaran na ako’y nakapaghahari pa sa kahariang ito.

Verse 11

किंनुमृत्योर्भयंनास्तिवक्तुंमांपरुषंवचः ।यस्यमेशासतोजिह्वाप्रयच्छतिशुभाशुभम् ।।।।

Wala ba kayong takot sa kamatayan, upang magsalita sa akin ng mabagsik na salita—sa akin na sa isang utos lamang, ang inyong dila’y makapagbibigay ng mabuti o masama?

Verse 12

अप्येवदहनंस्पृष्टवावनेतिष्ठन्तिपादपाः ।राजदोषपरामृष्टास्तिष्ठन्तेनापराधिनः ।।।।

Kahit masaling ng apoy, ang mga punò’y nananatiling nakatindig sa gubat; ngunit yaong nasaling ng parusang galit ng hari—hindi nananatiling walang kaparusahan ang nagkasala.

Verse 13

हन्यामहंत्विमौपापौशत्रुपक्षप्रशंसकौ ।यदिपूर्वोपकारैस्तुनक्रोधोमृदुतांव्रजेत् ।।।।

Papatayin ko sana ang dalawang makasalanang ito na pumupuri sa panig ng kaaway—kung hindi lamang lumambot ang aking poot sa pag-alaala sa kanilang mga naunang paglilingkod.

Verse 14

अपध्वंसतगच्छध्वंसन्निकर्षाद्इतोमम ।नहिवांहन्तुमिच्छामिस्मराम्युपकृतानिवाम् ।।।।हतावेवकृतघ्नौतौमयिस्नेहपराङ्मुखौ ।

Lumayas kayo—umalis kayo agad sa aking harapan. Ayaw ko kayong patayin, sapagkat naaalala ko ang mga paglilingkod na ginawa ninyo. Ngunit kayong dalawa, walang utang-na-loob at tumalikod sa pag-ibig sa akin, ay para na ring patay.

Verse 15

एवमुक्तौतुसव्रीळौतावुभौशुकसारणौ ।रावणंजयशब्देनप्रतिनन्द्याभिनिस्सृतौ ।।।।

Sa gayong mga salita, ang dalawa—sina Śuka at Sāraṇa—ay napahiya; matapos purihin si Rāvaṇa sa sigaw na “Tagumpay!”, sila’y umurong at umalis.

Verse 16

अब्रवीत्सदशग्रीव: समीपस्थंमहोदरम् ।उपस्तापयमेशीघ्रंचारान्नीतिविशारदान् ।।।।

Pagkaraan, si Daśagrīva (Rāvaṇa) ay nagsabi kay Mahodara na nakatayo sa malapit: “Dalhin mo agad sa akin ang mga espiya na bihasa sa patakaran at pamamahala.”

Verse 17

महोदरस्तथोक्तस्तुशीघ्रमाज्ञापयच्चरान् ।।।।ततश्चारास्संत्वरिताःप्राप्ताःपार्थिवशासनात् ।उपस्थिताःप्राञ्जलयोवर्धयित्वाजयशिषाः ।।।।

Sa gayong utos, si Mahodara ay agad na nagbigay ng mga tagubilin sa mga espiya.

Verse 18

महोदरस्तथोक्तस्तुशीघ्रमाज्ञापयच्चरान् ।।6.29.17।।ततश्चारास्संत्वरिताःप्राप्ताःपार्थिवशासनात् ।उपस्थिताःप्राञ्जलयोवर्धयित्वाजयशिषाः ।।6.29.18।।

Pagkaraan, sa utos ng hari, nagmadaling dumating ang mga tiktik; nakatindig na magkasalikop ang mga palad, naghandog sila ng basbas ng tagumpay at nanatiling naglilingkod.

Verse 19

तानब्रवीत्ततोवाक्यंरावणोराक्षसाधिपः ।चारान्प्रत्यायितान् शूरान्भक्तान्विगतसाध्वसान् ।।।।

Pagkatapos ay nagsalita si Rāvaṇa, panginoon ng mga Rākṣasa, sa mga tiktik na yaon—mga mapagkakatiwalaan, matatapang, deboto, at walang pangamba.

Verse 20

इतोगच्छतरामस्यव्यवसायंपरीक्षथ ।मन्त्रिष्वभ्यन्तरायेऽस्यप्रीत्यातेनसमागताः ।।।।

“Umalis kayo rito at siyasatin ang matibay na pasiya ni Rāma. Suriin din ang mga malapit sa kanya—ang kanyang mga ministro at ang mga kakamping lumapit sa kanya dahil sa pag-ibig at pagkakalinga.”

Verse 21

कथंस्वपितिजागर्तिकिमन्यच्चकरिष्यति ।विज्ञायनिपुणंसर्वमागन्तव्यमशेषतः ।।।।

“Tingnan ninyo kung paano siya natutulog at paano siya nagigising, at ano pa ang balak niyang gawin. Alamin nang masusi ang lahat, nang walang kakulangan, at saka kayo bumalik.”

Verse 22

चारेणविदितश्शत्रुःपण्डितैर्वसुधाधिपैः ।युद्धेस्वल्पेनयत्नेनसमासाद्यनिरस्यते ।।।।

“Ang kaaway na nalalaman sa pamamagitan ng mga tiktik ay, ayon sa mga pantas na hari, madaling masasalubong sa digmaan at mapapalayas sa kaunting pagsisikap.”

Verse 23

चारास्तुतेतथेत्युक्त्वाप्रहृष्टाराक्षसेश्वरम् ।शार्दूलमग्रतःकृत्वाततश्चक्रुःप्रदक्षिणम् ।।।।

Ang mga espiya, nagalak, ay sumagot, “Gayon na nga.” Inilagay nila si Śārdūla sa unahan, at saka nila pinalibutan nang pakanan, bilang paggalang, ang panginoon ng mga Rākṣasa at lumisan.

Verse 24

ततस्तेतंमहात्मानंचाराराक्षससत्तमम् ।कृत्वाप्रदक्षिणंजग्मुर्यत्ररामस्सलक्ष्मणः ।।।।

Pagkatapos, ang mga espiya ay magalang na pinalibutan nang pakanan ang dakilang-loob na pinakadakila sa mga Rākṣasa, at nagtungo roon sa kinaroroonan ni Rāma kasama si Lakṣmaṇa.

Verse 25

तेसुवेलस्यशैलस्यसमीपेरामलक्ष्मणौ ।प्रच्छन्नाददृशुर्गत्वाससुग्रीवविभीषणौ ।।।।

Pagdating nila, nakabalatkayo, sa paligid ng Bundok Suvela, nakita nila sina Rāma at Lakṣmaṇa, kasama sina Sugrīva at Vibhīṣaṇa.

Verse 26

प्रेक्षमाणाश्चमूंतांतुबभूवुर्भयविक्लबाः ।तेतुधर्मात्मनादृष्टाराक्षसेन्द्रेणराक्षसा ।।।।

Habang minamasdan nila ang hukbong iyon, ang mga Rākṣasa ay nanginig sa takot; ngunit si Vibhīṣaṇa, ang matuwid na panginoon sa mga Rākṣasa, ay agad silang nakilala.

Verse 27

विभीषणेनतत्रस्थानिगृहीतायदृच्छया ।शार्दूलोग्राहितस्त्वेकःपापोऽयमितिराक्षसः ।।।।

Sa pagkakataon, sinunggaban sila roon ni Vibhīṣaṇa; at si Śārdūla lamang ang tiyak na nabihag, habang sumisigaw, “Ito ang masamang Rākṣasa!”

Verse 28

मोचितस्सोऽपिरामेणवध्यमानःप्लवङ्गमैः ।अनृशंस्येनरामेणमोचिताराक्षसाःपरे ।।।।

Bagaman ibig siyang patayin ng mga plawanggama, pinalaya rin siya ni Rāma; at dahil sa habag ni Rāma, pinalaya rin ang iba pang mga Rākṣasa.

Verse 29

वानरैरर्दितास्तेतुविक्रान्तैर्लघुविक्रमैः ।पुनर्लङ्कामनुप्राप्ताश्वसन्तोनष्टचेतसः ।।।।

Nililigalig ng matatapang at matutuling mandirigmang vānara, ang mga Rākṣasa ay muling nakabalik sa Laṅkā, hinihingal at nawalan ng ulirat.

Verse 30

ततोदशग्रीवमुपस्थितास्तेचाराबहिर्नित्यचरानिशाचराः ।गिरेस्सुवेलस्यसमीपवासिनंन्यवेदयन्भीमबलंमहाबलाः ।।।।

Pagkaraan, ang mga tiktik na nilalang ng gabi—na laging naglilibot sa labas—ay lumapit kay Daśagrīva (Rāvaṇa) at nag-ulat tungkol sa makapangyarihang hukbo, kakila-kilabot ang lakas, na nakahimpil malapit sa Bundok Suvela.