Sarga 102

Verse 1

शक्त्याविनिहतंदृष्टवारावणेनबलीयसा ।लक्ष्मणंसमरेशूरंरूधिरौघपरिप्लुतम् ।।।।स दत्त्वातुमुलंयुद्धंरावणस्यदुरात्मनः ।विसृजन्नेवबाणौघान् सुषेणमिदमब्रवीत् ।।।।

Nang makita niyang ang magiting na Lakṣmaṇa ay tinamaan at napabagsak sa labanan ng sibat ni Rāvaṇa na lubhang makapangyarihan, at naliligo sa agos ng dugo, si Rāma ay nagpatuloy pa rin sa mabangis na digmaan laban sa masamang-loob na Rāvaṇa—patuloy na nagpapakawala ng mga ulang ng palaso—at saka nagsalita ng ganito kay Suṣeṇa.

Verse 2

शक्त्याविनिहतंदृष्टवारावणेनबलीयसा ।लक्ष्मणंसमरेशूरंरूधिरौघपरिप्लुतम् ।।6.102.1।।स दत्त्वातुमुलंयुद्धंरावणस्यदुरात्मनः ।विसृजन्नेवबाणौघान् सुषेणमिदमब्रवीत् ।।6.102.2।।

Nang makita ni Rāma ang magiting na Lakṣmaṇa na sa labanan ay tinamaan at ibinagsak ng sibat ni Rāvaṇa, ang makapangyarihan, at nalulunod sa agos ng dugo—habang nakikipagdigma siya nang mabangis sa masamang-loob na iyon at patuloy na nagpapakawala ng ulang ng mga palaso—ay sinabi niya ito kay Suṣeṇa.

Verse 3

एषरावणवीर्येणलक्ष्मणःपतितोभुविः ।सर्पवच्चेष्टतेवीरोभूमौशोकमुदिरीयन् ।।।।

Dahil sa lakas ni Rāvaṇa, si Lakṣmaṇa ay nabuwal sa lupa; ang magiting na iyon ay gumagapang at pumipilipit sa lupa na wari’y ahas, at nagbubunsod ng dalamhati.

Verse 4

शोणितार्द्रमिमंवीरंप्राणैःप्रियतरंमम ।पश्यतोममकाशक्तिर्योद्धुंपर्याकुलात्मनः ।।।।

Habang pinagmamasdan ko ang bayaning ito—na mas mahalaga sa akin kaysa sa sarili kong buhay—na naliligo sa dugo, ang aking isipan ay gulong-gulo. Paano ako magkakaroon ng lakas upang lumaban?

Verse 5

अ यं स समरश्लाघीभ्रातामेशुभलक्षणः ।यदिपञ्चत्वमापन्नःप्राणैर्मेकिंसुखेनवा ।।।।

Ang kapatid kong ito—na tanyag sa labanan at may taglay na mga mapalad na tanda—kung siya ay binawian na ng buhay, ano pa ang silbi sa akin ng buhay o kaligayahan?

Verse 6

लज्जतीवहिवीर्यंभ्रश्यतीवकराद्धनुः ।सायकाव्यवसीदन्तिदृष्टिर्भाष्पवशंगता ।।।।

Ang aking tapang ay tila umurong sa hiya; ang busog ay tila dumudulas sa aking kamay; ang aking mga palaso ay nalalaglag, at ang aking paningin ay nadaig na ng mga luha.

Verse 7

अवसीदन्तिगात्राणिस्वप्नयानेनृणामिव ।चिन्तामेवर्ततेतीव्रामुमूर्षापि च जायते ।।।।

Ang aking mga viyas ay nanghihina, na para bang ako ay gumagalaw sa isang panaginip; matinding pagkabalisa lamang ang sumisiklab sa loob ko, at maging ang pagnanais na mamatay ay umuusbong.

Verse 8

भ्रातरंनिहतंदृष्टवारावणेनदुरात्मना ।विष्टनन्तंतुदुःखार्तंमर्मण्यभिहतंभृशम् ।।।।

Nang makita ang kapatid na napatay ng masamang-loob na si Rāvaṇa—malubhang sugatan sa mga mahalagang bahagi at namimilipit sa kirot—napuspos si Rāma ng dalamhati.

Verse 9

राघवोभ्रातरंदृष्टवाप्रियंप्राणंबहिश्चरम् ।दुःखेनमहताविष्टोध्यानशोकपरायणः ।।।।

Si Rāghava, nang makita ang kapatid na higit na mahal kaysa sariling buhay—na wari’y ang kanyang hininga’y lumabas at naglalakad sa labas—ay nilamon ng napakalaking pighati, lubos na nalugmok sa mapait na pagninilay.

Verse 10

परंविषादमापन्नोविललापाकुलेन्द्रियः ।भ्रातरंनिहतंदृष्टवालक्ष्मणंरणपांसुषु ।।।।

Nang makita niyang ang kapatid na si Lakṣmaṇa ay nabuwal sa alikabok ng digmaan, si Rāma ay nilamon ng matinding dalamhati; nanginginig ang kanyang mga pandama, siya’y humagulgol at tumangis nang malakas.

Verse 11

विजयोऽपिहिमेशूर न प्रियायोपकल्पते ।अचक्षुर्विषयश्चन्द्रःकांप्रीतिंजनयिष्यति ।।।।

O magiting na mandirigma, kahit ang tagumpay ay di ko ikinatutuwa. Anong ligaya ang maibibigay ng buwan sa taong wala na itong maaabot ng paningin?

Verse 12

किंमेयुद्धेनकिंप्राणैर्युद्धकार्यं न विद्यते ।यत्रायंनिहतश्शेतेरणमूर्धनिलक्ष्मणः ।।।।

Ano ang saysay sa akin ng digmaan, ano ang saysay ng buhay? Walang layon ang pakikipaglaban kung si Lakshmana’y nakahandusay, tinamaan, sa pinakaharapan ng labanan.

Verse 13

यथैवमांवनंयान्तमनुयातिमहाद्युतिः ।अहमप्युपयास्यामितथैवैनंयमक्षयम् ।।।।

Kung paanong ang maningning na Lakshmana’y sumunod sa akin nang ako’y tumungo sa gubat, gayon din susundan ko siya ngayon—patungo sa walang hanggang tahanan ni Yama, Panginoon ng Kamatayan.

Verse 14

इष्टबन्धुजनोनित्यंमां स नित्यमनुव्रतः ।इमामवस्थांगमितोराक्षसैःकूटयोधिभिः ।।।।

Siya na laging nagmamahal sa mga minamahal at palaging tapat na sumusunod sa akin—dinala siya sa ganitong kakila-kilabot na kalagayan ng mga Rakshasa na mandarayang lumalaban.

Verse 15

देशेदेशेकलत्राणिदेशेदेशे च बान्दवाः ।तंतुदेशं न पश्यामियत्रभ्रातासहोदरः ।।।।

Sa iba’t ibang lupain may mga asawa, sa iba’t ibang lupain may mga kamag-anak; ngunit wala akong nakikitang lupain na muling makapagbibigay ng tunay na kapatid na kasin-ina sa sinapupunan.

Verse 16

इत्येवंविलपन्तंतंशोकविह्वलितेद्रनियम् ।विवेष्टमानंकरुणमच्छवसन्तंपुनःपुनः ।।।।राममाश्वासयनवीरसुषेनोवाक्यमब्रवीत

Habang si Rāma’y gayong nananaghoy—ang mga pandama’y nilamon ng dalamhati, nagpipilipit sa habag at paulit-ulit na humihinga nang malalim—si Suṣeṇa, ang magiting, ay umaliw sa kanya at nagsalita.

Verse 17

किनुराज्येनदुर्धर्षलक्ष्मणेनविनामम ।कथंवक्ष्याम्यहंत्वम्बांसुमित्रांपुत्रवत्सलाम् ।।।।

“Kung wala si Lakṣmaṇa—na di madaling daigin—ano pa sa akin ang kaharian? At paano ko haharapin at sasabihin kay inang Sumitrā, na lubhang mapagmahal sa anak?”

Verse 18

न मृथोयंमहाबाहो लक्ष्मणोलक्षमिवर्धन: ।न चास्यविक्रतंवक्त्रानापिशस्वासं न निष्प्रभं ।।।।

“O makapangyarihang bisig, tagapagpalago ng kapalaran—hindi patay si Lakṣmaṇa. Hindi baluktot ang kanyang mukha; hindi naputol ang kanyang hininga; at hindi rin naglaho ang kanyang ningning.”

Verse 19

सुप्रभंसुप्रसन्नं च मुखमस्यनिरीक्ष्यताम् ।।।।पद्मपत्रतलौहस्तौसुप्रसन्ने च लोचने ।

“Masdan—ang kanyang mukha’y maliwanag at payapa; ang kanyang mga palad ay tila ibabaw ng dahon ng lotus, at ang kanyang mga mata rin ay malinaw at matahimik.”

Verse 20

ऐ वं न विद्यतेरूपंगतासूनांविशम्पते ।।।।माविषादंमृकृथावीरसप्राणोऽयमरिन्दम ।

O panginoon sa mga tao, hindi ganito ang anyo ng mga yaong pumanaw na ang hininga. Huwag kang malugmok sa dalamhati, O bayani—buhay pa ang tagapagpuksa ng mga kaaway na ito.

Verse 21

आ ख्यासतितुप्रसुप्तस्यस्रस्तगात्रस्यभूतले ।।।।सोच्छवासंहृदयंवीरकम्पमानंमुहुर्मुहुः ।

Bagaman siya’y nakahandusay sa lupa na wari’y natutulog, at lupaypay ang mga sangkap, ang kanyang paghinga at ang pusong bayani na muling tumitibok nang paulit-ulit ang nagpapahayag na nananatili pa ang buhay.

Verse 22

एवमुक्त्वामहाप्राज्ञःसुषेणोराघवंवचः ।।।।समीपस्थमुवाचेदंहनूमन्तंमहाकपिम् ।

Pagkasabi nito, ang lubhang marunong na si Suṣeṇa ay nagsalita kay Rāghava; at saka niya tinawag at kinausap si Hanumān, ang dakilang unggoy, na nakatayo sa malapit.

Verse 23

सौम्य शीघ्रमितोगत्वाशैलमौषधिपर्वतम् ।।।।पूर्वंतुकथितोयोऽसौवीर जाम्बवताशुभ: ।दक्षिणेशिखरेजातामोषधिमानय ।।।।सवर्णकरणींनाम्नासावर्ण्यकरणींतथा ।सञ्जीवकरणींवीरसन्धानीं च महौषधीम् ।।।।सञ्जीवनार्धंवीरस्यलक्ष्मणस्यमहात्मनः ।

O mabait na kaibigan, magmadali kang umalis dito patungo sa Bundok ng mga Halamang-Gamot—yaong mapalad na bundok na sinabi na sa iyo noon ni Jāmbavān, O bayani. Sa timog na tuktok nito, dalhin mo ang mga halamang tumutubo roon: Savarṇakaraṇī, Sāvarṇyakaraṇī, Sañjīvakaraṇī, at ang dakilang halamang Sandhāni—upang maibalik sa buhay ang dakila at magiting na si Lakṣmaṇa.

Verse 24

सौम्य शीघ्रमितोगत्वाशैलमौषधिपर्वतम् ।।6.102.23।।पूर्वंतुकथितोयोऽसौवीर जाम्बवताशुभ: ।दक्षिणेशिखरेजातामोषधिमानय ।।6.102.24।।सवर्णकरणींनाम्नासावर्ण्यकरणींतथा ।सञ्जीवकरणींवीरसन्धानीं च महौषधीम् ।।6.102.25।।सञ्जीवनार्धंवीरस्यलक्ष्मणस्यमहात्मनः ।

Sa gayong utos, ang maringal na si Hanumān ay nagtungo sa Bundok ng mga Halamang-Gamot; ngunit dahil hindi niya makilala ang mga dakilang halamang iyon, siya’y napasok sa balisang pagninilay.

Verse 25

सौम्य शीघ्रमितोगत्वाशैलमौषधिपर्वतम् ।।6.102.23।।पूर्वंतुकथितोयोऽसौवीर जाम्बवताशुभ: ।दक्षिणेशिखरेजातामोषधिमानय ।।6.102.24।।सवर्णकरणींनाम्नासावर्ण्यकरणींतथा ।सञ्जीवकरणींवीरसन्धानीं च महौषधीम् ।।6.102.25।।सञ्जीवनार्धंवीरस्यलक्ष्मणस्यमहात्मनः ।

“Dalhin mo, O bayani, ang dakilang mga halamang-gamot na tinatawag na Savarṇakaraṇī, Sāvarṇyakaraṇī, gayundin ang Sañjīvakaraṇī at Sandhānī—upang muling maibalik sa buhay si Lakṣmaṇa, ang magiting at dakilang-loob.”

Verse 26

इत्येवमुक्तोहनुमान्गत्वाचौषथिपर्वतम् ।।।।चिन्तामभ्यगमछ्रचीमानजानं स्ता महौषधीः ।

Sa gayong utos, ang maringal na si Hanumān ay nagtungo sa Bundok ng mga Halamang-Gamot; ngunit dahil hindi niya makilala ang mga dakilang halamang iyon, siya’y napasok sa balisang pagninilay.

Verse 27

तस्यबुद्धि: समुत्पन्नामारुतेरमितौजसः ।।।।इदमेवगमिष्यामिगृहीत्वाशिखरंगिरेः ।

Noon, sumibol ang matalas na pasiya sa isip ni Hanumān, anak ng Hangin, na may walang-hanggang lakas: “Aalis ako ngayon din—bitbit ang tuktok mismo ng bundok.”

Verse 28

अस्मिंस्तुशिखरेजातामोषधिंतांसुखावहाम् ।।।।प्रतर्केणावगच्छामिसुषेणोह्यवमब्रवीत् ।

Sa pangangatwiran, natitiyak ko na sa tuktok na ito tumutubo ang nakagagaling na halamang nagbibigay-ginhawa; sapagkat gayon ang sinabi ni Suṣeṇa.

Verse 29

अगृह्ययदिगच्छामिविशल्यकरणीमहम् ।।।।कालात्ययेनदोषःस्याद्वैक्लब्यं च महद्भवेत् ।

Kung ako’y yayaon nang hindi dala ang Viśalyakaraṇī, sa paglipas ng oras ay magkakaroon ng pagkukulang, at lilitaw ang malaking pagkalito.

Verse 30

इतिसञ्चिन्त्यहनूमान्गत्वाक्षिप्रंमहाबलः ।।।।आसाद्यपर्वतश्रेष्ठंप्रक्रम्यगिरेश्शिरः ।फुल्लनानातरुगणंसमुत्पाट्यमहाबलः ।।।।गृहीत्वाहरिशार्दूलोहस्ताभ्यांसमतोलयत् ।

Sa gayong pagninilay, ang makapangyarihang Hanuman ay dagling nagtungo; narating niya ang pinakadakilang bundok. Paglapit sa tuktok, binunot niya ang taluktok na hitik sa sari-saring punong namumulaklak; at bilang tigre sa mga vanara, inangat at pinatatag niya iyon sa dalawang kamay.

Verse 31

इतिसञ्चिन्त्यहनूमान्गत्वाक्षिप्रंमहाबलः ।।6.102.30।।आसाद्यपर्वतश्रेष्ठंप्रक्रम्यगिरेश्शिरः ।फुल्लनानातरुगणंसमुत्पाट्यमहाबलः ।।6.102.31।।गृहीत्वाहरिशार्दूलोहस्ताभ्यांसमतोलयत् ।

Hawak ang taluktok ng bundok, lumundag si Hanuman paitaas sa kalangitan—gaya ng maitim na ulap-ulan na hitik sa tubig na umaangat sa himpapawid.

Verse 32

सनीलमिवजीमूतंतोयपूर्णंनभस्तलात् ।।।।उत्पपातगृहीत्वातुहनूमान् शिखरंगिरेः ।

Hawak ang taluktok ng bundok, lumundag si Hanuman paitaas sa kalangitan—gaya ng maitim na ulap-ulan na hitik sa tubig na umaangat sa himpapawid.

Verse 33

समागम्यमहावेगःसंन्यस्यशिखरंगिरेः ।।।।विश्रम्यकिञ्चिद्धनुमान्सुषेणमिदमब्रवीत् ।

Dumating siyang ubod ng bilis at ibinaba ang taluktok ng bundok. Pagkaraan ng kaunting pahinga, sinabi ni Hanuman ang mga salitang ito kay Sushena.

Verse 34

ओषधीर्नावगच्छामिताअहंहरिपुङ्गव ।।।।तदिदंशिखरंकृत्स्नंगिरेस्तस्याहृतंमया ।

“O pinakadakila sa mga vanara, hindi ko nakilala ang mga halamang-gamot na iyon; kaya dinala ko rito ang buong taluktok ng bundok na yaon.”

Verse 35

एवंकथयमानंतुप्रशस्यपवनात्मजम् ।।।।सुषेणोवानरश्रेष्ठोजग्राहोत्पाट्यचौषधीः ।

Habang nagsasalita nang gayon ang Anak ng Hangin, pinuri siya ni Suṣeṇa—pinakamainam sa mga Vānara—at binunot ang mga kailangang halamang-gamot at kinuha iyon.

Verse 36

विस्मितास्तुबभूवुस्तेसर्वेवानरपुङ्गवाः ।।।।दृष्टवाहनूमतःकर्मसुरैरपिसुदुष्करम् ।

Namangha ang lahat ng pangunahing pinuno ng mga Vānara nang makita ang gawa ni Hanumān—isang gawang napakahirap kahit para sa mga diyos.

Verse 37

ततःसङ्क्षोदयित्वातामोषधिंवानरोत्तमः ।।।।लक्ष्मणस्यददौनस्तस्सुषेणस्सुमहाद्युतिः ।

Pagkaraan, dinurog ni Suṣeṇa—maningning na pinakamarangal sa mga Vānara—ang halamang iyon at ipinasok sa mga butas ng ilong ni Lakṣmaṇa.

Verse 38

विशल्यस्ससमाघ्रायलक्ष्मणःपरवीरहा ।।।।विशल्योविरुजश्शीघ्रमुदतिष्ठन्महीतलात् ।

Nang maamoy iyon ni Lakṣmaṇa, mamumuksa ng mga bayani ng kaaway, siya’y napalaya sa nakabaong sandata at sa kirot; at agad siyang tumindig mula sa lupa.

Verse 39

तमुत्थितंतुहरयोभूतलात्प्रेक्ष्यलक्ष्मणम् ।।।।साधुसावधितिसुप्रीतालक्ष्मणंप्रत्यपूजयन् ।

Nang makita ng mga Vānara si Lakṣmaṇa na muling tumindig mula sa lupa, sila’y nagalak at sumigaw, “Mabuti! Mabuti!” at buong paggalang siyang pinarangalan.

Verse 40

एह्येहीत्यब्रवीद्रामोलक्ष्मणंपरवीरहा ।।।।सस्वजेस्नेहगाढं च बाष्पपर्याकुलेक्षणः ।

Si Rāma, ang pumatay sa mga bayani ng kaaway, ay tumawag kay Lakṣmaṇa: “Halika, halika!” At sa mga matang nalalabo sa luha, mahigpit niya itong niyakap sa lalim ng pag-ibig.

Verse 41

ब्रवीच्छपरिष्वज्यसौमित्रिंराघवस्तदा ।।।।दिष्ट्यात्वांवीरपश्यामिमरणात्पुनरागतम् ।

Pagkatapos, niyakap ni Rāghava si Saumitri at nagsabi: “Sa biyaya ng kapalaran, O bayani, nakikita kitang muling nagbalik mula sa kamatayan.”

Verse 42

न हिमेजीवितेनार्थस्सीतयाविजयनेवा ।।।।कोहिमेवदतेनार्धस्त्वयिपञ्चत्वमागते ।

“Sa akin, walang saysay ang buhay—ni si Sītā man, ni ang tagumpay—kung ikaw ay napasa-kamatayan; ano pa ang halaga ng anumang salita ko kung ikaw ay nawala?”

Verse 43

इत्येवंवदतस्तस्यराघवस्यमहात्मनः ।।।।भिन्नश्शिथिलयावाचालक्ष्मणोवाक्यमब्रवीत् ।

Habang gayon ang pagsasalita ng dakilang-loob na si Rāghava, si Lakṣmaṇa, na nabagabag sa mga salitang nanginginig at humihina, ay sumagot ng kanyang tugon.

Verse 44

तांप्रतिज्ञांप्रतिज्ञायपुरासत्यपराक्रम ।।।।लघुःकश्चिदिवासत्त्वोनैवंवक्तुमिहार्हसि ।

O ikaw na may katapangang nakabatay sa katotohanan, matapos mong bitawan ang pangakong iyon noon, hindi ka dapat magsalita ng ganyan ngayon, na para bang ikaw ay isang hamak at walang siglang tao.

Verse 45

न हिप्रतिज्ञांकुर्वन्तिवितथांसत्यवादिनः ।।।।लक्षणंहिमहत्त्वस्यप्रतिज्ञापरिपालनम् ।

Hindi gumagawa ng walang saysay na panata ang mga nagsasalita ng katotohanan; sapagkat ang pagtupad sa pangako ang tunay na tanda ng kadakilaan.

Verse 46

नैराश्यमुपगन्तुं च नालंतेमत्कृतेऽनघ ।।।।वधेनरावणस्याद्यप्रतिज्ञामनुपालय ।

O walang dungis, hindi nararapat na mawalan ka ng pag-asa dahil sa akin. Ngayon, sa pagpatay kay Rāvaṇa, tuparin mo ang iyong panata.

Verse 47

नजीवन्यास्यतेशत्रुस्तवबाणपथंगतः ।।।।नर्दतस्तीक्षणदंष्ट्रस्यसिंहस्येवमहागजः ।

Walang kaaway na makaliligtas nang buhay kapag napasok na ang landas ng iyong mga palaso—gaya ng dambuhalang elepanteng hindi makatatagal kapag nasakmal ng umuungal na leon na may matutulis na pangil.

Verse 48

अहंतुवधमिच्छामिशीघ्रमस्यदुरात्मनः ।।।।यावदस्तं न यात्येषकृतकर्मादिवाकरः ।

Nais kong makita ang kamatayan ng masamang-loob na ito nang madali—bago lumubog ang Araw, matapos ang kaniyang paglalakbay.

Verse 49

यदिवधमिच्छसिरावणस्यसङ्ख्येयदि च कृतांहितवेच्छसिप्रतिज्ञाम् ।यदितवराजसुताभिलाषआर्यकुरु च वचोममशीघ्रमद्यवीर ।।।।

O bayaning marangal—kung nais mo ang kamatayan ni Rāvaṇa sa labanan, kung ibig mong matupad ang panatang para sa kabutihan, at kung minimithi mo ang anak ng hari—gawin mo ang sinasabi ko, agad, ngayong araw.