Sarga 69

Verse 1

एवंविलपमानस्यरावणस्यदुरात्मनः ।श्रुत्वाशोकाभितप्तस्यत्रिशिरावाक्यमब्रवीत् ।।।।

Nang marinig ni Trishira ang masamang-loob na si Ravana na tumatangis, nilalamon ng dalamhati, siya’y nagsalita sa kanya.

Verse 2

एवमेवमहावीर्योहतोनस्तातमध्यमः ।न तुसत्पुरुषाराजन्विलपन्तियथाभवान् ।।।।

Tunay ngang napatay na ang aming dakilang bayani—ang iyong amain at tiyuhin na nasa gitna. Ngunit, O Hari, ang mga mabubuting tao ay hindi nananaghoy gaya mo.

Verse 3

नूनंत्रिभुवनस्यापिपर्याप्तस्त्वमसिप्रभो ।स कस्मात्प्राकृतइवशोचस्यात्मानमीदृशम् ।।।।

Tunay nga, O Hari, sapat ang iyong lakas upang manaig maging sa tatlong daigdig; bakit kung gayon, gaya ng karaniwang tao, ikaw ay nagdadalamhati sa iyong sarili nang ganito?

Verse 4

ब्रह्मदत्ताऽस्तितेशक्तिःकवचस्सायकोधनुः ।सहस्रखरसंयुक्तोरथोमेघस्वनोमहान् ।।।।

Taglay mo ang mga kaloob ni Brahmā: ang sibat, baluti, mga palaso at busog; at ang dakilang karwaheng nakayuko sa sanlibong asno, umuugong na tila ulap.

Verse 5

त्वयाऽसकृद्विशस्त्रेणविशस्तादेवदानवाः ।स सर्वायुधसम्पन्नोराघवंशास्तुमर्हसि ।।।।

Sa iyo—muli’t muli—kahit walang sandata, napasuko ang mga Deva at mga Dānava; kaya ngayon, na ganap sa lahat ng uri ng armas, nararapat kang supilin si Rāghava (Rāma).

Verse 6

कामंतिष्ठमहाराजनिर्गमिष्याम्यहंरणम् ।उद्धरिष्यामितेशत्रूंन्गरुडःपन्नगानिव ।।।।

“Manatili kang payapa, O dakilang hari. Lalabas ako sa larangan ng digmaan at bubunutin ko ang iyong mga kaaway, gaya ni Garuḍa na dumadagit sa mga ahas.”

Verse 7

शम्बरोदेवराजेननरकोविष्णुवायथा ।तथाऽद्यशयितारामोमयायुधिनिपातितः ।।।।

“Kung paanong si Śambara ay ibinagsak ng hari ng mga deva, at si Naraka naman ay ni Viṣṇu, gayon din ngayon—sa digmaan—ibabagsak ko si Rāma at ihihandusay ko siya.”

Verse 8

श्रुत्वात्रिशिरसोवाक्यंरावणोराक्षसाधिपः ।पुनर्जातमिवात्मानंमन्यतेकालचोदितः ।।।।

Nang marinig ni Rāvaṇa, ang panginoon ng mga Rākṣasa, ang mga salita ni Triśiras, inakala niyang siya’y muling isinilang—na para bang itinutulak ng tadhana.

Verse 9

श्रुत्वात्रिशिरसोवाक्यंदेवान्तकनरान्तकौ ।अतिकायश्चतेजस्वीबभूवुर्युद्धहर्षिताः ।।।।

Nang marinig ang mga salita ni Triśiras, sina Devāntaka at Narāntaka—kasama ang nagniningning na si Atikāya—ay naging sabik sa pakikidigma.

Verse 10

ततोऽहमहमित्येवगर्जन्तोनैरृतर्षभाः ।रावणस्यसुतावीराश्शक्रतुल्यपराक्रमाः ।।।।

Pagkatapos, ang matatapang na anak ni Ravana—mga toro sa hanay ng mga Rakshasa, kapantay ni Indra sa lakas—ay umungal, bawat isa’y sumisigaw, “Ako! Ako!”

Verse 11

अन्तरिक्षगतास्सर्वेसर्वेमायाविशारदाः ।सर्वेत्रिदशदर्पघ्नास्सर्वे च रणदुर्जयाः ।।।।

Lahat sila’y nakalilipad sa himpapawid; lahat ay bihasa sa mga sining ng mahika; lahat ay kayang durugin ang pagmamataas ng mga diyos; at lahat ay mahirap daigin sa digmaan.

Verse 12

सर्वेसुबलसम्पन्नास्सर्वेविस्तीर्णकीर्तयः ।सर्वेसमरमासाद्य न श्रूयन्तेस्मपराजिताः ।।।।देवैरपिसगन्धर्वैस्सकिन्नरमहोरगैः ।

Lahat ay puspos ng dakilang lakas; lahat ay bantog ang malawak na pangalan; at sa pagpasok nila sa digmaan, kailanma’y hindi napabalitang natalo—kahit ng mga deva, ng mga Gandharva, ng mga Kinnara, o ng mga dakilang ahas (Mahoraga).

Verse 13

सर्वेस्त्रविदुषोवीरास्सर्वेयुद्धविशारदाः ।।।।सर्वेप्रसवरविज्ञानास्सर्वेलब्धवरास्तथा ।

Lahat ay mga bayani na bihasa sa mga sandata; lahat ay dalubhasa sa pakikidigma; lahat ay may kaalaman sa mga ritwal at banal na karunungan; at lahat din ay nagkamit ng mga biyaya (boon).

Verse 14

सतैस्तथाभास्करतुल्यवर्चसैःपुस्त्रैर्वृतश्शत्रुबलप्रमार्दनैः ।रराजराजामघवान्यथामरै ।र्वृतोमहादानवदर्पनाशनैः ।।।।

Napapaligiran ng daan-daang anak na nagniningning na gaya ng araw at may lakas na dumurog sa hukbo ng kaaway, ang hari (Rāvaṇa) ay nagningning—gaya ni Indra na napalilibutan ng mga walang-kamatayang nilalang, mga tagapuksa ng pagmamataas ng malalaking Dānava.

Verse 15

स पुत्रान् सम्परिष्वज्यभूषयित्वा च भूषणैः ।आशीर्भिश्चप्रशस्ताभिःप्रेषयामाससम्युगे ।।।।

Yakap niya ang kanyang mga anak, pinalamutian sila ng mga hiyas, at sa mga papuring pagpapala ay isinugo niya sila sa digmaan.

Verse 16

युद्धोन्मत्तं च मत्तं च भ्रातरौचापिरावणः ।रक्षणार्थंकुमाराणांप्रेषयामाससंयुगे ।।।।

Isinugo rin ni Rāvaṇa ang dalawa niyang kapatid—sina Yuddhonmatta at Matta—sa labanan, upang ipagtanggol ang mga batang prinsipe (ang kanyang mga anak).

Verse 17

तेऽभिवाद्यमहात्मानंरावणंरिपुरावणम् ।कृत्वाप्रदक्षिणंचैवमहाकायाःप्रतस्थिरे ।।।।

Nagbigay-galang ang mga mandirigmang may dambuhalang pangangatawan kay Rāvaṇa, sindak ng kanyang mga kaaway; at matapos siyang ikutin nang may paggalang, sila’y naglakbay palabas.

Verse 18

सर्वौषधीभिर्गन्धैश्चसमालभ्यमहाबलाः ।निर्जग्मुर्नैरृतश्रेष्ठाषडेतेयुद्धकाङ्क्षिणः ।।।।

Pinahiran ng mga halamang panangga at mga pabango ang kanilang sarili; at ang anim na pinunong rākṣasa, dakila sa lakas, ay lumabas na sabik sa digmaan.

Verse 19

त्रिशिराश्चातिकायश्चदेवान्तकनरान्तकौ ।महोदरमहापार्श्वौनिर्जग्मुःकालचोदिताः ।।।।

Sina Triśiras at Atikāya, kasama sina Devāntaka at Narāntaka, at gayundin sina Mahodara at Mahāpārśva, ay lumabas—itinutulak ng Panahon, ng tadhana.

Verse 20

ततस्सुदर्शनंनागंनीलजीमूतसन्निभम् ।ऐरावतकुलेजातमारुरोहमहोदरः ।।।।

Pagkaraan, sinakyan ni Mahodara ang elepanteng nagngangalang Sudarśana, maitim na gaya ng bughaw na ulap-ulan, na isinilang sa angkan ni Airāvata.

Verse 21

सर्वायुधसमायुक्तंतूणीभिश्चस्वलङ्कृतम् ।रराजगजमास्थायसवितेवास्तमूर्धनि ।।।।

Taglay ang lahat ng sandata at pinalamutian ng mga lalagyan ng palaso, nagningning siya habang nakasakay sa elepante—gaya ng araw sa gilid ng paglubog sa kanluran.

Verse 22

हयोत्तमसमायुक्तंसर्वायुधसमाकुलम् ।आरुरोहरथश्रेष्ठंत्रिशिरारावणात्मजः ।।।।

Si Triśiras, anak ni Rāvaṇa, ay sumakay sa pinakamainam na karwahe, nakayuko sa mahuhusay na kabayo at punô ng sari-saring sandata.

Verse 23

त्रिशिरारथमास्थायविरराजधनुर्धरः ।सविद्युदुल्कश्शैलाग्रेस्सेन्द्रइवाम्बुदः ।।।।

Nang makaupo sa kanyang karwahe, si Triśiras na mamamana ay nagningas sa ningning—gaya ng ulap sa tuktok ng bundok, hitik sa kidlat at mga bulalakaw, na wari’y si Indra ang nasa loob.

Verse 24

त्रिभिःकिरीटैश्शुशुभेत्रिशिरास्सरथोत्तमे ।हिमवानिशैलेन्द्रस्त्रिभिःकाञ्चनपर्वतैः ।।।।

Sa kanyang napakahusay na karwahe, si Triśiras ay lalo pang nagningning sa tatlong korona—gaya ni Himavān, hari ng mga bundok, na kumikislap sa tatlong gintong taluktok.

Verse 25

अतिकायोऽपितितेजस्वीराक्षसेन्द्रसुतस्तदा ।आरुरोहरथश्रेष्ठंश्रेष्ठस्सर्वधनुष्मताम् ।।।।

Pagkaraan, si Atikāya rin—maningning, anak ng hari ng mga rākṣasa, at pinakadakila sa lahat ng mamamana—ay sumakay sa maringal na karwahe.

Verse 26

सुचक्राक्षंसुसंयुक्तंस्वनुकर्षंसुकूबरम् ।तूणीबाणासनैर्दीप्तंप्रासासिपरिघाकुलम् ।।।।

May mainam na mga gulong at matitibay na pagkakabit, malalakas na ehe at matatag na mga haligi; nagniningas sa mga lalagyan ng palaso at mga busog, at siksik sa mga sibat, tabak, at mga pamalong bakal.

Verse 27

सकाञ्चनविचित्रेणमकुटेनविराजता ।भूषणैश्चबभौमेरुःप्रभाभिरिवभासयन् ।।।।

Sa kaniyang kahanga-hangang koronang ginto na nagniningning, at sa mga palamuting nakapaligid, siya’y nagmistulang Bundok Meru, na wari’y pinapaliwanag ang lahat sa sariling liwanag.

Verse 28

स रराजरथेतस्मिन् राजसूनुर्महाबलः ।वृतोनैरृतशार्दूलैर्वज्रपाणिरिवामरैः ।।।।

Sa loob ng yaong karwahe, ang makapangyarihang prinsipe ay lalong nagningning, napalilibutan ng mga mandirigmang rākṣasa na tila mga tigre—gaya ni Indra na may hawak na kulog, sa gitna ng mga diyos.

Verse 29

हयमुच्चैश्श्रवःप्रख्यंश्वेतंकनकभूषणम् ।मनोजवंमहाकायमारुरोहनरान्तकः ।।।।

Sumakay si Narāntaka sa isang dambuhalang puting kabayong tanyag na gaya ni Uccaiḥśravas, pinalamutian ng ginto at kasingbilis ng isip.

Verse 30

गृहीत्वाप्रासमुल्काभंविरराजनरान्तकः ।शक्तिमादायतेजस्वीगुहशशिखिगतोयथा ।।।।

Hinawakan ni Narāntaka ang sibat na tila naglalagablab na bulalakaw, at siya’y nagningning—gaya ni Guha (Skanda), ang may tuktok na paboreal, na tangan ang banal na śakti-sibat.

Verse 31

देवान्ककस्समादायपरिघंवज्रभूषणम् ।परिगृह्यगिरिंदोर्भ्यांवपुर्विष्णोर्विडम्बयन् ।।।।

Kinuha ni Devāntaka ang parigha—isang bakal na pamalo na pinalamutian ng tila diyamante; at nang yakapin niya ito sa dalawang bisig, wari’y ginagaya niya ang anyo ni Viṣṇu na may hawak na bundok.

Verse 32

महापार्श्वोमहाकायोगदामादायवीर्यवान् ।विरराजगदापाणिःकुबेरइवसंयुगे ।।।।

Si Mahāpārśva, dambuhala at makapangyarihan, ay kumuha ng isang gada; at sa digmaan ay nagningning siyang may pamalo sa kamay, na parang si Kubera sa larangan.

Verse 33

तेप्रतस्थुर्महात्मानोऽमरावत्यास्सुराइव ।तान् गजैश्चतुरङ्गैश्चरथैश्चाम्बुन्दिस्स्वनैः ।।।।अनूत्पेतुर्महात्मानोराक्षसाःप्रवरायुधाः ।

Yaong mga dakilang pinuno ay sumulong na tila mga deva ng Amarāvatī; at sa kanilang likuran ay sumunod ang mga dakilang rākṣasa, may mahuhusay na sandata, kasama ang mga elepante, kabayo, at mga karwaheng umuugong na parang kulog ng ulap.

Verse 34

तेविरेजुर्महात्मानःकुमारास्सूर्यवर्चसः ।।।।किरीटिनश्रशियाजुष्टाग्रहादीप्ताइवाम्बरे ।

Ang mga dakilang prinsipe ay nagningning na may liwanag na tulad ng araw—nakakorona at puspos ng karangalan—na kumikislap sa langit na parang maningning na mga planeta.

Verse 35

प्रगृहीताबभौतेषांशस्त्राणामावळिस्सिता ।।।।शारदाभ्रप्रतीकाशाहंसावळिरिवाम्बरे ।

Ang maputing guhit ng kanilang mga sandatang itinaas ay kumislap—tila hanay ng mga gansa sa langit, o gaya ng maningning na ulap ng taglagas.

Verse 36

मरणंवापिनिश्चित्यशत्रूणांवापराजयम् ।।।।इतिकृत्वामतिंवीरानिर्जग्मुस्संयुगार्थिनः ।

Tiyak na tinanggap nila—kamatayan man, o ang pagdaig sa mga kaaway; sa gayong pasiya, ang mga bayani’y lumabas, naghahangad ng digmaan.

Verse 37

जगर्जुश्चप्रणेदुश्चचिक्षिपुश्चापिसायकान् ।।।।जगृहुश्चमहात्मानोनिर्वातायुद्धदुर्मदाः ।

Ang mga dakilang rākṣasa—di matinag at lasing sa digmaan—ay sumulong, umuungal at sumisigaw, at sabay na nagpapakawala ng mga ulang-palaso.

Verse 38

क्ष्वेळिडितास्फोटिनिनदैश्चचाल च वसुन्दरा ।।।।रक्षसांसिंहनादैश्चसंस्फोटेवतदाम्बरम् ।

Sa ingay ng kanilang palakpak at pagputok-putok, yumanig ang lupa; at sa leon na ungol ng mga rākṣasa, wari’y mabibiyak ang langit.

Verse 39

अभिनिष्क्रम्यमुदिताराक्षसेन्द्रामहाबलाः ।।।।ददृशुर्वानरानीकंसमुद्यतशिलानगम् ।

Lumabas na masigla ang makapangyarihang mga pinunong rākṣasa; nakita nila ang hukbo ng mga vānara—handa sa labanan, tangan ang mga batong tipak at bangin na iaihagis.

Verse 40

हरयोपिमहात्मानोददृशुर्नेरृतम् ।।।।हस्त्यश्वरथसम्बाधंकिङ्किणीशतनादितम् ।नीलजीमूतसङ्काशंसमुद्यतमहायुधम् ।।।।दीप्तानलरविप्रख्यैस्सर्वतोनैरृतैर्वृतम् ।

Nakita rin ng mga dakilang mandirigmang vānara ang hukbong rākṣasa—siksik sa elepante, kabayo at mga karwahe, umaalingawngaw sa daan-daang kampanilya; tulad ng nagtitipong maiitim na ulap-ulan, tangan ang dambuhalang sandata, at napaliligiran sa lahat ng dako ng mga rākṣasang nagniningas na parang apoy at araw.

Verse 41

हरयोपिमहात्मानोददृशुर्नेरृतम् ।।6.69.40।।हस्त्यश्वरथसम्बाधंकिङ्किणीशतनादितम् ।नीलजीमूतसङ्काशंसमुद्यतमहायुधम् ।।6.69.41।।दीप्तानलरविप्रख्यैस्सर्वतोनैरृतैर्वृतम् ।

Pagkakita sa papalapit na hukbo ng kaaway, ang mga plavaṅgama—naitakda na ang kanilang puntirya—iniangat ang malalaking bato at bundok; sa lakas ay makapangyarihan, nagtaas sila ng matinding sigaw, at di matanggap ang hamon ng mga rākṣasa, umatungal ang mga mandirigmang vānara bilang tugon.

Verse 42

तद्दृष्टवाबलमायान्तंलब्धलक्षाःप्लवङ्गमाः ।।।।समुद्यतमहाशैलास्सम्प्रणेदुर्महाबला ।अमृष्यमाणारक्षांसिप्रतिनर्दन्तवानराः ।।।।

Pagkakita sa papalapit na hukbo ng kaaway, ang mga plavaṅgama—naitakda na ang kanilang puntirya—iniangat ang malalaking bato at bundok; sa lakas ay makapangyarihan, nagtaas sila ng matinding sigaw, at di matanggap ang hamon ng mga rākṣasa, umatungal ang mga mandirigmang vānara bilang tugon.

Verse 43

तद्दृष्टवाबलमायान्तंलब्धलक्षाःप्लवङ्गमाः ।।6.69.42।।समुद्यतमहाशैलास्सम्प्रणेदुर्महाबला ।अमृष्यमाणारक्षांसिप्रतिनर्दन्तवानराः ।।6.69.43।।

Yaong mga pinuno ng pangkat ng mga hari ay sumuong sa kakila-kilabot na hukbong rākṣasa, at gumalaw-galaw na nakataas ang mga bato—gaya ng mga taluktok ng bundok na wari’y naglalakbay sa gitna ng mga taluktok.

Verse 44

ततस्समुद्घुष्टरवंनिशम्य।रक्षोगणावानरयूथपानाम् ।अमृष्यमाणाःपरहर्षमुग्रं।महाबलाःभीमतरंविनेदुः ।।।।

Pagdinig sa dumadagundong na sigaw ng mga pinunong vānara, ang mga pangkat ng rākṣasa—di matanggap ang mabagsik na pag-igting ng kalaban—na makapangyarihan sa lakas, ay nagpaalingawngaw ng higit pang nakapanghihilakbot na ungol.

Verse 45

तेराक्षसबलंघोरंप्रविश्यहरियूथपाः ।विचेरुरुद्यतैश्शैलैर्नगाश्शिखरिणोयथा ।।।।

Yaong mga pinuno ng pangkat ng mga hari ay sumuong sa kakila-kilabot na hukbong rākṣasa, at gumalaw-galaw na nakataas ang mga bato—gaya ng mga taluktok ng bundok na wari’y naglalakbay sa gitna ng mga taluktok.

Verse 46

केचिदाकाशमाविश्यकेचिदुर्व्यांप्लवङ्गमाः ।रक्षस्सैन्येषुसङ्कृद्धाःश्चेरुर्द्रुमशिलायुधाः ।।।।

May ilan sa mga plavaṅgama ang lumundag sa himpapawid, at may ilan namang nanatili sa lupa; sa matinding galit, at may sandatang mga puno at bato, ay naglibot sila sa hanay ng hukbo ng mga rākṣasa.

Verse 47

द्रुमांश्चविपुलस्कन्थान् गृह्यवानरपुङ्गवाः ।तद्युद्धमभवद्घोरंरक्षोवानरसङ्कुलम् ।।।।

Hinablot ng mga pangunahing pinuno ng vānarā ang mga punong may napakalalaking katawan; at ang labanan ay naging tunay na kakila-kilabot, siksik sa mga rākṣasa at mga vānarā.

Verse 48

तेपादपशिलाश्शैलैश्चक्रुर्वृष्टिमनूपमाम् ।बाणौघैर्वार्यमाणाश्चहरयोभीमविक्रमाः ।।।।

Ang mga haring unggoy na may nakapanghihilakbot na lakas, kahit pinipigil ng ulang-baha ng mga palaso, ay nagpaulan ng walang kapantay na ‘ulan’ ng mga puno, bato, at tipak ng bundok.

Verse 49

सिंहनादान्विनेदुश्चरणेराक्षसवानराः ।शिलाभिश्चूर्णयामासुर्यातुधानान् प्लवङ्गमाः ।।।।

Sa buong larangan ng digmaan, umalingawngaw ang mga Rākṣasa at mga Vānara ng dagundong na tila ungol ng leon; at dinurog ng mga unggoy ang mga Yātudhāna sa pamamagitan ng mga bato.

Verse 50

नर्जघ्नुस्संयुगेक्रुद्धाःकवचाभरणावृतान् ।केचिद्रथगतावनीरान्गजवाजिगतानपि ।।।।

Sa tindi ng galit sa gitna ng sagupaan, pinaslang nila ang mga mandirigmang nababalutan ng baluti at palamuti; at may ilan na nagbagsak ng mga bayani sa mga karwahe, maging yaong nakasakay sa elepante at kabayo.

Verse 51

निर्जघ्नुस्सहसाऽप्लुत्ययातुधानान् प्लवङ्गमाः ।शैलशृङ्गाचिताङ्गाश्चमुष्टिभिर्वान्तलोचनाः ।।।।चेरुःपेतुश्चनेदुश्चतत्रराक्षसपुङ्गवाः ।

Biglang lumundag nang buong lakas ang mga unggoy at pinabagsak ang mga Yātudhāna. Doon, ang mga pangunahing Rākṣasa—sinuntok, ang mga katawan ay nagkalat na wari’y sa tuktok ng bundok, at ang mga mata’y halos lumundag—ay natisod, bumagsak, at sumigaw nang malakas.

Verse 52

राक्षसाश्चशरैस्तीक्ष्णैर्बिदुःकपिकुञ्जरान् ।।।।शूलमुद्गरखडगैश्चजघ्नुःप्रासैश्चशक्तिभिः ।

Ang mga Rākṣasa naman ay tumusok sa mga elepanteng-kawangis na pangunahing unggoy sa pamamagitan ng matutulis na palaso; at pinuksa sila ng trident, maso, tabak, sibat, at javelin.

Verse 53

अन्योन्यंपातयामासुःपरस्परजयैषिणः ।।।।रिपुशोणितदिग्धाङ्गास्तत्रवानरराक्षसाः

Doon, ang mga Vānara at mga Rākṣasa—ang mga katawan ay nabahiran ng dugo ng kaaway at kapwa uhaw sa tagumpay—ay paulit-ulit na nagpatumba sa isa’t isa.

Verse 54

ततश्शैलैश्चखडगैश्चविसृष्टैर्हरिराक्षसैः ।।।।मुहूर्तेनावृताभूमिरभवच्छोणिताप्लुता ।

Pagkaraan, sa mga batong-bundok at mga tabak na inihahagis ng mga Vānara at mga Rākṣasa, sa isang saglit ay natakpan ang lupa at wari’y nilunod sa dugo.

Verse 55

विकीर्णैःपर्वताकारैरक्षोभिररिमर्दनैः ।।।।आसीद्वसुमतीपूर्णातदायुद्धमदान्वितैः ।

Noon, ang lupa ay napuno sa lahat ng dako ng mga katawan na tila bundok—di-matitinag at dumudurog sa kaaway na mga Rākṣasa—na lasing sa pagmamataas ng digmaan.

Verse 56

आक्षिप्ताःक्षिप्यमाणाश्चभग्नशूलाश्चवानरैः ।।।।पुनरङ्गैस्तदाचक्रुरासन्नायुद्धमद्भुतम् ।

Itinapon at ibinagsak ng mga Vānara, at nabali ang kanilang mga trishula, muling nagsalubong ang mga mandirigma at nagpatuloy—kamangha-mangha—na lumaban kahit gamit ang sarili nilang mga bisig.

Verse 57

वानरान्वानरैरेवजघ्नुस्तेनैरृतर्षभाः ।।।।राक्षसान्राक्षसैरेवजघ्नुस्तेवानराअपि ।

Ang mga Rākṣasa na tulad ng toro ay pumatay sa mga Vānara gamit ang kapwa Vānara bilang sandata; at ang mga Vānara naman ay pumatay sa mga Rākṣasa gamit ang kapwa Rākṣasa.

Verse 58

आक्षिप्य च शिलास्तेषांनिजघ्नाराक्षसाहरीन् ।।।।तेषांचाछचिद्यशस्त्राणिजघ्नूरक्षांसिवानराः ।

Dinampot ng mga Rākṣasa ang mga bato at ibinagsak sa mga Vānara; at ang mga Vānara nama’y inagaw ang kanilang mga sandata at saka pinuksa ang mga Rākṣasa.

Verse 59

निजघ्नुश्शैलशूलार्स्सैर्भिभिदुश्चपरस्परम् ।।।।सिंहनादान्विनेदुश्चरणेराक्षसावानराः ।

Sa digmaan, ang mga Rākṣasa at Vānara’y nagbabatuhan ng bato, sumusugod na may trident at sibat, at umuungal na parang mga leon.

Verse 60

छिन्नवर्णतनुत्राणाराक्षसावानरैर्हताः ।।।।रुधिरंप्रसृतास्तत्ररससारमिवद्रुमाः ।

Ang mga Rākṣasa na pinatay ng mga Vānara, napunit ang kanilang baluti at panangga, ay nagbuhos doon ng dugo—gaya ng mga punong kahoy na naglalabas ng dagta kapag nabiyak.

Verse 61

रथेन च रथंचापिवारणेनैववारणम् ।।।।हयेन च हयंकेचिन्निजघ्नुर्वानरारणे ।

Sa labanan, may ilang Vānara na pinagsalpukan ang karwahe sa karwahe, elepante sa elepante, at kabayo sa kabayo, na wari’y dinudurog ang mga ito.

Verse 62

क्षुरप्रैरर्धचन्द्रैश्चभल्लैश्चनिशितैश्शरैः ।।।।राक्षसावानरेन्द्राणांबिभिदुःपादपान् शिलाः ।

Sa matatalim na palaso—may ulong-kabayo, may ulong-kalahating-buwan, at bhalla—winawasak ng mga Rākṣasa ang mga punò at batong tangan ng mga pinunong Vānara.

Verse 63

विकीर्णैपर्वताग्रैश्चद्रुमैछशिनैश्चसंयुगे ।।।।हतैश्चकपिरक्षोभिर्दुर्गमावसुधाऽभवत् ।

Sa labang yaon, nagkalat ang mga durog na tuktok ng bundok at ang mga punòng naputol; at sa mga nabuwal na Vānara at Rākṣasa, ang lupa’y naging mahirap tawirin.

Verse 64

तेवानरागर्वितहृष्टचेष्टास्सङ्ग्राममासाद्यभयंविम ।युद्धंस्मसर्वेसहराक्षसैस्सैयुधाश्चक्रुरदीनसत्त्वाः ।।।।

Ang mga Vānara, palalo at masiglang kumikilos, ay dumating sa larangan ng digmaan at itinaboy ang takot; matatag ang loob, silang lahat ay nakipagsagupaan sa mga Rākṣasa.

Verse 65

तस्मिन्प्रवृत्तेतुमुलेविमर्देप्रहृष्यमाणेषुवलीमुखेषु ।निपात्यमानेषु च राक्षसेषुमहर्षयोदेवगणाश्चनेदुः ।।।।

Nang magpatuloy ang mabagsik at magulong sagupaan—habang nagagalak ang mga mukhang-unggoy at nabubuwal ang mga Rākṣasa—sumigaw nang malakas sa tuwa ang mga dakilang Ṛṣi at ang mga pangkat ng mga Deva.

Verse 66

ततोहयंमारुततुल्यवेगमारुह्यशक्तिंनिशितांप्रगृह्य ।नरान्तकोवानरराजसैन्यंमहार्णवंमीनइवाविवेश ।।।।

Pagkaraan, si Narāntaka ay sumakay sa kabayong kasingbilis ng hangin, hinawakan ang matalim na sibat, at sumalakay sa hukbo ng haring Vānara na parang isdang sumisisid sa malawak na karagatan.

Verse 67

स वानरान् सप्तशतानिवीरःप्रासेनदीप्तेनन्वििर्बिभेद ।एकःक्षणेनेन्द्ररिपुर्महात्माजघानसैन्यंहरिपुङ्गवानाम् ।।।।

Ang bayaning si Narāntaka, dakilang kaaway ni Indra, ay bumasag sa pitong daang Vānara sa nagliliyab niyang sibat; sa isang kisapmata, pinuksa niya ang hukbo ng mga pangunahing pinunong unggoy.

Verse 68

ददृशुश्चमहात्मानंहयपृष्ठेप्रतिष्ठितम् ।चरन्तंहरिसैन्येषुविद्याधरमहर्षयः ।।।।

Natanaw ng mga dakilang rishi na Vidyādhara ang makapangyarihang iyon, matatag na nakaluklok sa likod ng kabayo, na lumalagos sa hanay ng hukbong Vānara.

Verse 69

स तस्यददृशेमार्गोमांसशोणितकर्दमः ।पतितैःपर्वताकारैर्वानरैरभिसंवृतः ।।।।

At sa kanyang dinaanan ay nakita niya ang landas na naging putik ng laman at dugo, lubusang natabunan ng mga nalugmok na Vānara na singlaki ng mga bundok.

Verse 70

यावद्विक्रमितुंबुधदिंचक्रुःप्लवगपुङ्गवाः ।तावदेतानतिक्रम्यनिर्बिभेदनरान्तकः ।।।।

Bago pa man makapagpasiya at makasulong ang mga pangunahing pinunong plawaga, nilampasan sila ni Narāntaka at binasag ang kanilang hanay.

Verse 71

ददाहहरिसैन्यानिवनानीवविभावसुः ।यावदुत्पाटयामासुर्वृक्षान्शैलान्वनौकसः ।।।।तावत्प्रासहताःपेतुर्वज्रकृत्ताइवाचलाः ।

Sinunog niya ang mga hukbo ng Vānara na gaya ng apoy na lumalamon sa kagubatan. Habang ang mga naninirahan sa gubat ay nagbubunot ng mga puno at batong-bundok, sila’y bumagsak—tinamaan ng sibat—na parang mga bundok na dinurog ng kidlat.

Verse 72

ज्वलन्तम्प्रासमुद्यम्यसङ्ग्रामान्तेनरान्तकः ।।।।दिक्षुसर्वासुबलवान् विचचारनरान्तकः ।प्रमृद्नन्सर्वतोयुद्धेप्रावृटकालेयथानिलः ।।।।

Itinaas ni Narāntaka ang nagliliyab na sibat sa gitna ng labanan. Ang makapangyarihang Narāntaka’y gumala sa lahat ng dako, dinudurog ang nasa paligid sa digmaan, gaya ng hanging humahagupit sa panahon ng tag-ulan.

Verse 73

ज्वलन्तम्प्रासमुद्यम्यसङ्ग्रामान्तेनरान्तकः ।।6.69.72।।दिक्षुसर्वासुबलवान् विचचारनरान्तकः ।प्रमृद्नन्सर्वतोयुद्धेप्रावृटकालेयथानिलः ।।6.69.73।।

Ang makapangyarihang Narāntaka’y gumala sa lahat ng panig ng digmaan, dinudurog ang nasa paligid—gaya ng hanging humahagupit sa panahon ng tag-ulan.

Verse 74

न शेकुर्भाषितुंवीरा न स्थातुंस्पन्दितुंभयात् ।उत्पतन्तंस्थितंयान्तंसर्वान्विव्याधवीर्यवान् ।।।।

Sa tindi ng takot, ang matatapang na Vānara’y di makapagsalita, di makatayo, ni makakilos man. At ang makapangyarihang mandirigma’y tinuhog silang lahat—maging yaong lumulundag, nakatigil, o sumusulong.

Verse 75

एकेनानन्तकल्पेनप्रासेनादित्यतेजसा ।भग्नानिहरिसैन्यानिनिपेतुर्धरणीतले ।।।।

Sa iisang sibat—nakamamatay na tila tadhana at nagniningas sa ningning ng araw—winasak niya ang hanay ng Vānara, at ang nagkawatak-watak na hukbo’y bumagsak sa lupa.

Verse 76

वज्रनिष्पेषदृशंप्रासस्याभिनिपातनम् ।न शेकुर्वानरास्सोढुंतेविनेदुर्महास्वनम् ।।।।

Hindi nakayanan ng mga Vanara ang pagbulusok ng sibat na dumadagundong na parang hampas ng vajra; kaya sila’y napasigaw sa isang napakalakas na alingawngaw.

Verse 77

पततांहरिवीराणांरूपाणिप्रचकाशिरे ।वज्रभिन्नाग्रकूटानांशैलानांपततामिव ।।।।

Ang mga anyo ng nagbagsakang bayaning Vanara ay kumislap—na wari’y mga tuktok ng bundok na nabiyak ng vajra at gumuho sa pagbagsak.

Verse 78

येतुपूर्वंमहात्मानःकुम्भकर्णेनपातिताः ।तेस्वस्थावानरश्रेष्ठास्सुग्रीवमुपतस्थिरे ।।।।

Yaong mga dakilang-loob na unang ibinagsak ni Kumbhakarṇa—ang mga pinakamararangal na Vanara—ay muling nanumbalik at lumapit upang tumindig sa harap ni Sugrīva.

Verse 79

विप्रेक्षमाणस्सुग्रीवोददर्शहरिवाहिनीम् ।नरान्तकभयत्रस्तांविद्रवन्तीमितस्ततः ।।।।

Paglingon-lingon ni Sugrīva, nakita niya ang hukbong Vanara—nanginginig sa takot kay Narāntaka—na nagkakawatak-watak at tumatakbo sa iba’t ibang dako.

Verse 80

विद्रुतांवाहिनींदृष्टवा स ददर्शनरान्तकम् ।गृहीतप्रासमायान्तंहयपृष्ठेप्रतिष्ठितम् ।।।।

Nang makita niyang nagkakawatak-watak sa pag-atras ang kanyang hukbo, nasilayan niya si Narāntaka na papalapit—hawak ang sibat—nakapuwesto sa likod ng kabayo.

Verse 81

अथोवाचमहातेजास्सुग्रीवोवानराधिपः ।कुमारमङ्गदंवीरंशक्रतुल्यपराक्रमम् ।।।।

Pagkaraan, nagsalita ang maningning na si Sugrīva, panginoon ng mga Vānara, sa prinsipe at mandirigmang si Aṅgada, na ang tapang ay tulad ni Indra.

Verse 82

गच्छत्वंराक्षसंवीरोयोऽसौतुरगमास्थितः ।क्षोभयन्तहरिबलंक्षिप्रंप्राणैर्वियोजय ।।।।

“Humayo ka, bayani; patumbahin agad ang Rākṣasa na nakasakay sa kabayo at gumugulo sa hukbo ng mga Vānara; ihiwalay mo siya nang mabilis sa kanyang buhay.”

Verse 83

स भर्तुर्वचनंश्रुत्वानिष्पपाताङ्गदतः ।अनीकान्मेघसङ्काशादंशुमानिववीर्यवान् ।।।।

Nang marinig ang utos ng kanyang panginoon, ang magiting na si Aṅgada ay lumundag palabas mula sa hanay—gaya ng araw na sumisilang mula sa kumpol ng ulap.

Verse 84

शैलसङ्घातसङ्काशोहरीणामुत्तमोऽङ्गदः ।रराजाङ्गदसन्नद्धस्सधातुरिवपर्वतः ।।।।

Si Aṅgada, pinakadakila sa mga Vānara, ay tila bunton ng batuhan; at nang siya’y may suot na mga pulseras sa bisig, nagningning siyang gaya ng bundok na may guhit ng mineral.

Verse 85

निरायुधोमहातेजाःकेवलंनखदंष्ट्रवान् ।नरान्तकमभिक्रम्यवालिपुत्रोऽब्रवीद्वचः ।।।।

Walang sandata ngunit nagniningning, na ang tanging gamit ay mga kuko at ngipin, ang anak ni Vali ay sumugod kay Narantaka at nagsalita.

Verse 86

तिष्ठकिंप्राकृतैरेभिर्हरिभिस्त्वंकरिष्यसि ।अस्मिन्वज्रसमस्पर्शंप्रासंक्षिपममोरसि ।।।।

"Tumigil ka! Ano ang mapapala mo sa mga karaniwang unggoy na ito? Ihagis mo sa aking dibdib ang sibat na iyan na ang dampi ay tulad ng kidlat."

Verse 87

अङ्गदस्यवचश्श्रुत्वाप्रचुक्रोधनरान्तकः ।सन्दश्यदशनैरोष्ठंन्वििश्श्वस्यभुजङ्गवत् ।।।।अभिगम्याङ्गदंक्रुद्धोवालिपुत्रंनरान्तकः ।प्रासंसमाविध्यतदाङ्गदायसमुज्ज्वलन्तंसहसोत्ससर्ज ।स वालिपुत्रोरसिवज्रकल्पेबभूवभग्नोन्यपतच्चभूमौ ।।।।

Sa pagkarinig sa mga salita ni Angada, nag-apoy sa galit si Narantaka; kinagat ang kanyang labi at sumisese na parang ahas. Sa tindi ng galit, lumapit siya sa anak ni Vali at buong lakas na inihagis ang nagliliyab na sibat kay Angada. Pagkatama sa dibdib ni Angada na parang kidlat, ang sibat ay nadurog at nahulog sa lupa.

Verse 88

अङ्गदस्यवचश्श्रुत्वाप्रचुक्रोधनरान्तकः ।सन्दश्यदशनैरोष्ठंन्वििश्श्वस्यभुजङ्गवत् ।।6.69.87।।अभिगम्याङ्गदंक्रुद्धोवालिपुत्रंनरान्तकः ।प्रासंसमाविध्यतदाङ्गदायसमुज्ज्वलन्तंसहसोत्ससर्ज ।स वालिपुत्रोरसिवज्रकल्पेबभूवभग्नोन्यपतच्चभूमौ ।।6.69.88।।

Sa pagkarinig sa mga salita ni Angada, nag-apoy sa galit si Narantaka; kinagat ang kanyang labi at sumisese na parang ahas. Sa tindi ng galit, lumapit siya sa anak ni Vali at buong lakas na inihagis ang nagliliyab na sibat kay Angada. Pagkatama sa dibdib ni Angada na parang kidlat, ang sibat ay nadurog at nahulog sa lupa.

Verse 89

तंप्रासमालोक्यतदाविभग्नंसुपर्णकृत्तोरगभोगकल्पम् ।तलंसमुद्यम्य स वालिपुत्रस्तुरङ्गमतस्यजघानमूर्ध्नि ।।।।

Nang makita ang sibat na nabali at bumagsak, tulad ng isang ahas na pinutol ni Garuda, itinaas ng anak ni Vali ang kanyang palad at hinampas ang ulo ng kabayo.

Verse 90

निमग्नतालुस्फ्सुटिताक्षितारोनिष्क्रान्तजिह्वोऽचलसन्निकाशः ।स तस्यवाजीनिपपातभूमौतलप्रहारेणविशीर्णमूर्धा ।।।।

Sa hampas ng palad ni Angada, ang kabayo—na kasinlaki ng bundok—ay bumagsak sa lupa: ang ulo ay nabiyak, ang mga pisngi ay lumubog, ang mga mata ay sumabog, at ang dila ay lumawit.

Verse 91

नरान्तकःक्रोधवशंजगामहतंतुरङ्गंपतितंनिरीक्ष्य ।स मुष्टिमुद्यम्यमहाप्रभावोजघानशीर्षेयुधि वालिपुत्रम् ।।।।

Nang makitang patay at nakahandusay ang kanyang kabayo, si Narāntaka, na puno ng galit at nagtataglay ng dakilang lakas, ay itinaas ang kanyang kamao at sinuntok sa ulo ang anak ni Vāli sa gitna ng labanan.

Verse 92

अथाङ्गदोमुष्टिविशीर्णमूर्धासुस्रावतीव्रंरुधिरंभृशोष्णम् ।मुहुर्विजज्वालमुमोहचापिसंज्ञांसमासाद्यविसिष्मिये च ।।।।

Pagkatapos, si Aṅgada—na ang ulo ay nabiyak dahil sa suntok—ay nagbuhos ng mainit na dugo. Sa isang sandali siya ay nahilo at nawalan ng malay; ngunit nang magkamalay muli, siya ay namangha sa lakas ni Narāntaka.

Verse 93

अथाङ्गदोमृत्युसमानवेगंसंवर्त्यमुष्टिंगिरिशृङ्गकल्पम् ।निपातयामासतदामहात्मानरान्तकस्योरसिवालिपुत्रः ।।।।

Pagkatapos, ang dakilang kaluluwang si Aṅgada, anak ni Vāli, ay ikinuyom ang kanyang kamao—na kasingbilis ng kamatayan at kasingbigat ng tuktok ng bundok—at ibinagsak ito sa dibdib ni Narāntaka.

Verse 94

स मुष्टिनिष्पिष्टविभिन्नवक्षाज्वालावमन्शोणितदिग्धगात्रः ।नरान्तकोभूमितलेपपातयथाऽचलोवज्रनिपातभग्नः ।।।।

Sa pagkawasak at pagkahati ng kanyang dibdib dahil sa kamaong iyon, si Narantaka—na ang katawan ay nabahiran ng dugo habang bumubuga ng nag-aapoy na dugo—ay bumagsak sa lupa tulad ng isang bundok na winasak ng kidlat.

Verse 95

अथान्तरिक्षेत्रिदशोत्तमानांवनौकसांचैवमहाप्रणादः ।बभूवतस्मिन्निहतेऽग्य्रवीर्येनरान्तकेवालिसुतेनसंख्ये ।।।।

Pagkatapos, nang si Narantaka—na nangunguna sa katapangan—ay mapatay sa labanan ng anak ni Vali, isang malakas na sigaw ng tagumpay ang umalingawngaw sa mga diyos sa langit at sa hukbo ng mga Vanara.

Verse 96

अथाङ्गदोराममनःप्रहर्षणंसुदुष्करं त त्कृतवाहनिविक्रमम् ।विसिष्मियेसोऽप्यतिवीर्यविक्रमपुनश्चयुद्धे स बभूवहर्षितः ।।।।

Pagkatapos, si Rama, na nagalak sa kanyang puso, ay namangha na naisakatuparan ni Angada ang gayong kahirap na gawa ng kabayanihan. Si Angada rin—na may pambihirang lakas—ay nagalak at muling tumayo na handa para sa labanan.