Sarga 89

Verse 1

ततश्शरान् दाशरथिस्सन्धायामित्रकर्शणः ।ससर्जराक्षसेन्द्रायकृद्धस्सर्पइवश्वसन् ।।6.89.1।।

Pagkaraan, si Lakṣmaṇa, anak ni Daśaratha at tagapagpahirap sa mga kaaway, ay inihanda ang kaniyang mga palaso at pinakawalan sa hari ng mga Rākṣasa—nag-aalab sa poot, sumisingasing na parang ahas.

Verse 2

तस्यज्यातलनिर्घोषं स श्रुत्वाराक्षसाधिपः ।विवर्णवदनोभूत्वालक्ष्मणंसमुदैक्षत ।।6.89.2।।

Nang marinig ng pinuno ng mga Rākṣasa ang matalim na ugong ng pisi ng busog ni Lakṣmaṇa, namutla ang kaniyang mukha at itinuon ang tingin kay Lakṣmaṇa.

Verse 3

विषण्णवदनंदृष्टवाराक्षसंरावणात्मजे ।सौमित्रिंयुद्धसंयुक्तंप्रत्युवाचविभीषणः ।।6.89.3।।

Nang makita ni Vibhīṣaṇa ang anak ni Rāvaṇa sa hanay ng mga rākṣasa, na lugmok ang mukha at nawalan ng sigla, kanyang kinausap si Saumitrī (Lakṣmaṇa), na nakahanda at ganap na nakalubog sa digmaan.

Verse 4

निमित्तान्युपपश्यामियान्यस्मिन् रावणात्मजे ।त्वरतेनमहाबाहोभग्नएष न संशयः ।।6.89.4।।

Nakikita ko ang masasamang palatandaan sa anak ni Rāvaṇa na ito; siya’y natitinag. O makapangyarihang bisig, siya’y wasak na ang loob—walang pag-aalinlangan.

Verse 5

ततस्सन्धायसौमित्रिश्शरानग्निशिखोपमान् ।मुमोचनिशितांस्तस्मिन् सर्पानिवमहाविषान् ।।6.89.5।।

Pagkaraan, si Saumitri (Lakṣmaṇa), inihanda ang mga palasong tila dila ng apoy sa kanyang busog, at pinakawalan sa kanya—matatalim at nakamamatay, na wari’y mga ahas na hitik sa matinding kamandag.

Verse 6

शक्राशनिसमस्पर्शैर्लक्ष्मणेनाहतश्शरैः ।मुहूर्तमभवन्मूक्षःसर्वसंक्षुभितेन्द्रियः ।।6.89.6।।

Tinamaan siya ng mga palaso ni Lakṣmaṇa—na ang haplos ay tulad ng kulog ni Indra—kaya’t natigilan siya sandali, at ang lahat ng kanyang pandama’y nagulantang at nagulo.

Verse 7

उपलभ्यमुहूर्तेनसंज्ञांप्रत्यागतेन्द्रियः ।ददर्शावस्थितंवीरंवीरोदशरथात्मजम् ।।6.89.7।।

Nang muling magkamalay sa maikling sandali, at manumbalik ang kanyang diwa, nakita ng bayaning iyon ang matatag na anak ni Dasharatha na nakatayo nang matibay.

Verse 8

सोऽभिचक्रामसौमित्रिंरोषात्संरक्तलोचनः ।अब्रवीच्चैनमासाद्यपुनस्सपरुषंवचः ।।6.89.8।।

Ang mga mata'y namumula sa galit, siya ay sumugod kay Saumitri; sa muling paglapit sa kanya, siya ay nagsalita ng mararahas na salita.

Verse 9

किं न स्मरसितद्युद्धेप्रथमेमत्पराक्रमम् ।निबद्धस्त्वंसहभ्रात्रायदाभुविविचेष्टसे ।।6.89.9।।

Hindi mo ba naaalala ang aking galing sa unang labanan—noong ikaw at ang iyong kapatid, na iginapos ko, ay nakahandusay at namimilipit sa lupa?

Verse 10

युवांखलुमहायुद्धेशक्रानिसमैश्शरैः ।शायितौप्रथमंभूमौविसंज्ञौसपुरस्सरौ ।।6.89.10।।

“Tunay nga, sa dakilang digmaang yaon noon, kayong dalawa ang unang napahandusay sa lupa, nawalan ng malay, tinamaan ng aking mga palaso—na tila kidlat ni Indra.”

Verse 11

स्मृतिर्वानास्तितेमन्येव्यक्तंवायमसादनम् ।गन्तुमिच्छसियस्मात्त्वमंधर्षयितुमिच्छसि ।।6.89.11।।

Sa palagay ko’y nawala na sa iyo ang alaala at pag-iisip—o hayag na nais mong tumungo sa tahanan ni Yama—sapagkat ibig mo akong hamunin.

Verse 12

यदितेप्रथमेयुद्धे न दृष्टोमत्पराक्रमः ।अद्यतेदर्शयिष्यामितिष्ठेदानींव्यवस्थितः ।।6.89.12।।

Kung sa una nating sagupaan ay hindi mo nakita ang aking lakas, ngayon ay ipamamalas ko sa iyo; tumindig ka ngayon, handa sa labanan.

Verse 13

इत्युक्त्वासप्तभिर्भाणैरभिविव्याथलक्ष्मणम् ।दशभिस्तुहनूमन्तंतीक्ष्णधाश्शरोत्तमैः ।।6.89.13।।

Pagkasabi nito, tinamaan niya si Lakṣmaṇa ng pitong palaso; at si Hanūmān naman ng sampu—mga palasong matatalim ang talim at pinakamararangal.

Verse 14

ततःशरशतेनैवसुप्रयुक्तेनवीर्यवान् ।क्रोथाव्दिगुणसम्रब्धोनिर्बिभेदविभीषणम् ।।6.89.14।।

Pagkaraan, ang makapangyarihang mandirigma, sa galit na lalo pang nag-ibayo, ay binutas si Vibhīṣaṇa ng sandaang palaso—mahusay ang pagtudla at buong lakas ang pagbitaw.

Verse 15

तद्दष्टवेन्द्रजिताकर्मकृतंरामानुजस्तदा ।अचिन्तयित्वाप्रहसन्नैतत्किञ्चिदितिब्रुवन् ।।6.89.15।।मुमोच च शरान् घोरान् सम्गृह्यनरपुङ्गवः ।अभीतवदनःक्रुद्धोरावणिंलक्ष्मणोयुधि ।।6.89.16।।

Nang makita ni Rāma’s nakababatang kapatid ang ginawang iyon ni Indrajit, hindi niya ito inintindi; nakangiti niyang sinabi, “Wala iyan.” Pagdaka, si Lakṣmaṇa—pinakamainam sa mga lalaki—na walang takot ang mukha at nag-aalab ang galit sa labanan, ay kumuha ng kakila-kilabot na mga palaso at pinakawalan ang mga iyon laban sa anak ni Rāvaṇa.

Verse 16

तद्दष्टवेन्द्रजिताकर्मकृतंरामानुजस्तदा ।अचिन्तयित्वाप्रहसन्नैतत्किञ्चिदितिब्रुवन् ।।6.89.15।।मुमोच च शरान् घोरान् सम्गृह्यनरपुङ्गवः ।अभीतवदनःक्रुद्धोरावणिंलक्ष्मणोयुधि ।।6.89.16।।

Nang makita ni Rāma’s nakababatang kapatid ang ginawang iyon ni Indrajit, hindi niya ito inintindi; nakangiti niyang sinabi, “Wala iyan.” Pagdaka, si Lakṣmaṇa—pinakamainam sa mga lalaki—na walang takot ang mukha at nag-aalab ang galit sa labanan, ay kumuha ng kakila-kilabot na mga palaso at pinakawalan ang mga iyon laban sa anak ni Rāvaṇa.

Verse 17

नैवंरणगताःशूराःप्रहरन्तिनिशाचर ।लघवश्चाल्पवीर्याश्चशरासुखास्तवहीमे ।।6.89.17।।

O nilalang na gumagala sa gabi, hindi ganyan umatake ang mga tunay na bayani sa gitna ng digmaan. Ang mga palaso mo’y magagaan at mahina ang bisa—sa katunayan, halos nakalulugod pa ang tama.

Verse 18

नैवंशूरास्तुयुध्यन्तेसमरेजयकाङ्क्षिणः ।इत्येवंतंब्रुवाणस्तुधन्वीशरैरभिववर्ष ह ।।6.89.18।।

Hindi ganyan lumalaban sa digmaan ang mga bayani na naghahangad ng tagumpay. Sa pagsasabi nito, ang mamamana ay pinaulanan siya ng mga palaso.

Verse 19

स्यबाणैस्सुविध्वस्तंकवचंकाञ्चनंमहत् ।व्यशीर्यतरथोपस्थेताराजालमिव्बारात् ।।6.89.19।।

Dahil sa mga palaso niya, ang dakila at gintong baluti ay nagkadurug-durog at bumagsak sa sahig ng karwahe, na wari’y kumpol ng mga bituing nalalaglag mula sa langit.

Verse 20

विधूतवर्मानाराचैर्भभूव स कृतव्रणः ।इन्द्रजित्समरेवीरःप्रत्यूषेभानुमानिव ।।6.89.20।।

Nang madurog ng mga palasong bakal ang kanyang baluti at panangga, si Indrajit—sugatan sa labanan—ay tumindig na parang araw sa bukang-liwayway, nagliliyab sa gitna ng dugo at alikabok ng digmaan.

Verse 21

ततःशरसहस्रेणसङ्क्रुद्धोरावणात्मजः ।बिभेदसमरेवीरोलक्ष्मणंभीमविक्रमः ।।6.89.21।।

Pagkaraan, nagngangalit ang anak ni Rāvaṇa, ang bayaning kakila-kilabot ang lakas, at sa digmaan ay tinamaan niya si Lakṣmaṇa ng sanlibong palaso, paulit-ulit na tumatagos.

Verse 22

व्यशीर्यतमहद्धिव्यंकवचंलक्ष्मणस्य च ।कृतप्रतिकृतान्योन्यंबभूवतुरभिद्रुतौ ।।6.89.22।।

Nabiyak din ang dakila at maningning na baluti ni Lakṣmaṇa; at silang dalawa, na nagsasalpukan sa isa’t isa, ay nagpalitan ng hampas—bawat pagsalakay ay agad na sinasagot ng ganti.

Verse 23

अभीक्ष्णंनिश्श्वसन्तौतौयुध्येतांतुमुलंयुधि ।शरसङ्कृत्तसर्वाङ्गौसर्वतोरुधिरोक्षितौ ।।6.89.23।।

Hinihingal nang paulit-ulit, ang dalawa ay mabangis na naglaban sa digmaan—ang kanilang mga viyas ay hiniwa ng mga palaso, at ang kanilang mga katawan ay naliligo sa dugo sa bawat panig.

Verse 24

सुदीर्घकालंतौवीरावन्योन्यनिशितैःशरैः ।ततक्षतुर्महात्मानौरणकर्मविहारदौ ।।6.89.24।।

Sa napakahabang panahon, ang dalawang bayaning iyon—na may dakilang kaluluwa at sanay sa sining ng digmaan—ay nagtagaan sa isa't isa gamit ang matatalim na palaso.

Verse 25

बभूवतुश्चात्मजयेयत्तौभीमपराक्रमौ ।तौशरौघैस्तदाकीर्णौनिकृत्तकवचध्वजौ ।।6.89.25।।सृजन्तौरुधिरंचोष्णंजलंप्रस्रवणाविव ।

Parehong may kakila-kilabot na lakas at determinadong manalo, sila ay sumugod; natatakpan ng ulan ng mga palaso, ang kanilang mga baluti at watawat ay nasira, at sila ay nagbuhos ng mainit na dugo tulad ng tubig na umaagos mula sa mga bukal sa bundok.

Verse 26

शरवर्षंततोघोरंमुञ्चतोर्भीमनिःस्वनम् ।।6.89.26।।सासारयोरिवाकाशेनीलयोःकालमेघयोः ।तयोरथमहान्कालोव्यत्ययाद्युध्यमानयोः ।।6.89.27।।न च तौयुद्धवैमुख्यंश्रमंवाप्युपजग्मतुः ।

Pagkatapos, mula sa mga pana ng dalawa ay dumating ang isang nakakatakot na ulan ng mga palaso na may kasamang nakapangingilabot na ugong—tulad ng madilim na mga ulap ng bagyo sa langit na bumubuhos sa katapusan ng mundo.

Verse 27

शरवर्षंततोघोरंमुञ्चतोर्भीमनिःस्वनम् ।।6.89.26।।सासारयोरिवाकाशेनीलयोःकालमेघयोः ।तयोरथमहान्कालोव्यत्ययाद्युध्यमानयोः ।।6.89.27।।न च तौयुद्धवैमुख्यंश्रमंवाप्युपजग्मतुः ।

Habang sila ay nakikipaglaban, lumipas ang mahabang panahon; gayunpaman, wala sa dalawa ang tumalikod sa labanan, at wala ring sumuko sa pagod.

Verse 28

अस्त्राण्यस्त्रविदांश्रेष्ठौदर्शयन्तौपुनःपुनः ।।6.89.28।।शरानुच्छावचाकारानन्तरिक्षेबबन्धतुः ।

Ang dalawang pinakadakila sa mga bihasa sa sandata ay paulit-ulit na nagpakita ng kanilang galing sa mga astrá, at sa kalawakan ay naghabi sila ng lambat ng mga palasong sari-sari ang anyo at hugis.

Verse 29

न्यपेतदोषमस्यन्तौलघुचित्रं च सुष्ठु च ।।6.89.29।।उभौतुतुमुलंघोरंचक्रतुर्नरराक्षसौ ।

Ang tao at ang rākṣasa ay kapwa nagpapakawala ng mga palaso na walang kapintasan—mabilis, marilag, at tumpak—kaya’t ang labanan ay naging magulo at kakila-kilabot.

Verse 30

तयोःपृथक् पृथभगीमश्शुश्रुवेतलनिस्स्वनः ।।6.89.30।।प्रकम्पयन्जनंघोरोनिर्घातइवदारुणः ।

Mula sa dalawang mandirigma, magkahiwalay at malinaw, ay narinig ang nakapanghihilakbot na tunog na wari’y hampas ng mga palad—mabagsik at dumadagundong na parang malupit na kulog, yumanig sa nagkakatipong hukbo.

Verse 31

सतयोःभ्राजतेशब्दस्तदासमरयत्तयोः ।।6.89.31।।सुघोरयोर्निष्टनतोर्गगनेमेघयोरिव ।

Habang nagpapatuloy ang kanilang sagupaan, ang dagundong na iyon ay nagningas sa himpapawid—gaya ng malalim na ugong ng dalawang nagbabantang ulap na umaalingawngaw sa kalangitan.

Verse 32

सुवर्णपुङ्खैर्नाराचैर्बलवन्तौकृतव्रणौ ।।6.89.32।।प्रसुस्रुवातेरुधिरंकीर्तिमन्तौजयेधृतौ ।

Sugatan ng mga nārāca na palasong may gintong balahibo, ang dalawang makapangyarihan at bantog na bayani—matatag sa tagumpay—ay nagsimulang magbuhos ng saganang dugo.

Verse 33

तेगात्रयोर्निपतितारुक्मपुङ्खाःशरायुधि ।।6.89.33।।असृदगिग्धाविनिष्पेतुर्विविशुर्धरणीतलम् ।

Sa labanan, ang mga palasong may gintong balahibo ay tumama sa kanilang mga sangkap; nababalutan ng dugo, muli itong dumulas palabas at bumaon sa balat ng lupa.

Verse 34

अन्येसुनिशितैश्शस्त्रैराकाशेसञ्जघट्टिरे ।।6.89.34।।बभञ्जुश्चिच्छिदुश्चैवतयोर्बाणाःसहस्रशः ।

Samantala, libu-libong iba pang palaso mula sa dalawa ay nagsalubong at nagbanggaan sa himpapawid, matatalim na sandata—nagkabasag at nagkahati-hati.

Verse 35

सबभूवरणेघोरस्तयोर्बाणमयश्चयः ।।6.89.35।।अग्निभ्यामिवदीप्ताभ्यांसत्रेकुशमयश्चयः ।

Sa digmaan, sa pagitan nilang dalawa ay nabuo ang kakila-kilabot na bunton at pagkalat ng mga palaso—sa paningin ay wari’y tumpok ng damong kuśa na nagliliwanag sa dalawang naglalagablab na apoy sa pook ng yajña.

Verse 36

तयोःकृतव्रणौदेहौशुशुभातेमहात्मनोः ।।6.89.36।।सुपुष्पाविवनिष्पत्रौवनेशाल्मलिकिंशुकौ ।

Ang sugatang mga katawan ng dalawang dakilang mandirigma ay nagningning—gaya ng mga punong śālmali at kiṃśuka sa gubat, hitik sa bulaklak ngunit hubad sa mga dahon.

Verse 37

चक्रतुस्तुमुलंघोरंसन्निपातंमुहुर्मुहुः ।।6.89.37।।इन्द्रजिल्लक्ष्मणश्चैवपरस्परवधैषिणौ ।

Muli’t muli, si Indrajit at si Lakṣmaṇa—kapwa naghahangad ng pagbagsak ng isa’t isa—ay nagpasiklab ng magulo at kakila-kilabot na sagupaan sa digmaan.

Verse 38

लक्ष्मणोरावणिंयुद्धेरावणिश्चापिलक्ष्मणम् ।।6.89.38।।अन्योन्यंतावभिघ्नन्तौ न श्रमंप्रतिपद्यताम् ।

Sa labanan, tinamaan ni Lakṣmaṇa si Rāvaṇi, at si Rāvaṇi nama’y tumama rin kay Lakṣmaṇa; habang sila’y nagbabanggaan, ni isa sa kanila’y hindi nagpadaig sa pagod.

Verse 39

बाणजालैश्शरीरस्थैरवगाढैस्तरस्विनौ ।।6.89.39।।शुशुभातेमहावीर्यौप्ररूढाविवपर्वतौ ।

Ang dalawang mabilis at makapangyarihang bayani—na malalim na tinusok ng lambat ng mga palaso na bumaon sa kanilang mga katawan—ay nagniningning pa rin, tulad ng mga bundok na mayabong ang mga puno.

Verse 40

तयोरुधिरसिक्तानिसम्वृतान्तिशरैर्भृशम् ।।6.89.40।।बभ्राजुःसर्वगात्राणिज्वलन्तइवपावकाः ।

Ang kanilang mga katawan, na naliligo sa dugo at tadtad ng mga palaso, ay nagliliyab na may kakila-kilabot na ningning—tulad ng mga dila ng apoy.

Verse 41

तयोरथमहान् कालोव्यतीयाद्युध्यमानयोः ।।6.89.41।।न च तौयुद्धवैमुख्यंश्रमंवाप्युपजग्मतुः ।

Mahabang panahon ang lumipas habang naglalaban ang dalawa; ni hindi sila umurong sa digmaan, ni dinaig ng pagod.

Verse 42

Pagkaraan, ang dakilang-loob na si Vibhīṣaṇa, na naghahangad ng kapakanan ni Lakṣmaṇa—di-matitinag sa unahan ng labanan—ay dumating sa larangan upang pagaanin ang kanyang pagod sa pakikidigma, at tumindig doon.