Sarga 49

Verse 1

घोरेणशरबन्धेनबद्धौदशरथात्मजौ ।निःश्वसन्तौयथानागौशयानौरुधिरोक्षितौ ।।6.49.1।।सर्वेतेवानरश्रेष्ठास्ससुग्रीवामहाबलाः ।परिवार्यमहात्मानौतस्थुश्शोकपरिप्लुताः ।।6.49.2।।

Sina Rama at Lakshmana, ang mga anak ni Dasaratha, ay nakahiga sa lupa na nakatali nang mahigpit ng nakatatakot na lambat ng mga palaso—humihinga nang malalim tulad ng malalaking ahas at basang-basa ng dugo. Sa paligid ng mga dakilang magkapatid ay nakatayo si Sugriva at ang lahat ng makapangyarihang pinuno ng Vanara, na labis na nagdadalamhati.

Verse 2

घोरेणशरबन्धेनबद्धौदशरथात्मजौ ।निःश्वसन्तौयथानागौशयानौरुधिरोक्षितौ ।।6.49.1।।सर्वेतेवानरश्रेष्ठास्ससुग्रीवामहाबलाः ।परिवार्यमहात्मानौतस्थुश्शोकपरिप्लुताः ।।6.49.2।।

Sina Rama at Lakshmana, ang mga anak ni Dasaratha, ay nakahiga sa lupa na nakatali nang mahigpit ng nakatatakot na lambat ng mga palaso—humihinga nang malalim tulad ng malalaking ahas at basang-basa ng dugo. Sa paligid ng mga dakilang magkapatid ay nakatayo si Sugriva at ang lahat ng makapangyarihang pinuno ng Vanara, na labis na nagdadalamhati.

Verse 3

एतस्मिन्नन्तरेरामःप्रत्यबुध्यतवीर्यवान् ।स्थिरत्वात्सत्त्वयोगाच्चशरैस्सन्दानितोऽपिसन् ।।6.49.3।।

Samantala, ang magiting na si Rama ay nagkamalay muli; bagaman nakatali at nakaipit sa pamamagitan ng mga palaso, sa pamamagitan ng katatagan at disiplina ng panloob na lakas, siya ay nagbalik sa kanyang sarili.

Verse 4

ततोदृष्टवासरुधिरंनिषण्णंगाढमर्पितम् ।भ्रातरंदीनवदनंपर्यदेवयदातुरः ।।6.49.4।।

Pagkatapos, nang makita ang kanyang kapatid—na duguan, nakalugmok, mahigpit na nakagapos, at may kahabag-habag na mukha—si Rama, na tinamaan ng matinding hapis, ay nagsimulang tumangis.

Verse 5

किंनुमेसीतयाकार्यंकिंकार्यंजीवितेनवा ।शयानंयोऽद्यपश्यामिभ्रातरंयुधिनिर्जितम् ।।6.49.5।।

Ano ang silbi ni Sita sa akin—ano pa ang silbi ng buhay—kung ngayon ay nakikita ko ang aking kapatid na nakahandusay at talunan sa larangan ng digmaan?

Verse 6

शक्यासीतासमानारीमर्त्यलोकेविचिन्वता ।नलक्ष्मणसमोभ्रातासचिवस्साम्पपरायिकः ।।6.49.6।।

Sa daigdig ng mga mortal, maaaring maghanap at makatagpo ng babaeng tulad ni Sītā; ngunit ang kapatid—ang di-nagkukulang na katuwang—na kapantay ni Lakṣmaṇa ay hindi masusumpungan.

Verse 7

परित्यक्षाम्यहंप्राणान्वानराणांतुपश्याताम् ।यदिपञ्चत्वमापन्नस्सुमित्रानन्दवर्धनः ।।6.49.7।।

Kung si Lakṣmaṇa, ang ligaya ni Sumitrā, ay tunay nang napasa kalagayan ng limang sangkap, iiwan ko ang aking buhay, kahit nakatingin ang mga Vānara.

Verse 8

किंनुवक्ष्यामिकौसल्यांमातरंकिंनुकैकयीम् ।कथमम्बांसुमित्रांचपुत्रदर्शनलालसाम् ।।6.49.8।।

Ano ang aking sasabihin kay Inang Kauśalyā, at ano naman kay Kaikeyī? At paano ko haharapin si Inang Sumitrā, na sabik na masilayan ang kanyang anak?

Verse 9

विवत्सांवेपमानांचक्रोशन्तींकुररीमिव ।कथमाश्वासयिष्यामियदियास्यामितंविना ।।6.49.9।।

Kung ako’y uuwi nang wala siya, paano ko siya aaliwin—ulilang ina, nanginginig, at humahagulhol na parang babaeng kurarī?

Verse 10

कथंवक्ष्यामिशत्रुघ्नंभरतंचयशस्विनम् ।मयासहवनंयातोविनातेनापुनमागतः ।।6.49.10।।

Paano ako makikipag-usap kay Shatrughna—at sa tanyag na si Bharata—kapag bumalik ako nang wala siya, gayong sumama siya sa akin sa kagubatan?

Verse 11

उपालम्बंनशक्ष्यामिसोढुंबतसुमित्रया ।इहैवदेहंत्यक्ष्यामिनहिजीवितुमुत्सहे ।।6.49.11।।

Ay, hindi ko makakayanan ang sumbat ni Sumitra. Dito mismo ay isusuko ko na ang katawang ito—sapagkat wala na akong pagnanais na mabuhay pa.

Verse 12

धिङ्मांदुष्कृतकर्माणमनार्यंमत्कृतेह्यसौ ।लक्ष्मणःपतितश्शेतेशरतल्पेगतासुवत् ।।6.49.12।।

Kasawian ko—makasalanan sa gawa at di-mararangal! Dahil sa akin, si Lakṣmaṇa ay bumagsak at nakahimlay sa higaan ng mga palaso, na wari’y iniwan na ng buhay.

Verse 13

त्वंनित्यंसुविषण्णंमामाश्वासयसिलक्ष्मण ।गतासुर्नाद्यशक्तोऽसिमामार्तमभिभाषितुम् ।।6.49.13।।

Ikaw, Lakṣmaṇa, ay lagi akong inaaliw kapag ako’y lubhang nalulumbay; ngunit ngayon, na wala na ang iyong hininga ng buhay, hindi mo na ako makausap sa aking pagdurusa.

Verse 14

येनाद्यबहवोयुद्धेनिहताराक्षसाविनिपातिताः ।तस्यामेवाद्यशूरस्त्वंशेषेविनिहतःपरैः ।।6.49.14।।

Ikaw na sa digmaan ngayong araw ay siyang pumatay at nagbagsak sa napakaraming Rākṣasa—sa lupa ring yaon ngayon, ikaw na bayani ay nakahandusay, tinamaan ng iba, walang malay.

Verse 15

शयानःशरतल्पेऽस्मिन् सशोणितपरिप्लुतः ।शरजालैचशितोभासिभास्करोऽस्तमिवव्रजन् ।।6.49.15।।

Nakahimlay ka sa higaan ng mga palaso, nababalot at nalulunod sa dugo; natatabingan ng lambat ng mga palaso, gayon ma’y nagliliwanag ka—gaya ng araw na papalubog.

Verse 16

बाणाभिहतमर्मत्वान्नशक्नोत्यभिभाषितुम् ।रुजाचाब्रुवतोऽप्यस्यदृष्टिरागेणसूच्यते ।।6.49.16।।

Dahil sa mga palasong tumusok sa kanyang mahahalagang bahagi, hindi siya makapagsalita; at bagaman hindi siya nagsasalita, ang kanyang sakit ay nahahayag sa kanyang mga mata at sa mapulang init nito.

Verse 17

यथैवमांवनंयान्तमनुयातोमहाद्युतिः ।अहमप्यनुयास्यामितथैवैनंयमक्ष्यम् ।।6.49.17।।

Kung paanong sumunod sa akin ang maningning na ito nang ako ay magtungo sa gubat, gayundin ako susunod sa kanya ngayon sa parehong landas patungo sa kaharian ni Yama.

Verse 18

इष्टबन्धुजनोनित्यंमांचनित्यमनुव्रतः ।इमामद्यगतोऽवस्थांममानार्यस्यदुर्नयैः ।।6.49.18।।

Siya na laging mahal ng mga kamag-anak at laging sumusunod sa akin nang tapat ay humantong sa ganitong kalagayan ngayon dahil sa aking maling pasya.

Verse 19

सुरुष्टेनापिवीरेणलक्ष्मणेननसंस्मरे ।परुषंविप्रियंवापिश्रावितंनकदाचन ।।6.49.19।।

Kahit na labis na nagagalit, hindi ko matandaan na ang bayaning si Lakshmana ay nagsalita ng masakit o masamang salita kailanman.

Verse 20

विससर्जैकवेगेनपञ्चबाणशतानियः ।इष्वस्त्रष्वधिकस्तस्मात्कार्तवीर्याच्चलक्ष्मणः ।।6.49.20।।

Siya na sa iisang bugso’y nagpakawala ng limandaang palaso—kaya si Lakṣmaṇa’y higit sa sining ng pana, maging kay Kārtavīrya.

Verse 21

अस्स्रैरस्त्राणियोहन्याच्छक्रस्यापिमहात्मनः ।सोऽयमुर्व्यांहतश्शेतेमहार्हशयनोचितः ।।6.49.21।।

Siya na sa sariling mga sandata’y napapabagsak maging ang mga sandata ng dakilang Indra—siya, karapat-dapat sa marangal na higaan, ngayo’y nakahandusay na patay sa lupa.

Verse 22

तच्चमिथ्याप्रलप्तंमांप्रधक्ष्यतिनसंशयः ।यन्मयानकृतोराजाराक्षसानांविभीषणः ।।6.49.22।।

Ang aking salitang iyon na pawang kasinungalingan ay susunog sa akin—walang alinlangan—sapagkat hindi ko ginawang hari ng mga Rākṣasa si Vibhīṣaṇa.

Verse 23

अस्मिन्मुहूर्तेसुग्रीव प्रतियातुमितोऽर्हसि ।मत्वाहीनंराजन् रावणोऽभिद्रवेद्बली ।।6.49.23।।

Sugrīva, dapat kang umurong mula rito sa sandaling ito; sapagkat kung akalain ni Rāvaṇa na ako’y nanghihina, ang makapangyarihan ay maaaring sumugod sa iyo, O hari.

Verse 24

अङ्गदंतुपुरस्कत्यससैन्यस्सपरिच्छदम् ।सागरंतरसुग्रीव नीलेनचनलेनच ।।6.49.24।।

Sugrīva, tumawid kang muli sa dagat kasama ang iyong hukbo at lahat ng kagamitan—ilagay si Aṅgada sa unahan, kasama sina Nīla at Nala.

Verse 25

कृतंहनुमताकार्यंयदन्यैर्दुष्करंरणे ।ऋक्षराजेनतुष्यामिगोलाङ्गूलाधिपेनच ।।6.49.25।।

Naisakatuparan ni Hanuman ang isang gawa sa labanan na mahirap makamit ng iba. Ako ay nasisiyahan sa Hari ng mga Oso at sa panginoon ng mga Golangula.

Verse 26

अङ्गदेनकृतंकर्ममैन्देनद्विविदेनच ।युद्धंकेसरिणासङ् ख्येघोरंसम्पातिनाकृतम् ।।6.49.26।।

Ang mga gawa ay isinagawa nina Angada, Mainda, at Dvivida; at sa gitna ng labanan, isang matinding pakikipaglaban ang inilunsad nina Kesari at Sampati.

Verse 27

गवयेनगवाक्षेणशरभेणगजेनच ।अन्यैश्चहरिभिर्युद्धंमदर्थेत्यक्तजीवितैः ।।6.49.27।।

Ang mga gawa ay isinagawa nina Angada, Mainda, at Dvivida; at sa gitna ng labanan, isang matinding pakikipaglaban ang inilunsad nina Kesari at Sampati.

Verse 28

नचातिक्रमितुंशक्यंदैवंसुग्रीव मानुषैः ।यत्तुशक्यंवयस्येनसुहृदाचपरन्तप ।।6.49.28।।कृतंसुग्रीव तत्सर्वंभवताधर्मभीरुणा ।

O Sugrīva, hindi malalampasan ng tao ang itinakda ng tadhana. Ngunit yaong magagawa ng kasamang kaibigan at tunay na suhrid—O manunupil ng kaaway—ginawa mo ang lahat, nang matuwid at may paggalang sa dharma.

Verse 29

मित्रकार्यंकृतमिदंभवद्भिर्वानरर्षभाः ।।6.49.29।।अनुज्ञातामयासर्वेयथेष्टंगन्तुमर्हथ ।

O pinakadakila sa mga Vānara, natupad ninyo ang tungkulin ng isang kaibigan. Sa aking pahintulot, pinalalaya ko kayong lahat; maaari kayong pumaroon saan man ninyo naisin.

Verse 30

शुश्रुवुस्तस्यतेसर्वेवानराःपरिदेवनम् ।।6.49.30।।वर्तयाञ्चक्रूरश्रूणिनेत्रैःकृष्णेतरेक्षणाः ।

Nang marinig nila ang kanyang panaghoy, ang lahat ng Vānara—may kayumangging mga mata—ay nagsimulang magpaagos ng luha mula sa kanilang mga mata.

Verse 31

ततस्सर्वाण्यनीकानिस्थापयित्वाविभीषणः ।।6.49.31।।आजगामगदापाणिस्त्वरितंयत्रराघवः ।

Pagkaraan, matapos maitalaga ni Vibhīṣaṇa ang lahat ng mga pangkat, siya’y nagmadaling lumapit kay Rāghava, tangan ang kanyang pamalo.

Verse 32

तंदृष्टवात्वरितंयान्तंनीलाञ्जनचयोपमम् ।।6.49.32।।वानरादुद्रुवुस्सर्वेमन्यमानास्तुरावणिम् ।

Nang makita siyang nagmamadaling dumarating, na maitim na gaya ng bunton ng bughaw na koliryo, nagsitakbuhan ang lahat ng mga Vānara, inakalang siya’y anak ni Rāvaṇa.