Sarga 63

Verse 1

तस्यराक्षसराजस्यनिशम्यपरिदेवितम् ।कुम्भकर्णोबभाषेदंवचनंप्रजहास च ।।6.63.1।।

Nang marinig ni Kumbhakarṇa ang panaghoy ng hari ng mga rākṣasa, siya’y nagsalita ng ganitong mga salita—at tumawa rin.

Verse 2

दृष्टोदोषोहियोऽस्माभिःपुरामन्त्रन्वििर्णये ।हितेष्वनभियुक्तेनसोऽयमासादितस्त्वया ।।6.63.2।।

Ang kapahamakan na noon pa’y nakita ko sa paghatol ng payo—sapagkat hindi mo lubos na pinanigan ang iyong mga tunay na nagmamalasakit—ay ngayo’y dumating na sa iyo.

Verse 3

शीघ्रंखल्वभ्युपेतंत्वांफलंपापस्यकर्मणः ।निरयेष्वेवपतनंयथादुष्कृतकर्मणः ।।6.63.3।।

Tunay na dumating na sa iyo ang bunga ng iyong makasalanang gawa; gaya ng mga gumagawa ng masama, sila’y nahuhulog na patihaya sa mga daigdig ng impiyerno.

Verse 4

प्रथमंवैमहाराजकृत्यमेतदचिन्तितम् ।केवलंवीर्यदर्पेणनानुबन्धोविचिन्तितः ।।6.63.4।।

Sa pasimula, O dakilang hari, ang gawaing ito’y sinimulan nang walang pagninilay; sa tanging pagmamataas sa lakas, hindi inisip ang magiging bunga nito.

Verse 5

यःपश्चातूर्वकार्याणिकुर्यादैश्वर्यमास्थितः ।पूर्वंचोत्तरकार्याणि न स वेदनयानया ।।6.63.5।।

Ang sinumang, umaasa sa kasaganaan at kapangyarihan, ipinagpapaliban ang mga tungkuling dapat unahin at saka ginagawa ang mga huli—siya’y hindi nakauunawa ng wastong patakaran at ng kabaligtaran nito.

Verse 6

देशकालविहीनानिकर्माणिविपरीतवत् ।क्रियमाणानिदुष्यन्तिहवींष्यप्रयतेष्विव ।।6.63.6।।

Ang mga gawaing walang pagsasaalang-alang sa lugar at panahon ay nagiging kapahamakan; kapag ginawa nang gayon, nawawalan ng bunga—gaya ng handog na oblation na inialay nang walang wastong pagpapabanal.

Verse 7

त्रयाणांपञ्चधायोगंकर्मणांयःप्रपश्यति ।सचिवैस्समयंकृत्वा स सभ्येवर्ततेपथि ।।6.63.7।।

Yaong nakakakita kung paano ilalapat ang patakaran sa tatlong anyo at sa limang pagsasaalang-alang, at sa takdang sandali’y kumikilos matapos sumangguni sa mga ministro—siya’y lumalakad sa tamang landas sa kapulungan ng hari.

Verse 8

यथागमं च योराजासमयंविचिकीर्षति ।बुध्यतेसचिवान्बध्यासुहृदश्चानुपश्यति ।।6.63.8।।

Ang haring, ayon sa banal at wastong kaugalian, ay nagnanais kumilos sa tamang sandali—na may pag-unawang matalas sa kanyang mga ministro at laging inaalala ang mga tapat na kaibigan—siya nga ang tunay na nakaaalam ng dapat gawin.

Verse 9

धर्ममर्थं च कामं च सर्वान्वारक्षसांपते ।भजतेपुरुषःकालेत्रीणिद्वन्द्वानिवापुनः ।।6.63.9।।

O panginoon ng mga rākṣasa, ang tao’y dapat magtaguyod ng dharma, artha, at kāma—maaaring sabay-sabay, o kaya’y magkapares na may wastong balanse—bawat isa sa nararapat nitong panahon.

Verse 10

त्रिषुचैतेषुयच्छ्रेष्ठंश्रुत्वातन्नावबुध्यते ।राजावाराजमात्रोवाव्यर्थंतस्यबहुश्रुतम् ।।6.63.10।।

Sa tatlong ito, kung ang isang hari—o kahit yaong karapat-dapat tawaging hari—ay makarinig ng pinakamainam ngunit hindi ito maunawaan, walang kabuluhan ang kanyang maraming natutuhan.

Verse 11

उपप्रदानंसान्त्वं च भेदंकाले च विक्रमम् ।योगं च रक्षसांश्रेष्ठतावुभौ च नयानयौ ।।6.63.11।।कालेधर्मार्थकामान्यस्सम्मन्त्ऱ्यसचिवैःसह ।निषेवेतात्मवान्लोके न स व्यसनमाप्नुयात् ।।6.63.12।।

O pinakadakila sa mga rākṣasa, ang pagbibigay ng pagpapaluwag, ang pagpapahinuhod, ang pagpapasibol ng pagkakahati, at—sa takdang panahon—ang matapang na lakas; gayundin ang wastong pagsasanib ng mga ito: ito ang patakaran at ang kabaligtaran nito, na nagiging tama o mali ayon sa paggamit.

Verse 12

उपप्रदानंसान्त्वं च भेदंकाले च विक्रमम् ।योगं च रक्षसांश्रेष्ठतावुभौ च नयानयौ ।।6.63.11।।कालेधर्मार्थकामान्यस्सम्मन्त्ऱ्यसचिवैःसह ।निषेवेतात्मवान्लोके न स व्यसनमाप्नुयात् ।।6.63.12।।

Yaong may pagpipigil sa sarili, na sumasangguni sa mga ministro at sa takdang panahon ay isinasabuhay ang dharma, artha, at kāma—ang gayong tao ay hindi nahuhulog sa kapahamakan sa mundong ito.

Verse 13

हितानुबन्धमालोच्यकार्यात्कार्यमिहात्मनः ।राजासहार्थतत्त्वज्ञैस्सचिवैर्बुस्सहिजीवति ।।6.63.13।।

Ang hari na, isinasaalang-alang ang mabuting bunga sa hinaharap, at sa bawat gawain ay nagpapasya ayon sa nararapat—kasama ang mga ministrong nakakabatid sa tunay na kalagayan—ay nabubuhay na may sandigan sa kanilang payo at talino.

Verse 14

अनभिज्ञायशास्त्रार्थान् पुरुषाःपशुबुद्धयः ।प्रागल्भ्याद्वक्तुमिच्छन्तिमन्त्रेष्वभ्यन्तरीकृताः ।।6.63.14।।

Ang mga taong may isip-hayop, na di nakauunawa sa diwa ng mga śāstra, kapag napapasama sa mga kapulungan ng payo, ay nagnanais magsalita dahil lamang sa kapalaluan at pagmamapuri.

Verse 15

अशास्त्रविदुषांतेषां न कार्यमभिहितंवचः ।अर्थशास्त्रानभिज्ञानांविपुलांश्रियमिच्छताम् ।।6.63.15।।

Ang salita ng mga hindi bihasa sa śāstra ay hindi dapat gawing batayan ng gawa—lalo na yaong di nakaaalam ng arthaśāstra ngunit naghahangad ng napakalaking kasaganaan.

Verse 16

अहितं च हिताकारंधार्ष्ट्याज्जल्पन्तियेनराः ।अवेक्ष्यमन्त्रबाह्यास्तेकर्तव्याःकृत्यदूषणा:।। 6.63.16।।

Yaong mga taong, sa kapalaluan, ay nagsasalita ng nakapipinsala na wari’y kapakinabangan—kapag masusing nasuri—ay dapat ilayo sa kapulungan; sapagkat sinisira nila ang gawain.

Verse 17

विनाशयन्तोभर्तारंसहिताश्शत्रुभिर्बुधैः ।विपरीतानिकृत्यानिकारयन्तीहमन्त्रिणः ।।6.63.17।।

Dito, may ilang tagapayo na, sa pagnanais na ipahamak ang kanilang panginoon, ay nakikipagsabwatan sa marurunong na kaaway at inuudyukan siyang gumawa ng mga gawaing lubhang salungat sa dharma.

Verse 18

तान्भर्तामित्रसङ्काशानमित्रान्मन्त्रनिर्णये ।व्यवहारेणजानीयात्सचिवानुपसम्हितान् ।।6.63.18।।

Dapat makilala ng isang hari, sa payo at paghatol, ang mga kalihim na anyong kaibigan ngunit tunay na kaaway—mga napasailalim sa panig ng kaaway—sa pamamagitan ng pagmasid sa kanilang asal.

Verse 19

चपलस्येहकृत्यानिसहसानुप्रधावतः ।छिद्रमन्येप्रपद्यन्तेक्रौञ्चस्य ख मिवद्विजाः ।।6.63.19।।

Kapag ang pinuno ay pabagu-bago at padalus-dalos na sumusugod sa mga gawain, sinasamantala ng iba ang kanyang mga siwang at kahinaan—gaya ng mga ibong nakakakita ng daan sa himpapawid sa paligid ng Bundok Krauñca.

Verse 20

योहिशत्रुमवज्ञायनात्मानमभिरक्षति ।अवाप्नोतिहिसोऽनर्थान् स्थानाच्चव्यवरोप्यते ।।6.63.20।।

Ang sinumang humahamak sa kaaway at hindi iniingatan ang sarili, tiyak na sasapitin ang kapahamakan at mahuhulog pa mula sa kanyang katayuan.

Verse 21

यदुक्तमिहतेपूर्वंक्रियतामनुजेन च ।तदेवनोहितंवाक्यंयदिच्छसि च तत्कुरु ।।6.63.21।।

Ang sinabi sa iyo noon ng iyong nakababatang kapatid ay gawin; yaon lamang ang payong para sa ating ikabubuti. Gayunman, kung nais mo, gawin mo ang iyong ibig.

Verse 22

तत्तुश्रुत्वादशग्रीवःकुम्भकर्णस्यभाषितम् ।भ्रुकुटिंचैवसञ्चक्रेक्रुद्धश्चैनमभाषत ।।6.63.22।।

Nang marinig ni Daśagrīva ang sinabi ni Kumbhakarṇa, kumunot ang kanyang noo; sa galit, siya’y nagsalita sa kanya.

Verse 23

मान्योगुरुवारिचार्यःकिमांत्वमनुशाससि ।किमेवंवाक्छ्रमंकृत्वाकालेयुक्तंविधीयताम् ।।6.63.23।।

“Kagalang-galang ka—gaya ng ama o guro—ngunit bakit mo ako sinasaway nang ganito? Bakit ka nagpapakita ng husay sa salita? Gawin ang nararapat sa oras na ito.”

Verse 24

विभ्रमाच्चित्तमोहाद्वाबलवीर्याश्रयेणवा ।नाभिपन्नमिदानींयद्व्यर्थातस्यपुनःकथाः ।।6.63.24।।

“Maging dahil sa pagkalito, sa pagkalabo ng isip, o sa pagtitiwala sa aking lakas at tapang—ang nagawa na ngayon ay hindi na maibabalik; walang saysay ang muling pag-uulit nito.”

Verse 25

अस्मिन्कालेतुयद्युक्तंतदिदानींविधीयताम् ।गतंतुनानुशोचन्तिगतंतुगतमेवहि ।।6.63.25।।

Sa sandaling ito, gawin na ngayon ang nararapat. Huwag paghinayangan ang lumipas, sapagkat ang lumipas ay tunay nang lumisan.

Verse 26

ममापनयजंदोषंविक्रमेणसमीकुरु ।यदिखल्वस्तिमेस्नेहोविक्रमंवाऽवगच्छसि ।।6.63.26।।यदिवकार्यंमेतत्तेहृदिकार्यतमंमतम् ।

Ituwid mo, sa iyong kagitingan, ang kasalanang bumangon dahil sa akin. Kung tunay ang iyong paglingap sa akin—o kung batid mo ang sarili mong lakas—gawin mo ang sa puso mo’y pinakamahalagang dapat para sa aking layon.

Verse 27

स सुहृद्योविपन्नार्थंदीनमभ्यवपद्यते ।।6.63.27।।स बन्धुर्योऽपनीतेषुसाहाय्यायोपकल्पते ।

Ang tunay na kaibigan ay yaong kumakapit sa tao kapag gumuho ang kanyang kapalaran at siya’y nasa pagdadalamhati; at ang tunay na kamag-anak ay yaong handang tumulong kahit ang isa’y nalihis na sa wastong asal.

Verse 28

तमथैवंब्रुवाणंतुवचनंधीरदारुणम् ।।6.63.28।।रुष्टोऽयमितिविज्ञायशनैश्श्लक्षणमुवाच ह ।

Nang makita niyang nagsasalita ito sa gayong mabigat at mabagsik na pananalita, at nang maunawaang siya’y nagngangalit, si Kumbhakarṇa ay sumagot nang marahan, sa banayad na tinig.

Verse 29

अतीवहिसमालक्ष्यभ्रातरंक्षुभितेन्द्रियम् ।।6.63.29।।कुम्भकर्णश्शनैर्वाक्यंबभाषेपरिसान्त्वयन् ।

Nang mapansin niyang lubhang nagugulo ang mga pandama ng kanyang kapatid, si Kumbhakarṇa—nagnanais na paginhawahin siya—ay nagsalita nang banayad at hindi nagmamadali.

Verse 30

शृणुराजन्नवहितोममवाक्यमरिन्दम ।।6.63.30।।अलंराक्षसराजेन्द्र सन्तापमुपपद्यते ।रोषं च सम्परित्यज्यस्वस्थोभवितुमर्हसि ।।6.63.31।।

Makinig ka, O hari, nang buong pag-iingat sa aking mga salita, O manlulupig ng mga kaaway. Sapat na ang dalamhating ito, O panginoon ng mga rākṣasa; talikdan mo rin ang poot, at marapat kang magbalik sa kapanatagan at maging ikaw muli.

Verse 31

शृणुराजन्नवहितोममवाक्यमरिन्दम ।।6.63.30।।अलंराक्षसराजेन्द्र सन्तापमुपपद्यते ।रोषं च सम्परित्यज्यस्वस्थोभवितुमर्हसि ।।6.63.31।।

Hangga’t ako’y nabubuhay, O hari, huwag mong ipabigat ito sa iyong isipan. Aking wawasakin ang yaong dahilan ng iyong pagdurusa.

Verse 32

नैतन्मनसिकर्तव्यंमयिजीवतिपार्थिव ।तमहंनाशयिष्यामियत्कृतेपरितप्यते ।।6.63.32।।

Hangga’t ako’y nabubuhay, O hari, huwag mong ipabigat ito sa iyong isipan. Aking wawasakin ang yaong dahilan ng iyong pagdurusa.

Verse 33

अवश्यंतुहितंवाच्यंसर्वावस्थांतवमया ।बन्धुभावादभिहितंभ्रातृस्नेहाच्छपार्थिव ।।6.63.33।।

Gayunman, sa bawat kalagayan ay dapat kong sabihin sa iyo ang makabubuti, O hari—sapagkat ito’y wika ng isang kamag-anak, mula sa pag-ibig ng kapatid.

Verse 34

सदृशंयत्तुकालेऽस्मिन् कर्तुंस्निग्धेनबन्धुना ।शत्रूणांकदनंपश्यक्रियमाणंमयारणे ।।6.63.34।।

Sa ganitong panahon, masdan mo ang nararapat gawin ng isang mapagmahal na kamag-anak: sa digmaan, makikita mo akong magdulot ng paglipol sa mga kaaway.

Verse 35

अद्यपश्यमहाबाहो मयासमरमूर्धनि ।हतेरामेसहभ्रात्राद्रवन्तींहरिवाहिनीम् ।।6.63.35।।

Masdan mo ngayon, O makapangyarihang bisig: sa tuktok ng labanan, kapag napatay ko si Rāma kasama ang kanyang kapatid, makikita mong tumatakas ang hukbo ng mga Vānara.

Verse 36

अद्यरामस्यतद्दृष्टवामयानीतंरणाच्छिरः ।सुखीभवमहाबाहो सीताभवतुदुःखिता ।।6.63.36।।

Ngayon, kapag nakita mong dala ko mula sa larangan ng digmaan ang ulo ni Rāma, magalak ka, O makapangyarihang bisig; si Sītā nawa’y malugmok sa dalamhati.

Verse 37

अद्यरामस्यपश्यन्तुनिधनंसुमहत्प्रियम् ।लङ्कायांराक्षसाःसर्वेयेतेनिहतबान्धवाः ।।6.63.37।।

Ngayon, nawa’y masaksihan ng lahat ng Rākṣasa sa Laṅkā—yaong mga napatayan ng kamag-anak—ang kamatayan ni Rāma, isang tanawing labis nilang ikalulugod.

Verse 38

अद्यशोकपरीतानांस्वबन्धुवधकारणात् ।शत्रोर्युधिविनाशेनकरोम्यस्रप्रमार्जनम् ।।6.63.38।।

Ngayon, sa paglipol ko sa kaaway sa digmaan, papahirin ko ang mga luha ng mga nababalot ng pighati dahil sa pagkamatay ng kanilang mga kamag-anak.

Verse 39

अद्यपर्वतसङ्काशंससूर्यमिवतोयदम् ।विकीर्णंपश्यसमरेसुग्रीवंप्लवगोत्तम ।।6.63.39।।

Ngayong araw, masdan sa digmaan si Sugrīva, ang pinakadakila sa mga unggoy—nagkalat at nabuwal—na wari’y ulap na singlaki ng bundok na sinisinagan ng araw.

Verse 40

कथं च राक्षसैरेभिर्मया च परिरक्षितः ।जिघांसुभिर्दाशरथिं वध्यसे त्वमिहानघ ।।6.63.40।।

Paano ka mapapatay dito, O walang sala, kung ikaw ay binabantayan ng mga Rākṣasa at ng aking sarili—samantalang kami’y naglalayong pumatay kay Dāśarathi, si Rāma?

Verse 41

मांनिहत्यकिलत्वांहिनिहनिष्यतिराघवः ।नाहमात्मनिसन्तापंगच्छेयंराक्षसाधिप ।।6.63.41।।

Sinasabi nilang si Rāghava ay papatay sa iyo matapos muna akong patayin; kaya, O panginoon ng mga Rākṣasa, hindi ko hahayaang manaig sa aking loob ang dalamhati.

Verse 42

कामंवतिदानीमपिमांव्यादिशत्वंपरन्तप ।न परःप्रेषणीयस्तेयुद्धायातुलविक्रम ।।6.63.42।।

Kung nanaisin mo, utusan mo ako ngayon din, O tagasunog ng mga kaaway; sa iyong pakikidigma, wala nang ibang dapat hanapin—O may di-mapapantayang tapang.

Verse 43

अहमुत्सादयिष्यामिशत्रूंस्तवमहाबल: ।यदिशक्रोयदियमोयदिपावकमारुतौ ।।6.63.43।।तानहंयोधयिष्यामिकुबेरवरुणावपि ।

Ako, na may dakilang lakas, ay wawasak sa iyong mga kaaway—maging si Śakra (Indra), si Yama, o sina Agni at Vāyu; makikipaglaban din ako kina Kubera at Varuṇa.

Verse 44

गिरिमात्रशरीरस्यशितशूलधरस्यमे ।।6.63.44।।नर्दतस्तीक्षणदंष्ट्रस्यबिभीयाच्चपुरन्दरः ।

Maging si Purandara (Indra) ay matatakot sa akin—na ang katawan ay tila bundok, may tangan na matalim na sibat—at uurong sa aking dagundong, mula sa bibig na may matutulis na pangil.

Verse 45

अथवात्यक्तशस्त्रस्यमृद्नतस्तरसारिपून् ।।6.63.45।।न मेप्रतिमुखेस्थातुंकश्चित् शक्तोजिजीविषुः ।

O kaya’y, itatapon ko ang mga sandata at dudurugin ko ang mga kaaway sa tindi ng lakas; walang sinumang ibig pang mabuhay ang makatatayo sa aking harapan.

Verse 46

नैवशक्त्या न गदयानासिनानिशितैश्शरैः ।।6.63.46।।हस्ताभ्यामेवसम्रब्दोहनिष्याम्यपिवज्रिणम् ।

Hindi sa sibat, hindi sa pamalo, hindi sa tabak, ni sa matatalim na palaso—sa galit, sa aking mga kamay lamang ay pababagsakin ko maging si Vajrin (Indra).

Verse 47

यदिमेमुष्टिवेगं स राघवोऽद्यसहिष्यते ।।6.63.47।।ततःपाश्यन्तिबाणौघारुधिरंराघवस्यतु ।

Kung matitiis ni Rāghava ngayon ang bagsik ng aking mga kamao, kung gayon ay makikita ninyo ang ulang ng mga palaso—at pati ang dugo ni Rāghava.

Verse 48

चिन्तयाबाध्यसेराजन्किमर्थंमयितिष्ठति ।।6.63.48।।सोऽहंशत्रुविनाशाय तव निर्यातुमुद्यतः ।

O Hari, bakit ka nababalisa, mahal na Hari, samantalang naririto ako? Ako’y handang lumabas upang lipulin ang iyong kaaway.

Verse 49

मुञ्चरामाद्भयंराज न्हनिष्यामीहसम्युगे ।।6.63.49।।राघवंलक्ष्मणंचैवसुग्रीवं च महाबलम् ।हनूमन्तं च रक्षोघ्नंलङ्कायेनप्रदीपिता ।।6.63.50।।

Iwaksi mo ang takot kay Rāma, O Hari; dito sa digmaan ay papatayin ko si Rāghava at si Lakṣmaṇa, pati ang makapangyarihang Sugrīva—at si Hanūmān din, ang mamumuksa sa mga rākṣasa, na nagsunog sa Laṅkā.

Verse 50

मुञ्चरामाद्भयंराज न्हनिष्यामीहसम्युगे ।।6.63.49।।राघवंलक्ष्मणंचैवसुग्रीवं च महाबलम् ।हनूमन्तं च रक्षोघ्नंलङ्कायेनप्रदीपिता ।।6.63.50।।

Iwaksi mo ang takot kay Rāma, O Hari; dito sa digmaan ay papatayin ko si Rāghava at si Lakṣmaṇa, pati ang makapangyarihang Sugrīva—at si Hanūmān din, ang mamumuksa sa mga rākṣasa, na nagsunog sa Laṅkā.

Verse 51

हरींश्चापिहनियिष्यामिसंयुगेसमवास्थिवान् ।असाधारणमिच्छामिनदातुंमहद्यशः ।।6.63.51।।

Matatag akong tatayo sa labanan at papatayin ko maging ang mga hukbo ng Vānara. Ayokong iwan kang walang pambihira at dakilang kaluwalhatian.

Verse 52

तदिचेन्द्राद्भयं राजन्यदि चापिस्वयम्भुवः ।ततोऽहंनाशयिष्यामिनैशंतमइवांशुमान् ।।6.63.52।।अपिदेवाश्शयिष्यन्तेक्रुद्धेमयिमहीतले ।

Kung natatakot ka man kay Indra, O Hari, o kahit sa Sariling-Ipinanganak na si Brahmā, wawasakin ko ang takot na iyon gaya ng araw na pumapawi sa dilim ng gabi. Kapag ako’y nagngangalit, maging ang mga diyos ay mabubuwal sa lupa.

Verse 53

यमं च शमयिष्यामिभक्षयिष्यामिपावकम् ।।6.63.53।।आदित्यंपातयिष्यामिसनक्षत्रंमहीतले ।

Papasukuin ko si Yama; lalamunin ko ang Apoy; at ibabagsak ko ang Araw—kasama ang mga bituin—sa ibabaw ng lupa.

Verse 54

शतक्रतुंवधिष्यामिपास्यामिवरुणालयम् ।।6.63.54।।पर्वतांश्चूर्णयिष्यामिदारयिष्यामिमेदिनीम् ।

“Papatayin ko si Śatakratu (Indra); iinumin ko ang karagatan, tahanan ni Varuṇa; dudurugin ko ang mga bundok hanggang maging alikabok at hihiwain ko ang mismong daigdig.”

Verse 55

दीर्घकालंप्रसुप्तस्यकुम्भकर्णस्यविक्रमम् ।।6.63.55।।अद्यपश्यन्तुभूतानिभक्ष्यमाणानिसर्वशः ।नन्विदंत्रिदिवंसर्वमाहारस्य न पूर्यते ।।6.63.56।।

“Masdan nawa ngayon ng lahat ng nilalang ang lakas ni Kumbhakarṇa na matagal na natulog; ngayong araw, sa lahat ng dako, lalamunin ang mga nilalang.”

Verse 56

दीर्घकालंप्रसुप्तस्यकुम्भकर्णस्यविक्रमम् ।।6.63.55।।अद्यपश्यन्तुभूतानिभक्ष्यमाणानिसर्वशः ।नन्विदंत्रिदिवंसर्वमाहारस्य न पूर्यते ।।6.63.56।।

“Tunay nga, kahit ang tatlong daigdig na magkakasama ay hindi pa rin sasapat upang punuin ang aking gutom bilang pagkain.”

Verse 57

वधेनतेदाशरथेःसुखार्हंसुखंसमाहर्तुमहंव्रजामि ।निहत्यरामंसहलक्ष्मणेनखादामिन्हरियूथमुख्यान् ।।6.63.57।।

“Sa pagpatay ko kay Rāma, anak ni Daśaratha, ako’y lalakad upang tipunin para sa iyo ang kaligayahang inaakala mong nararapat sa iyo. Pagkatapos kong mapabagsak si Rāma kasama si Lakṣmaṇa, lalamunin ko ang mga pangunahing pinuno ng mga hukbo ng Vānara.”

Verse 58

O hari, magpahinga ka. Inumin mo ngayon ang alak na vāruṇī; iwaksi ang nag-aalab na dalamhati at harapin ang iyong mga gawain. Sapagkat ngayong araw, sa aking pagsugo, si Rāma ay tutungo sa kaharian ni Yama—at sa mahabang panahon, si Sītā ay mapapasailalim sa iyong kapangyarihan.