Sarga 24

Verse 1

सावीरसमितीराज्ञाविरराजव्यवस्थिता ।शशिनाशुभनक्षत्रापौर्णमासीवशारदी ।।।।

Sa gayon na inayos at pinapuwesto ng hari, ang kapulungan ng mga bayani ay nagningning—gaya ng gabing taglagas na kabilugan ng buwan, maliwanag sa buwan at sa mapalad na mga bituin.

Verse 2

प्रचचालचवेगेनत्रस्ताचैववसुन्धरा ।पीड्यमानाबलौघेनतेनसागरवर्चसा ।।।।

Pagkaraan, ang lupa mismo, na waring natakot, ay yumanig sa biglang bugso ng napakalaking hukbong yaon, na ang lakas ay tulad ng dagat.

Verse 3

ततश्शुश्रुवुराक्रुष्टंलङ्कायांकाननौकसः ।भेरीमृदङ्गसङ्घुष्टंतुमुलंरोमहर्षणम् ।।।।

Pagkatapos, narinig ng mga hukbong naninirahan sa kagubatan mula sa loob ng Laṅkā ang isang mabangis at maingay na kaguluhan—umaalingawngaw sa mga tambol at mṛdaṅga—na lubhang nakakatakot kaya't nakapagtataas ng balahibo.

Verse 4

बभूवुस्तेनघोषेणसंहृष्टाहरियूथपाः ।अमृष्यमाणास्तंघोषंविनेदुर्घोषवत्तरम् ।।।।

Sa sigawang yaon, nagalak at napukaw ang mga pinunò ng pangkat ng mga Vānara; hindi nila matiis ang hamon, kaya sumagot sila ng mas malakas pang ungol.

Verse 5

राक्षसास्तुप्लवङ्गानांशुश्रुवुश्चाऽपिगर्जितम् ।नर्दतामिवदृप्तानांमेघानामम्बरेस्वनम् ।।।।

Narinig din ng mga Rākṣasa ang pag-ungal ng mga Vānara—tila kulog ng mapagmataas na ulap na umuugong sa kalangitan.

Verse 6

दृष्टवादाशरथिर्लङ्कांचित्रध्वजपताकिनीम् ।जगाममनसासीतंदूयमानेनचेतसा ।।।।

Nang makita ni Dāśarathi ang Laṅkā na pinalamutian ng sari-saring watawat at bandila, muling dinala ng kanyang isip si Sītā, habang ang puso’y pinipighati ng dalamhati.

Verse 7

अत्रसामृगशाबाक्षीरावणेनोपरुध्यते ।अभिभूताग्रहेणेवलोहिताङ्गेनरोहिणी ।।।।

Dito, ang si Sītā na may matang gaya ng batang usa ay pinipigil ni Rāvaṇa—gaya ni Rohiṇī na nilalamon ng pulang-huing planeta.

Verse 8

दीर्घमुष्णंचनिश्वस्यसमुद्वीक्ष्यचलक्ष्मणम् ।उवाचवचनंवीरस्तत्कालहितमात्मनः ।।।।

Huminga si Rāma nang mahaba at mainit, at masidhing tinitigan si Lakṣmaṇa; saka nagsalita ang bayaning iyon ng mga salitang napapanahon at kapaki-pakinabang sa sandaling yaon.

Verse 9

आलिखन्तीमिवाकाशमुत्थितांपश्यलक्ष्मण ।मनसेवकृतांलङ्कांनगाग्रेविश्वकर्मणा ।।।।

“Masdan mo, Lakṣmaṇa—ang Laṅkā ay tumitindig sa tuktok ng bundok na wari’y kinakamot ang langit, na para bang si Viśvakarman ay hinubog ito sa isip lamang.”

Verse 10

विमानैर्बहुभिर्लङ्कासङ्कीर्णाभुविराजते ।विष्णोःपदमिवाकाशंछादितंपाण्डुभिर्घनैः ।।।।

Sa dami ng mga vimāna, ang Laṅkā ay siksik at nagniningning sa ibabaw ng lupa—gaya ng kalangitan, ang ‘hakbang ng Viṣṇu,’ na natatakpan ng mapuputlang ulap.

Verse 11

पुष्पितैश्शोभितालङ्कावनैश्चत्ररथोपमैः ।नानापतगसङ्घुष्टै: फलपुष्पोपगैश्शुभैः ।।।।

Ang Laṅkā ay pinalalamuti ng mga namumulaklak na kakahuyan, na tulad ng kamangha-manghang hardin ni Citraratha; mga mapalad na gubat na sagana sa bunga at bulaklak, umaalingawngaw sa huni ng sari-saring ibon.

Verse 12

पश्यमत्तविहाङ्गानिप्रलीनभ्रमराणिच ।कोकिलाकुलषण्डानिदोधवीतिशिवोऽनिलः ।।।।

Masdan—naroon ang mga ibong mapagmalaki at ang mga pulutong ng bubuyog na nalulunod sa mga bulaklak; ang mga kumpol na hitik sa mga kukuko’y umuugoy habang ang banayad at mapagpalang simoy ng hangin ay marahang yumayanig sa kanila.

Verse 13

इतिदाशरथीरामोलक्ष्मणंसमभाषत ।बलंचतद्वैविभजन् शास्त्रदृष्टेनकर्मणा ।।।।

Gayon nagsalita si Rāma, anak ni Daśaratha, kay Lakṣmaṇa; at ayon sa mga paraang itinuro ng mga śāstra, kanyang hinati at inayos ang hukbo upang italaga sa kani-kaniyang gawain.

Verse 14

शशासकपिसेनायांबलमादायवीर्यवान् ।अङ्गदस्सहनीलेनतिष्ठेदुरसिदुर्जयः ।।।।

Ang matapang na Aṅgada—di madaling madaig at sindak ng mga kaaway—ang mamuno sa hukbong Vanara kasama si Nīla, at manindigan sa gitna ng hukbo.

Verse 15

तिष्ठेद्वानरवाहिन्यावानरौघसमावृतः ।आश्रित्यदक्षिणंपार्श्वमृषभोवानरर्षभ:।। ।।

Si Ṛṣabha—pinakamagiting sa mga Vanara—na napalilibutan ng kanyang pangkat, ay manindigan sa timog na panig ng hukbo at patatagin iyon.

Verse 16

गन्धहस्तीवदुर्धर्षस्तरस्वीगन्धमादनः ।तिष्ठेद्वानरवाहिन्यास्सव्यंपार्श्वंसमाश्रित:।। ।।

Ang makapangyarihang Gandhamādana—di matinag na gaya ng maringal na elepante—ay pumuwesto sa kaliwang panig ng hukbo at manatiling matatag doon.

Verse 17

मूर्ध्निस्थास्याम्यहंयुक्तोलक्ष्मणेनसमन्वितः ।जाम्बवांश्चसुषेणश्चवेगदर्शीचवानरः ।।।।ऋक्षमुख्यामहात्मानःकुक्षिंरक्षन्तुतेत्रयः ।

Ako mismo, handang-handa at kasama si Lakṣmaṇa, ay tatayo sa unahan. Sina Jāmbavān, Suṣeṇa, at Vegadarśin—ang dakilang mga pinunong-oso—nawa’y magbantay sa gitnang hanay ng hukbo.

Verse 18

जघनंकपिसेनायाःकपिराजोऽभिरक्षतु ।पश्चार्धमिवलोकस्यप्रचेतास्तेजसावृतः ।।।।

Nawa’y ang hari ng mga Vanara ang magtanggol sa hulihan ng hukbong Vanara, gaya ni Pracetas na nababalutan ng ningning na nagbabantay sa kanlurang dako ng daigdig.

Verse 19

सुविभक्तमहाव्यूहामहावानररक्षिता ।अनीकिनीसाविबभौयथाद्यौस्साभ्रसम्प्लवा ।।।।

Sa gayong napakahusay na pagkakaayos sa dakilang pormasyon ng digmaan at binabantayan ng makapangyarihang mga Vanara, ang hukbong iyon ay nagningning na parang langit na punô ng rumaragasa at nagsisiksikang ulap.

Verse 20

प्रगृह्यगिरिशृङ्गाणिमहातश्चमहीरुहन् ।लङ्कांविमर्दयिषवोरणे ।।।।

Hinawakan nila ang mga tuktok ng bundok at ang malalaking punò; sa digmaan, ang mga Vanara ay nag-alab ang loob na durugin ang Laṅkā.

Verse 21

शिखरैर्विकिरामैनांलङ्कांमुष्टभिरेववा ।इतिस्मदधिरेसर्वेमनांसिहरिपुङ्गवाः ।।।।

Itinakda ng lahat ng pangunahing pinuno ng mga Vanara ang kanilang loob: “Dudurugin namin ang Laṅkā—sa mga tuktok ng bundok, o kahit sa aming mga hubad na kamao.”

Verse 22

ततोरामोमहातेजास्सुग्रीवमिदमब्रवीत् ।सुविभक्तानिसैन्यानिशुकएषविमुच्यताम् ।।।।

Pagkaraan, si Rāma na dakila ang ningning ay nagsalita kay Sugrīva: “Maayos nang naihanay ang mga hukbo. Pakawalan na ang Śuka na ito.”

Verse 23

रामस्यतुवचश्श्रुत्वावानरेन्द्रोमहाबलः ।मोचयामासतंदूतंशुकंरामस्यशासनात् ।।।।

Nang marinig ang salita ni Rāma, si Sugrīva—makapangyarihang hari ng mga Vanara—ay pinalaya ang sugong si Śuka, ayon sa utos ni Rāma.

Verse 24

मोचितोरामवाक्येनवानरैश्चनिपीडितः ।शुकःपरमसन्त्रस्तोरक्षोधिपमुपागमत् ।।।।

Pinalaya sa salita ni Rāma—ngunit pinahirapan ng mga Vanara—si Śuka, lubhang nanginginig sa takot, ay nagbalik sa panginoon ng mga Rākṣasa, kay Rāvaṇa.

Verse 25

रावणःप्रहसन्नेवशुकंवाक्यमुवाचह ।।।।किमिमौतेसितौपक्षौलूनपक्षश्चदृश्यसे ।कच्चिन्नानेकचित्तानांतेषांत्वंवशमागतः ।।।।

Si Rāvaṇa, na tumatawa, ay nagsalita kay Śuka: “Bakit nakagapos ang iyong mapuputing pakpak? Para kang naputulan ng pakpak. Hindi kaya napasailalim ka sa kapangyarihan ng mga Vanara na pabagu-bago ang isip?”

Verse 26

रावणःप्रहसन्नेवशुकंवाक्यमुवाचह ।।6.24.25।।किमिमौतेसितौपक्षौलूनपक्षश्चदृश्यसे ।कच्चिन्नानेकचित्तानांतेषांत्वंवशमागतः ।।6.24.26।।

Tumatawa, sinabi ni Ravana kay Suka: "Bakit nakatali ang iyong mga pakpak? Mukhang ginupit ang iyong mga pakpak. Tiyak na hindi ka napasailalim sa kontrol ng mga Vanara na pabago-bago ang isip?"

Verse 27

ततस्सभयसंविग्नस्तदाराज्ञाभिचोदितः ।वचनंप्रत्युवाचेदंराक्षसाधिपमुत्तमम् ।।।।सागरस्योत्तरेतीरेऽब्रवंतेवचनंतथा ।यथासन्धेशमक्लिष्टंसान्त्वयन् श्लक्ष्णयागिरा ।।।।

Pagkatapos si Suka, na balisa sa takot at inudyukan ng hari, ay sumagot sa panginoon ng mga Rakshasa: "Sa hilagang baybayin ng karagatan, inihatid ko ang iyong mensahe nang eksakto kung paano ito ibinigay, nagsasalita nang mahinahon at mapagkasundo."

Verse 28

ततस्सभयसंविग्नस्तदाराज्ञाभिचोदितः ।वचनंप्रत्युवाचेदंराक्षसाधिपमुत्तमम् ।।6.24.27।।सागरस्योत्तरेतीरेऽब्रवंतेवचनंतथा ।यथासन्धेशमक्लिष्टंसान्त्वयन् श्लक्ष्णयागिरा ।।6.24.28।।

Pagkatapos si Suka, na takot at nanginginig, na inudyukan ng hari, ay sumagot sa panginoon ng Rakshasa: "Sa hilagang baybayin ng karagatan ay sinabi ko ang iyong mensahe tulad ng ibinigay, nang mahinahon at sa paraang nakapapanatag, nang hindi ito binabago."

Verse 29

क्रुद्धैस्सैरहमुत्प्लुतदृष्टमात्रःप्लवङ्गमैः ।गृहीतोऽस्म्यपिचारब्दोहन्तुंलोप्तुंचमुष्टिभि ।।।।

Sa sandaling makita nila ako, ang mga galit na galit na Vanara ay tumalon, hinawakan ako, at nagsimula pa akong suntukin ng kanilang mga kamao—naghahangad na patayin o lumpuhin ako.

Verse 30

नैवसम्भाषितुंशक्यास्सम्प्रश्नोऽत्रनलभ्यते ।प्रकृत्याकोपनास्तीक्ष्णानानराराक्षसाधिप ।।।।

O panginoon ng mga Rākṣasa, hindi roon maaaring makipag-usap; ni hindi ko man lamang sila matanong. Sa likas na ugali, ang mga Vānara ay madaling magalit at mabagsik.

Verse 31

सचहन्ताविराधस्यकबन्धस्यखरस्यच ।सुग्रीवसहितोरामस्सीताया: पदमागतः ।।।।

At si Rāma—pumatay kay Virādha, Kabandha, at Khara—ay dumating dito kasama si Sugrīva, tumuntong sa landas ng digmaang ito alang-alang kay Sītā.

Verse 32

सकृत्वासागरेसेतुंतीर्त्वाचलवणोदधिम् ।एषरक्षांसिनिर्दूयधन्वीतिष्ठतिराघवः ।।।।

Nang maitayo ang tulay sa dagat at matawid ang maalat na karagatan, narito si Rāghava, nakatindig na may busog sa kamay, itinutulak pabalik ang mga rākṣasa.

Verse 33

ऋक्षवानरसङ्घानामनीकानिसहस्रशः ।गिरिमेघनिकाशानांछादयन्तिवसुन्धराम् ।।।।

Ang mga hanay ng mga ṛkṣa at vānara, libu-libo—na wari’y mga bundok at ulap—ay tinatakpan ang buong lupa.

Verse 34

राक्षसानांबलौघस्यवानरेन्द्रबलस्यच ।नैतयोर्विद्यतेसन्धिर्देवदानवयोरिव ।।।।

Sa pagitan ng nagkakaisang lakas ng mga rākṣasa at ng hukbong pinamumunuan ng hari ng vānara, walang pagkakasundo—gaya ng sa mga deva at dānava.

Verse 35

पुराप्राकारमायान्तिक्षिप्रमेकतरंकुरु ।सीतांवास्मैप्रयच्छाशुसुयुद्धंवापिप्रदीयताम् ।।।।

Bago pa sila sumapit sa pader ng lungsod, magpasya ka agad sa isa sa dalawa: isauli kay Rāma si Sītā nang walang pagkaantala, o ipagkaloob ang marangal na pakikidigma.

Verse 36

शुकस्यवचनंश्रुत्वारावणोवाक्यमब्रवीत् ।रोषसंरक्तनयनोनिर्दहन्निनचक्षुषा ।।।।

Nang marinig ni Rāvaṇa ang mga salita ni Śuka, siya’y sumagot; namumula sa poot ang kanyang mga mata, na wari’y nanununog sa titig.

Verse 37

यदिमांप्रतियुध्येरन् देवगन्धर्वदानवाः ।नैवसीतांप्रदास्यामिसर्वलोकभयादपि ।।।।

Kahit makipagdigma pa laban sa akin ang mga deva, gandharva, at dānava—kahit sa takot sa lahat ng daigdig—hindi ko ibibigay si Sītā.

Verse 38

कदासमभिधावन्तिराघवंमामकाश्शराः ।वसन्तेपुष्पितंमत्ताभ्रमराइवपादपम् ।।।।

Kailan kaya susugod sa Rāghava ang aking mga palaso, gaya ng mga langong bubuyog na dumadagsa sa punong namumulaklak sa tagsibol?

Verse 39

कदातूणीयशैर्दीप्तैर्गणश: कार्मुकच्युतैः ।शरैरादीपयाम्येनमुल्काभिरिवकुञ्जरम् ।।।।

Kailan ko siya susunugin sa aking mga palaso—nagniningas na mga punglong pinakawalan nang pangkat-pangkat mula sa aking busog—gaya ng elepanteng pinahihirapan ng nagliliyab na sulo?

Verse 40

तच्चास्यबलमादास्येबलेनमहतावृतः ।ज्योतिषामिवसर्वेषांप्रभामुद्यन्दिवाकरः ।।।।

Napapaligiran ng aking napakalaking hukbo, aagawin ko at tatabunan ang kanyang lakas—gaya ng pagsikat ng araw na lumalamang sa liwanag ng lahat ng bituin.

Verse 41

सागरस्येवमेवेगोमारुतस्येवमेगति: ।नहिदाशरथिर्वेदतेनमांयोद्धुमिच्छति ।।।।

“Ang aking lakas ay gaya ng pag-alon ng karagatan, at ang aking bilis ay gaya ng Hangin. Hindi ito nalalaman ng anak ni Daśaratha; kaya niya ninanais na makipaglaban sa akin.”

Verse 42

नमेतूणीशयान्बाणान् सविषानिवपन्नगान् ।रामःपश्यतिसङ्ग्रामेतेनमांयोध्दुमिच्छति ।।।।

“Hindi pa nakikita ni Rāma sa digmaan ang mga palasong nakahimlay sa aking lalagyan—na gaya ng mga makamandag na ahas. Kaya niya ninanais na makipaglaban sa akin.”

Verse 43

नजानातिपुरावीर्यममयुद्धेसराघवः ।ममचापमयींवीणांशरकोणैःप्रवादिताम् ।।।।ज्याशब्दतुमुलांघोरामार्तभीतमहास्वनाम् ।नाराचतलसन्नादांतांममाहितवाहिनीम् ।।।।अवगाह्यमहारङ्गंवादयिष्याम्यहंरणे ।

“Hindi pa nalalaman noon ni Rāghava ang aking tapang sa digmaan. Sa paglusong ko sa hanay ng kaaway, tutugtugin ko sa labanan ang aking busog na tila vīṇā—pinapatunog ng mga dulo ng palaso—nakapangingilabot sa dagundong ng hila ng bagting, malakas sa sigaw ng mga nagdurusa at natatakot, at umaalingawngaw na parang banggaan ng mga bakal na palaso. Yaon ang aking mapaminsalang daluyong; papasok ako sa malaking larangan at tutugtugin ko iyon sa digmaan.”

Verse 44

नजानातिपुरावीर्यममयुद्धेसराघवः ।ममचापमयींवीणांशरकोणैःप्रवादिताम् ।।6.24.43।।ज्याशब्दतुमुलांघोरामार्तभीतमहास्वनाम् ।नाराचतलसन्नादांतांममाहितवाहिनीम् ।।6.24.44।।अवगाह्यमहारङ्गंवादयिष्याम्यहंरणे ।

Huminga si Rāma nang mahaba at mainit, at masidhing tinitigan si Lakṣmaṇa; saka nagsalita ang bayaning iyon ng mga salitang napapanahon at kapaki-pakinabang sa sandaling yaon.

Verse 45

नवासवेनापिसहस्रचक्षुषायथास्मिशक्योवरुणेनवास्वयम् ।यमेनवाधर्षयितुंशराग्निनामहाहवेवैश्रवणेनवापुन: ।। ।।

Sa dakilang labanan, hindi kayang tiisin ninuman ang apoy ng aking mga palaso—hindi man si Vāsava (Indra) na may sanlibong mata, ni si Varuṇa mismo, ni si Yama, ni muli si Vaiśravaṇa (Kubera).