Sarga 90

Verse 1

युध्यमानौतुतौदृष्टवाप्रसक्तौनरराक्षसौ ।प्रभिन्नाविवमातङ्गौपरस्परवधैषिणौ ।।।।तौद्रष्टुकामस्सङ्ग्रामेपरस्परगतौबली ।शूरस्सरावणभ्रातातस्थौसङ्ग्राममूर्धनि ।।।।

Nang makita ang dalawang iyon—ang tao at ang rākṣasa—na mahigpit na naglalaban, kapwa uhaw sa kamatayan ng isa’t isa, na wari’y dalawang nagngangalit na elepanteng nagsasalpukan, ang matapang na bayani, kapatid ni Rāvaṇa (Vibhīṣaṇa), ay tumindig sa unahan ng digmaan, nagnanais masaksihan ang kanilang sagupaan.

Verse 2

युध्यमानौतुतौदृष्टवाप्रसक्तौनरराक्षसौ ।प्रभिन्नाविवमातङ्गौपरस्परवधैषिणौ ।।6.90.1।।तौद्रष्टुकामस्सङ्ग्रामेपरस्परगतौबली ।शूरस्सरावणभ्रातातस्थौसङ्ग्राममूर्धनि ।।6.90.2।।

Nagnanais na masaksihan sa digmaan ang dalawang makapangyarihang mandirigmang nagtatagpo sa isa’t isa, ang magiting na kapatid ni Rāvaṇa ay tumindig sa pinakagitna ng unahan ng larangan ng labanan.

Verse 3

ततोविष्फारयामासमहद्धनुरवस्थितः ।उत्ससर्ज च तीक्ष्णाग्रान् राक्षसेषुमहाशरान् ।।।।

Pagkaraan, tumindig siya nang matatag, hinila nang lubos ang kanyang dakilang busog, at pinakawalan ang matutulis na malalakas na palaso laban sa mga rākṣasa.

Verse 4

तेशराःशिखिसम्पर्शानिपतन्तस्समाहिताः ।राक्षसान् दारयामासुर्वज्राणीवमहागिरीन् ।।।।

Ang mga palasong yaon, tumpak at tila nagliliyab sa haplos ng apoy, ay bumagsak at lumagot sa mga Rākṣasa—gaya ng mga kulog na pumipilas sa malalaking bundok.

Verse 5

विभीषणस्यानुचरास्तेपिशूलासिपट्टसै: ।चिच्छिदुःसमरेवीरान्राक्षसान्राक्षसोत्तमाः ।।।।

Sa labang iyon, maging ang mga pangunahing rākṣasa na tagasunod ni Vibhīṣaṇa ay pinutol at ibinagsak ang mga mandirigmang rākṣasa sa pamamagitan ng sibat, tabak, at palakol.

Verse 6

राक्षसैस्स्सैःपरिवृतस्सतदातुविभीषणः ।बभौमध्येप्रहृष्टानामाकलभानामिवद्विपः ।।।।

Noon, si Vibhīṣaṇa, napaliligiran ng mga rākṣasa, ay nagningning sa gitna nila na wari’y isang dakilang elepante sa piling ng masisiglang batang elepante.

Verse 7

ततस्स्संञ्चोदयानोवैहरीन्रक्षोरणप्रियान् ।उवाचवचनंकालेकालज्ञोरक्षसांवरः ।।।।

Pagkaraan, si Vibhīṣaṇa—pinakamainam sa mga rākṣasa at marunong tumantiya ng tamang sandali—ay nagsalita ng mga salitang napapanahon upang pasiglahin ang mga Vānara na sabik makipaglaban sa mga rākṣasa.

Verse 8

एकोऽयंराक्षसेन्द्रस्यपरायणमवस्थितः ।एतच्छेषंबलंतस्यकिंतिष्ठतहरीश्वराः ।।।।

“Ang iisang ito ang nakatayo rito bilang huling kanlungan ng hari ng mga rākṣasa; ito na lamang ang nalalabi sa kanyang lakas. Bakit kayo nakatigil, O mga panginoon ng mga Vānara?”

Verse 9

अस्मिंन्विनिहतेपापेराक्षसेरणमूर्थनि ।रावणंवर्जयित्वातुशेषमस्यबलंहतम् ।।।।

“Kapag napatay sa unahan ng labanan ang masamang rākṣasang ito, kung isasantabi si Rāvaṇa, ang natitira sa kanyang hukbo ay para na ring nalipol.”

Verse 10

प्रहस्तोनिहतोवीरोनिकुम्भश्चमहाबल. ।कुम्भकर्णश्चकुम्भश्चधूम्राक्षश्चनिशाचरः ।।।।जम्बुमालीमहामालीतीक्ष्णवेगोऽशनिप्रभः ।सुप्तघ्नोयज्ञकोपश्चवज्रदंष्ट्रश्चराक्षसः ।।।।सम्ह्रादीविकटोऽरिघ्नस्तपनोदमएव च ।प्रघासःप्रघसश्चैवप्रजङ्घोजङ्घएव च ।।।।अग्निकेतुश्चदुर्धर्षोरश्मिकेतुश्चवीर्यवान् ।विद्युज्जिह्वाद्विजिह्वश्चसूर्यशत्रुश्चराक्षसः ।।।।अकम्पनःसुपार्श्वश्चचक्रमाली च राक्षसः ।कम्पनस्सत्त्ववन्तौतौदेवान्तकनरान्तकौ ।।।।

(Kay Rāvaṇa:) “Napatay na ang bayani na si Prahasta; gayundin si Nikumbha na makapangyarihan; si Kumbhakarṇa, si Kumbha, at si Dhūmrākṣa na gumagala sa gabi. Si Jambumālī, si Mahāmālī, si Tīkṣṇavega, si Aśaniprabha, si Suptaghna, si Yajñakopa, at si Vajradaṃṣṭra; si Saṁhrādī, si Vikaṭa, si Arighna na mamumuksa ng kaaway, si Tapana, at si Dama; si Praghāsa, si Praghasa, si Prajaṅgha, at si Jaṅgha; si Agniketu na di-madadaig, si Raśmiketu na magiting, si Vidyujjihvā, si Dvijihva, at si Sūryaśatru; si Akampana, si Supārśva, at si Cakramālī; at si Kampana rin—kasama ang makapangyarihang Devāntaka at Narāntaka.”

Verse 11

प्रहस्तोनिहतोवीरोनिकुम्भश्चमहाबल. ।कुम्भकर्णश्चकुम्भश्चधूम्राक्षश्चनिशाचरः ।।6.90.10।।जम्बुमालीमहामालीतीक्ष्णवेगोऽशनिप्रभः ।सुप्तघ्नोयज्ञकोपश्चवज्रदंष्ट्रश्चराक्षसः ।।6.90.11।।सम्ह्रादीविकटोऽरिघ्नस्तपनोदमएव च ।प्रघासःप्रघसश्चैवप्रजङ्घोजङ्घएव च ।।6.90.12।।अग्निकेतुश्चदुर्धर्षोरश्मिकेतुश्चवीर्यवान् ।विद्युज्जिह्वाद्विजिह्वश्चसूर्यशत्रुश्चराक्षसः ।।6.90.13।।अकम्पनःसुपार्श्वश्चचक्रमाली च राक्षसः ।कम्पनस्सत्त्ववन्तौतौदेवान्तकनरान्तकौ ।।6.90.14।।

(Kay Rāvaṇa:) “Napatay na ang bayani na si Prahasta; gayundin si Nikumbha na makapangyarihan; si Kumbhakarṇa, si Kumbha, at si Dhūmrākṣa na gumagala sa gabi. Si Jambumālī, si Mahāmālī, si Tīkṣṇavega, si Aśaniprabha, si Suptaghna, si Yajñakopa, at si Vajradaṃṣṭra; si Saṁhrādī, si Vikaṭa, si Arighna na mamumuksa ng kaaway, si Tapana, at si Dama; si Praghāsa, si Praghasa, si Prajaṅgha, at si Jaṅgha; si Agniketu na di-madadaig, si Raśmiketu na magiting, si Vidyujjihvā, si Dvijihva, at si Sūryaśatru; si Akampana, si Supārśva, at si Cakramālī; at si Kampana rin—kasama ang makapangyarihang Devāntaka at Narāntaka.”

Verse 12

प्रहस्तोनिहतोवीरोनिकुम्भश्चमहाबल. ।कुम्भकर्णश्चकुम्भश्चधूम्राक्षश्चनिशाचरः ।।6.90.10।।जम्बुमालीमहामालीतीक्ष्णवेगोऽशनिप्रभः ।सुप्तघ्नोयज्ञकोपश्चवज्रदंष्ट्रश्चराक्षसः ।।6.90.11।।सम्ह्रादीविकटोऽरिघ्नस्तपनोदमएव च ।प्रघासःप्रघसश्चैवप्रजङ्घोजङ्घएव च ।।6.90.12।।अग्निकेतुश्चदुर्धर्षोरश्मिकेतुश्चवीर्यवान् ।विद्युज्जिह्वाद्विजिह्वश्चसूर्यशत्रुश्चराक्षसः ।।6.90.13।।अकम्पनःसुपार्श्वश्चचक्रमाली च राक्षसः ।कम्पनस्सत्त्ववन्तौतौदेवान्तकनरान्तकौ ।।6.90.14।।

(Kay Rāvaṇa:) “Napatay na ang bayani na si Prahasta; gayundin si Nikumbha na makapangyarihan; si Kumbhakarṇa, si Kumbha, at si Dhūmrākṣa na gumagala sa gabi. Si Jambumālī, si Mahāmālī, si Tīkṣṇavega, si Aśaniprabha, si Suptaghna, si Yajñakopa, at si Vajradaṃṣṭra; si Saṁhrādī, si Vikaṭa, si Arighna na mamumuksa ng kaaway, si Tapana, at si Dama; si Praghāsa, si Praghasa, si Prajaṅgha, at si Jaṅgha; si Agniketu na di-madadaig, si Raśmiketu na magiting, si Vidyujjihvā, si Dvijihva, at si Sūryaśatru; si Akampana, si Supārśva, at si Cakramālī; at si Kampana rin—kasama ang makapangyarihang Devāntaka at Narāntaka.”

Verse 13

प्रहस्तोनिहतोवीरोनिकुम्भश्चमहाबल. ।कुम्भकर्णश्चकुम्भश्चधूम्राक्षश्चनिशाचरः ।।6.90.10।।जम्बुमालीमहामालीतीक्ष्णवेगोऽशनिप्रभः ।सुप्तघ्नोयज्ञकोपश्चवज्रदंष्ट्रश्चराक्षसः ।।6.90.11।।सम्ह्रादीविकटोऽरिघ्नस्तपनोदमएव च ।प्रघासःप्रघसश्चैवप्रजङ्घोजङ्घएव च ।।6.90.12।।अग्निकेतुश्चदुर्धर्षोरश्मिकेतुश्चवीर्यवान् ।विद्युज्जिह्वाद्विजिह्वश्चसूर्यशत्रुश्चराक्षसः ।।6.90.13।।अकम्पनःसुपार्श्वश्चचक्रमाली च राक्षसः ।कम्पनस्सत्त्ववन्तौतौदेवान्तकनरान्तकौ ।।6.90.14।।

(Kay Rāvaṇa:) “Napatay na ang bayani na si Prahasta; gayundin si Nikumbha na makapangyarihan; si Kumbhakarṇa, si Kumbha, at si Dhūmrākṣa na gumagala sa gabi. Si Jambumālī, si Mahāmālī, si Tīkṣṇavega, si Aśaniprabha, si Suptaghna, si Yajñakopa, at si Vajradaṃṣṭra; si Saṁhrādī, si Vikaṭa, si Arighna na mamumuksa ng kaaway, si Tapana, at si Dama; si Praghāsa, si Praghasa, si Prajaṅgha, at si Jaṅgha; si Agniketu na di-madadaig, si Raśmiketu na magiting, si Vidyujjihvā, si Dvijihva, at si Sūryaśatru; si Akampana, si Supārśva, at si Cakramālī; at si Kampana rin—kasama ang makapangyarihang Devāntaka at Narāntaka.”

Verse 14

प्रहस्तोनिहतोवीरोनिकुम्भश्चमहाबल. ।कुम्भकर्णश्चकुम्भश्चधूम्राक्षश्चनिशाचरः ।।6.90.10।।जम्बुमालीमहामालीतीक्ष्णवेगोऽशनिप्रभः ।सुप्तघ्नोयज्ञकोपश्चवज्रदंष्ट्रश्चराक्षसः ।।6.90.11।।सम्ह्रादीविकटोऽरिघ्नस्तपनोदमएव च ।प्रघासःप्रघसश्चैवप्रजङ्घोजङ्घएव च ।।6.90.12।।अग्निकेतुश्चदुर्धर्षोरश्मिकेतुश्चवीर्यवान् ।विद्युज्जिह्वाद्विजिह्वश्चसूर्यशत्रुश्चराक्षसः ।।6.90.13।।अकम्पनःसुपार्श्वश्चचक्रमाली च राक्षसः ।कम्पनस्सत्त्ववन्तौतौदेवान्तकनरान्तकौ ।।6.90.14।।

(Kay Rāvaṇa:) “Napatay na ang bayani na si Prahasta; gayundin si Nikumbha na makapangyarihan; si Kumbhakarṇa, si Kumbha, at si Dhūmrākṣa na gumagala sa gabi. Si Jambumālī, si Mahāmālī, si Tīkṣṇavega, si Aśaniprabha, si Suptaghna, si Yajñakopa, at si Vajradaṃṣṭra; si Saṁhrādī, si Vikaṭa, si Arighna na mamumuksa ng kaaway, si Tapana, at si Dama; si Praghāsa, si Praghasa, si Prajaṅgha, at si Jaṅgha; si Agniketu na di-madadaig, si Raśmiketu na magiting, si Vidyujjihvā, si Dvijihva, at si Sūryaśatru; si Akampana, si Supārśva, at si Cakramālī; at si Kampana rin—kasama ang makapangyarihang Devāntaka at Narāntaka.”

Verse 15

एतान्निहत्यातिबलान्बहून्राक्षससत्तमान् ।बाहुभ्यांसागरंतीर्त्वालङ्घ्यतांगोष्पदं लघु ।।।

“Matapos mong patayin ang marami—mga pinunong rākṣasa na ubod ng lakas—at matawid pa ang karagatan sa sariling bisig, tawirin mo ngayon, nang walang pag-aatubili, ang munting hadlang na ito na parang bakas ng paa ng baka.”

Verse 16

एतावदेवशेषंवोजेतव्यमिहवानराः ।हतास्सर्वेसमागम्यराक्षसाबलदर्पिताः ।।।।

O mga Vānara, ito na lamang ang natitira sa inyo—ang magtagumpay dito. Lahat ng rākṣasa na nalasing sa pagmamataas ng lakas ay napatay nang sila’y sumugod at nakipagsagupaan sa inyo.

Verse 17

अयुक्तंनिधनंकर्तुंपुत्रस्यजनितुर्मम ।घृणामपास्यरामार्थेनिहन्यांभ्रातुरात्मजम् ।।।।

Hindi nararapat sa akin, na isang ama, na magdulot ng kamatayan sa isang itinuturing kong anak. Ngunit, isinasantabi ang habag alang-alang sa layon ni Rāma, papatayin ko ang anak ng aking kapatid.

Verse 18

हन्तुकामस्यमेबाष्पंचक्षुश्चैवनिरुध्यति ।तमेवैषमहाबाहुर्लक्ष्मणश्शमयिष्यति ।।।।वानराघ्नतसम्भूयभृत्यानस्यसमीपगान् ।

Bagaman nais ko siyang patayin, ang luha’y bumabalot at pumipigil sa aking mga mata. Ang makapangyarihang si Lakṣmaṇa ang siyang magpapatahimik at wawakasan siya. Kayong mga vānara, magsama-sama at lipulin ang kanyang mga alagad na papalapit.

Verse 19

इतितेनातियशसाराक्षसेनाभिचोदिताः ।।।।वानरेन्द्राजहृषिरेलाङ्गूलानि च विव्यधुः ।

Sa gayon, nang sila’y udyukan ng lubhang tanyag na rākṣasa, nagalak ang mga pinunò ng mga vānarā at masiglang iniling ang kanilang mga buntot sa pagdiriwang.

Verse 20

ततस्तुकपिशार्दूलाःश्रवेन्तःश्चपुनःपुनः ।।।।मुमुचुर्विविधान्नादान्मेघान् दृष्टवेवबर्हिणः ।

Pagkaraan, ang mga kaping tulad-tigre, umuungal nang paulit-ulit, ay nagpakawala ng sari-saring sigaw—gaya ng mga paboreal kapag nakita ang mga ulap ng ulan.

Verse 21

जाम्बवानपितैःसर्वैःसयूथ्यैरभिसम्वृतः ।।।।तेऽश्मभिस्ताडयामासुर्नखैर्धन्स्सैश्चराक्षसान् ।

Si Jāmbavān man, napalilibutan ng lahat ng mga kakamping pangkat, ay sumalakay sa mga rākṣasa; at sila’y binugbog ng mga bato, ng mga kuko, at ng mga pangil.

Verse 22

निघ्नन्तमृक्षाधिपतिंराक्षसास्तेमहाबलाः ।।।।परिवव्रुर्भयंत्यक्त्वातमनेकविधायुथाः ।

Yaong mga rākṣasang makapangyarihan, itinakwil ang takot at may tangan na sari-saring sandata, ay pumaligid sa panginoon ng mga oso habang siya’y pumupuksa sa kanila.

Verse 23

शरैःपरशुभिस्तीक्ष्णैःपट्टिशैर्यष्टितोमरैः ।।।।जाम्बवन्तंमृधेजघ्नुर्निघ्नन्तंराक्षसींचमूम् ।

Sa pamamagitan ng mga palaso, matatalim na palakol, mga pamalong bakal at mga sibat na gaya ng tómará, sinalakay nila si Jāmbavān sa labanan—siya na pumupuksa sa hukbong rākṣasa.

Verse 24

स सम्प्रहारस्तुमुलःसञ्जज्ञेकपिरक्षसाम् ।।।।देवासुराणांक्रुद्धानांयथाभीमोमहास्वनः ।

At sumiklab ang isang magulong sagupaan sa pagitan ng mga vānarā at mga rākṣasa—nakapanghihilakbot at umuugong na tila kulog, gaya ng sinaunang digmaan ng nagngangalit na mga deva at asura.

Verse 25

हनुमानपिसङ्क्रुद्धःसानुमुत्पाट्यपर्वतात् ।।।।स लक्ष्मणंस्वयंपृष्ठादवरोप्यमहामनाः ।रक्षसांकदनंचक्रेसमासाद्यसहस्रशः ।।।।

Si Hanumān man ay nag-alab sa galit; binunot niya mula sa gilid ng bundok ang isang punong sāla. Pagkaraan, ibinaba ng dakilang-loob si Lakṣmaṇa mula sa kanyang likod at, sumugod sa hanay ng kaaway, nilipol ang mga rākṣasa nang libu-libo.

Verse 26

हनुमानपिसङ्क्रुद्धःसानुमुत्पाट्यपर्वतात् ।।6.90.25।।स लक्ष्मणंस्वयंपृष्ठादवरोप्यमहामनाः ।रक्षसांकदनंचक्रेसमासाद्यसहस्रशः ।।6.90.26।।

Si Hanumān, nagngangalit, ay binunot mula sa bundok ang isang punong sāla; at ang dakilang-loob, matapos ibaba si Lakṣmaṇa mula sa kanyang likod, ay sumalakay sa hanay ng kaaway at naghasik ng pagkapuksa sa mga rākṣasa nang libu-libo.

Verse 27

स दत्त्वातुमुलंयुद्धंपितृव्यस्येन्द्रजत् बली ।लक्ष्मणंपरवीरघ्नःपुनरेवाभ्यधावत ।।।।

Matapos magbigay ng magulong digmaan laban sa kanyang tiyuhin, ang makapangyarihang Indrajit—mamamatay ng mga bayani ng kaaway—ay muling sumugod nang tuwiran kay Lakṣmaṇa.

Verse 28

तौप्रयुद्दौतदावीरौमृधेलक्ष्मणराक्षसौ ।शरौघानभिवर्षन्तौजघ्नतुस्तौपरस्परम् ।।।।

Sa gitna ng mabangis na labanan, ang dalawang bayani—si Lakṣmaṇa at ang rākṣasa—ay nagpaulan ng mga palaso na parang buhos, at walang humpay na nagtatamaan sa isa’t isa.

Verse 29

अभीक्षणमन्तर्धदतुश्शरजालैर्महाबलौ ।चन्द्रादित्याविवोष्णान्तेयथामेघैस्तरस्विनौ ।।।।

Muli’t muli, ang dalawang makapangyarihan at masisiglang mandirigma ay nagtatakip sa isa’t isa sa lambat ng mga palaso—gaya ng araw at buwan matapos ang tag-init, na paulit-ulit na natatakpan ng nagmamadaling mga ulap.

Verse 30

न ह्यादानं न सन्धानंधनुषोवापरिग्रहः ।न विप्रमोक्षोबाणानां न विकर्षो न विग्रहः ।।।।न मुष्टिप्रतिसन्धानं न लक्ष्यप्रतिपादनम् ।अदृश्यततयोस्तत्रयुध्यतोःपाणिलाघवात् ।।।।

Sa bilis ng kanilang mga kamay habang naglalaban, hindi na makita ang alinmang hakbang ng pana: ni pagkuha ng palaso, ni paglalapat sa busog, ni paghila at pagpapakawala, ni pag-ayos ng hawak, ni pagtama sa puntirya—lahat ay naglaho sa dalisay na bilis.

Verse 31

न ह्यादानं न सन्धानंधनुषोवापरिग्रहः ।न विप्रमोक्षोबाणानां न विकर्षो न विग्रहः ।।6.90.30।।न मुष्टिप्रतिसन्धानं न लक्ष्यप्रतिपादनम् ।अदृश्यततयोस्तत्रयुध्यतोःपाणिलाघवात् ।।6.90.31।।

Habang sila’y naglalaban doon, sa gaan at bilis ng galaw ng kanilang mga kamay ay hindi na maunawaang makita ang buong proseso ng pana—pagkuha, paglalapat, paghila, pagpapakawala, pag-ayos ng hawak, at pagtama sa puntirya—lahat ay lumabo sa iisang tuloy-tuloy na bilis.

Verse 32

चापवेगप्रयुक्स्सैश्चबाणजालैःसमन्ततः ।अन्तरिकेऽभिसम्पन्ने न रूपाणिचकाशिरे ।।।।

Sa lakas ng busog, sa lahat ng panig ay pinakawalan ang mga lambat ng palaso; napuno nang lubos ang himpapawid, at hindi na malinaw na makita ang anumang anyo.

Verse 33

लक्ष्मणोरावणिंप्राप्यरावणिश्चापिलक्ष्मणम् ।अव्यवस्थाभवत्युग्राताभ्यामन्योन्यविग्रहे ।।।।

Nang masagupa ni Lakṣmaṇa si Rāvaṇi (Indrajit), at si Rāvaṇi nama’y masagupa si Lakṣmaṇa, sumiklab ang mabagsik na kaguluhan sa kanilang salpukan—di na matukoy kung sino ang nangingibabaw.

Verse 34

ताभामुभाभ्यांतरसाप्रसृष्टैर्विशिखैःशितैः ।निरन्तरमिवाकाशंबभूवतमसावृतम् ।।।।

Sa magkabilang panig, sa matinding bilis ay pinakawalan nila ang matatalim na palaso; sunod-sunod na ulang walang patid, kaya’t ang langit ay wari’y laging natatakpan, na para bang binalot ng dilim.

Verse 35

तैःपतभदिश्चबहुभिस्तयोःशरशतैःशितैः ।दिशश्चप्रदिशश्चैवबभूवुःशरसङ्कुलाः ।।।।

Sa napakaraming daan-daang matatalim na palaso na pinakawalan ng dalawang iyon at umulan pababa, ang mga dako at maging ang mga pagitan ng mga dako ay napuno ng mga palaso.

Verse 36

तमसापिहितंसर्वमासीत्प्रतिभयंमहत् ।अस्तंगतेसहस्रांशेसम्वृतेतमसा च वै ।।।।रुधिरौघामहानद्यःप्रावर्तन्तसहस्रशः ।

Nang lumubog ang araw na may sanlibong sinag at kumalat ang dilim, ang lahat ay waring natakpan at lubhang nakapanghihilakbot; at sa libo-libo, nagsimulang umagos ang malalaking ilog ng dugo.

Verse 37

क्रव्यादादारुणावाग्भिश्चिक्षिपुर्भीमनिःस्वनान् ।।।।न तदानींवनौवायुर्न च जज्वालपावकः ।

Ang mga nilalang na kumakain ng laman ay nagbitiw ng kakila-kilabot na sigaw, nagpakawala ng nakapanghihilakbot na ugong; noon, hindi umihip ang hangin sa gubat, at ni ang apoy ay hindi man lamang nagliyab.

Verse 38

स्व्स्त्वस्तुलोकेभ्यइतिजजल्पुस्तेमहर्षयः ।।।।सम्पेतुश्चात्रसन्तप्तागन्धर्वाःसहचारणैः ।

Bumulong ang mga dakilang rishi, “Nawa’y maging mapayapa ang mga daigdig”; at ang mga Gandharva, kasama ang mga Cāraṇa na naroon, ay nagsialis na nababalisa at nagdadalamhati.

Verse 39

अथराक्षससिंहस्यकृष्णान् कनकभूषणान् ।।।।शरैश्चतुर्भिःसौमित्रिद्विव्याधचतुरोहयान् ।

Pagkaraan, si Saumitri ay tumama sa apat na palaso sa apat na maiitim na kabayo ng leon sa mga Rākṣasa, na pinalamutian ng ginto.

Verse 40

ततोऽपरेणभल्लेनपीतेननिशितेन च ।।।।सम्पूर्णायतमुक्तेनसुपत्रेणसुवर्चसा ।महेन्द्राशनिकल्पेनसूतस्यविचरिष्यतः ।।।।स तेनबाणाशनिनातलशब्दानुवादिना ।लाघवाद्राघवःश्रीमान् शिरःकायादपाहरत् ।।।।

Pagkaraan, ang maringal na Rāghava ay kumuha ng isang makinang at matalas na bhalla na palaso—ganap na hinila at pinakawalan, may magagandang balahibo at nagniningning, na tulad ng kulog ni Indra—at tinamaan ang kutsero habang siya’y umiikot sa pagmamaneho; at sa palasong yaong umuugong na parang dagundong, mabilis niyang pinaghiwalay ang ulo sa katawan.

Verse 41

ततोऽपरेणभल्लेनपीतेननिशितेन च ।।6.90.40।।सम्पूर्णायतमुक्तेनसुपत्रेणसुवर्चसा ।महेन्द्राशनिकल्पेनसूतस्यविचरिष्यतः ।।6.90.41।।स तेनबाणाशनिनातलशब्दानुवादिना ।लाघवाद्राघवःश्रीमान् शिरःकायादपाहरत् ।।6.90.42।।

Pagkatapos, sa isa pang makinang na bhalla—dilaw ang kintab, matalim, ganap ang haba, may magagandang pakpak at maningning—na tulad ng kulog ni Mahendra, pinakawalan ni Śrī Rāghava; at sa palasong tila kulog na umuugong sa lupa, mabilis niyang inihiwalay ang ulo ng karwaheng-tagapagpatakbo sa katawan.

Verse 42

ततोऽपरेणभल्लेनपीतेननिशितेन च ।।6.90.40।।सम्पूर्णायतमुक्तेनसुपत्रेणसुवर्चसा ।महेन्द्राशनिकल्पेनसूतस्यविचरिष्यतः ।।6.90.41।।स तेनबाणाशनिनातलशब्दानुवादिना ।लाघवाद्राघवःश्रीमान् शिरःकायादपाहरत् ।।6.90.42।।

Muli, sa makinang na palasong bhalla—tulad ng kulog ni Mahendra at umuugong sa lupa—sa bilis ni Śrī Rāghava, ang ulo ng karwaheng-tagapagpatakbo ay naputol at nahiwalay sa katawan.

Verse 43

स यन्तरिमहातेजाहतेमन्दोदरीसुतः ।स्वयंसारथ्यमकरोत्सुनश्चधनुरस्प ृशत् ।।।।

Nang mapatay ang kanyang yantṛ (tagapagpatakbo ng karwahe), ang makapangyarihang anak ni Mandodarī—si Indrajit—ay siya mismo ang nagmaneho ng karwahe, at muling hinawakan ang kanyang busog.

Verse 44

तदद्भुतमभूत्तत्रसामर्थ्यंपश्यतांयुधि ।हयेषुव्यग्रहस्तं त विव्याधनिशितैःशरैः ।।।।धनुष्यथपुनर्व्यग्रेहयेषुमुमुचेशरान् ।

Sa digmaan, naging kamangha-mangha sa mga nanonood ang kanyang galing: habang abala ang kamay sa pagpigil at pag-ayos ng mga kabayo, tinamaan siya ng matatalim na palaso. At muli, habang sabay na inaasikaso ang busog at ang mga kabayo, nagpakawala siya ng mga palaso.

Verse 45

छिद्रेषुतेषुबाणौघैर्विचरन्तमभीतवत् ।।।।अर्धयामाससमरेसौमित्रिःशीघ्रकृत्तमः ।

Habang siya’y walang takot na gumagalaw sa mga siwang at puwang na nalikha ng ulang ng mga palaso, si Saumitri—pinakamabilis sa gawa—ay lalo siyang piniga sa labanan, at patuloy na sinugatan.

Verse 46

निहतंसारथिंदृष्टवासमरेरावणात्मजः ।।।।प्रजहौसमरोद्धर्षंविषण्णः स बभूव ह ।

Nang makita ng anak ni Rāvaṇa na napatay sa labanan ang kanyang sarathi, napawi ang sigla niya sa digmaan at siya’y nalugmok sa dalamhati.

Verse 47

विषण्णवदनंदृष्टवाराक्षसंहरियूथपाः ।।।।ततःपरमसम्हृष्टालक्ष्मणंचाभ्यपूजयन् ।

Nang makita ng mga pinunò ng hukbong-unggoy ang mukha ng rākṣasa na lugmok sa panghihina ng loob, sila’y lubhang nagalak at pinapurihan si Lakṣmaṇa.

Verse 48

ततःप्रमाथीरभसःशरभोगन्धमादनः ।।।।अमृष्यमाणाश्चत्वारश्चक्रुर्वेगंहरीश्वराः ।

Pagkaraan, ang apat na panginoon sa mga unggoy—Pramāthī, Rabhasa, Śarabha, at Gandhamādana—na di na makatiis, ay sumugod nang ubod-bilis.

Verse 49

तेचास्यहयमुख्येषुतूर्णमुत्पत्यवानराः ।।।।चतुर्षुसुमहावीर्यानिपेतुर्भीमविक्रमाः ।

Agad na lumundag ang mga vanara—dakila ang tapang at kakila-kilabot ang lakas—at sumalakay sa apat na pangunahing kabayo ng kanyang karwahe.

Verse 50

तेषामधिष्ठितानांतैर्वानरैःपर्वतोपमैः ।।।।मुखेभ्योरुधिरंरक्तंहयानांसमवर्तत ।

Nang sakyan at apakan ng mga vanarang tila bundok ang mga kabayo, pulang dugo ang nagsimulang umagos mula sa kanilang mga bibig.

Verse 51

तेहयामथिताभग्नाव्यसवोधरणींगताः ।।।।तेनिहत्यहयांस्तस्यप्रमथ्य च महारथम् ।पुनरुत्पत्यवेगेनतस्थुर्लक्ष्मणपार्श्वतः ।।।।

Ang mga kabayong iyon, yayanig at wasak, ay bumagsak na walang buhay sa lupa. Nang mapatay nila ang mga kabayo niya at madurog ang dakilang karwahe, sila’y muling lumundag nang mabilis at tumindig sa tabi ni Lakṣmaṇa.

Verse 52

तेहयामथिताभग्नाव्यसवोधरणींगताः ।।6.90.51।।तेनिहत्यहयांस्तस्यप्रमथ्य च महारथम् ।पुनरुत्पत्यवेगेनतस्थुर्लक्ष्मणपार्श्वतः ।।6.90.52।।

Matapos mapatay ang mga kabayo niya at madurog ang dakilang karwahe, sila’y muling lumundag nang mabilis at pumuwesto sa tabi ni Lakṣmaṇa.

Verse 53

स हताश्वादवप्लुत्यरथान्मथितसारथिः ।शरवर्षेणसौमित्रिमभ्यधावतरावणिः ।।।।

Nang mapatay ang kanyang mga kabayo at mapinsala ang kanyang sarathi, ang anak ni Rāvaṇa ay lumundag mula sa karwahe at sumugod kay Saumitrī (Lakṣmaṇa), na pinauulanan siya ng mga palaso.

Verse 54

ततोमहेन्द्रप्रतिमः स लक्ष्मणःपदातिनंतंनिहतैर्हयोत्तमैः ।सृजन्तमाजौनिशितान्शरोत्तमान् भृशंतदाबाणगणैर्न्यवारयत् ।।।।

Pagkaraan, si Lakṣmaṇa—na tulad ni Mahendra sa kadakilaan—ay mariing pumigil sa kanya sa pamamagitan ng sunod-sunod na mga palaso. Yaong mandirigma, ngayo’y nakikipaglaban nang nakalakad matapos mapatay ang kanyang pinakamahuhusay na kabayo, ay patuloy na nagpapakawala ng matatalas at piling mga palaso sa digmaan.