Sarga 67

Verse 1

तेनिवृत्तामहाकायाश्श्रुत्वाङ्गदवचस्तदा ।नैष्ठिकींबुद्धिमास्थायसर्वेसङ्ग्रामकाङ्क्षिणः ।।।।

Nang marinig nila ang mga salita ni Aṅgada, ang mga dambuhalang Vānara ay nagbalik, pinanghawakan ang matatag at di-matitinag na pasiya; silang lahat ay sabik sa labanan.

Verse 2

समुदीरितवीर्यास्तेसमारोपितविक्रमाः ।पर्यवस्थापितावाक्यैरङ्गदेनवलीमुखाः ।।।।प्रयाताश्चगताहर्षंमरणेकृतश्चयाः ।चक्रुस्सुतुमुलंयुद्धंवानरास्त्यक्तजीविताः ।।।।

Kaya ang mga pinunong Vānara, napukaw ang tapang at muling pinatibay ang lakas‑loob sa mga salita ni Aṅgada, ay sumulong na may galak—handa maging sa kamatayan—at nakipagdigma nang ubod ng tindi at kaguluhan, iniaalay ang kanilang buhay.

Verse 3

समुदीरितवीर्यास्तेसमारोपितविक्रमाः ।पर्यवस्थापितावाक्यैरङ्गदेनवलीमुखाः ।।6.67.2।।प्रयाताश्चगताहर्षंमरणेकृतश्चयाः ।चक्रुस्सुतुमुलंयुद्धंवानरास्त्यक्तजीविताः ।।6.67.3।।

Napukaw ang kanilang tapang at muling pinatibay ang kanilang pasya sa digmaan sa mga salita ni Aṅgada; ang mga pinunong Vānara ay nagbalik na may galak, handang mamatay, at inialay ang buhay sa isang ubod-gulong labanan.

Verse 4

अथवृक्षान्महाकायास्सानूनिसुमहान्ति च ।वानरास्तूर्णमुद्यम्यकुम्भकर्णमभिद्रुताः ।।।।

Pagkaraan, ang mga mandirigmang Vānara na may dambuhalang katawan, agad na binuhat ang napakalalaking puno at ang malalaking tuktok ng bundok, at sumugod nang tuwiran kay Kumbhakarṇa.

Verse 5

कुम्भकर्णस्सङ्कृद्धोगदामुद्यम्यवीर्यवान् ।अर्थयन्समहाकायस्समन्ताद् व्यक्षिपद्रिपून् ।।।।

Si Kumbhakarṇa, nagngangalit sa galit at puspos ng tapang, ay itinaas ang kaniyang gadā (pamalo); ang dambuhalang mandirigmang iyon ay sa bawat panig ay winasak at pinabagsak ang mga kaaway sa malalawak na hagod.

Verse 6

शतानिसप्तचाष्टौ च सहस्राणि च वानराः ।प्रकीर्णाःशेरतेभूमौकुम्भकर्णेनपोधिताः ।।।।

Daan-daan—pito o walo—at maging libu-libong mga Vanara, na dinurog ni Kumbhakarna, ay nakahandusay na kalat-kalat sa lupa.

Verse 7

षोडशाष्टौ च दश च विंशत्रतिंशस्तथैव च ।परिक्षिप्य च बाहुभ्यांखादन्विपरिधावति ।।।।भक्ष्यन् भृशसङ्क्रुद्धोगरुडःपन्नगानिव ।

Sa nag-aalab na poot, sinunggaban niya ang mga pangkat—labing-anim, walo, sampu, gayundin dalawampu at tatlumpu—niyakap sa kanyang mga bisig at nilamon habang nagmamadaling umiikot, na wari’y si Garuḍa na lumalamon ng mga ahas.

Verse 8

कृच्छ्रेणचसमाश्वस्ताःसङ्गम्यचततस्ततः ।।।।वृक्षाद्रिहस्ताहरयस्तस्थुस्सङ्ग्राममूर्थनि ।

Sa hirap ay muling nagkalakas-loob, nagtipon mula rito at roon, ang mga vānarā—may hawak na mga punò at bundok—ay muling tumindig sa pinakaharap ng digmaan.

Verse 9

ततःपर्वतमुत्पाट्यद्विविदःप्लवगर्षभः ।।।।दुद्रावगिरिशृङ्गाभंविलम्बइवतोयदः ।

Pagkatapos, si Dvivida, isang toro sa gitna ng mga Vanara, ay bumunot ng isang bundok at sumugod—tulad ng isang nagbabantang ulap ng kulog, at kawangis ng tuktok ng bundok.

Verse 10

तंसमुत्पत्यचिक्षेपकुम्भकर्णायवानरः ।।।।तमप्राप्यमहाकायंतस्यसैन्येऽपतत्तधा ।

Tumalon ang isang Vānara at inihagis ang sandata kay Kumbhakarṇa; ngunit hindi tinamaan ang dambuhalang kalaban, at ito’y bumagsak sa kanyang hukbo.

Verse 11

ममर्दाश्वान्गजांश्चापिरथांश्चापिनगोत्तमः ।।।।तानिचान्यानिरक्षांसिएवंचान्यगदिरेःशिरः ।

Ang matayog na tuktok ng bundok ay dumurog sa mga kabayo, sa mga elepante, at sa mga karuwahe; at gayon din, dinurog nito ang iba pang mga rākṣasa—nang ihagis ang tuktok ng isa pang bundok.

Verse 12

तच्चैलवेगाभिहतंहताश्वंहतसारथि ।।।।रक्षसांरुधिरक्लिन्नंबभूवायोधनंमहत् ।

Sa dakilang larangan ng digmaan, nang ang mga karwahe’y tinamaan ng rumaragasang lakas na tila bundok, ang mga kabayo’y nadurog at ang mga sarathi’y napatay, nababad ito sa dugo ng mga rākṣasa.

Verse 13

रथिनोवानरेन्द्राणांशरैःकालान्तकोपमैः ।।।।शिरांसिनर्दतांजह्रुस्सहसाभीमनिस्स्वना ।

Ang mga rathin na Rākṣasa, na umuugong sa nakapanghihilakbot na sigaw, ay biglang pumutol ng mga ulo ng umuungal na mga pinunong Vānara sa pamamagitan ng mga palasong kasing-lupit ng Kamatayan sa wakas ng panahon.

Verse 14

वानराश्चमहात्मानस्समुत्पाट्यमहाद्रुमान् ।।।।रथावश्वान्गजानुष्ट्रान्राक्षसानभ्यसूदयन् ।

Ang mga dakilang-loob na Vānara, binubunot ang naglalakihang punò, ay nagsimulang manupil: winawasak nila ang mga karwahe, mga kabayo, mga elepante, mga kamelyo, at pati ang mga rākṣasa mismo.

Verse 15

हनुमान् शैलशृङ्गाणिशिलाश्चविविधान् द्रुमान् ।।।।ववर्षकुम्भकर्णस्यशिरस्यम्बरमास्थितः ।

Nasa himpapawid si Hanumān, at ibinuhos sa ulo ni Kumbhakarṇa ang mga tuktok ng bundok, mga batong sari-sari, at iba’t ibang punò.

Verse 16

तानिपर्वतशृङ्गाणिशूलेन स बिभेद ह ।।।।बभञ्जवृक्षवर्षं च कुम्भकर्णोमहाबलः ।

Yaong mga tuktok ng bundok ay binutas niya ng sibat; at ang makapangyarihang Kumbhakarṇa ay winasak din ang ulang ng mga punong inihahagis.

Verse 17

ततोहरीणांतदनीकमुग्रंदुद्रावशूलंनिशितंप्रगृह्य ।तस्थौ स तस्यापततःपुरस्तान्महीधराग्रंहनुमान् प्रगृह्य ।।।।

Pagkaraan, tangan ang matalim na sibat, marahas siyang sumugod sa mabagsik na hanay ng mga Vānara. Ngunit si Hanumān, sinunggaban ang tuktok ng bundok, ay tumindig na di matinag at inilagay iyon sa harap niya habang papalapit ang sumasalakay.

Verse 18

स कुम्भकर्णंकुपितोजघानवेगेनशैलोत्तमभीमकायम् ।स चक्षुभेतेनतदाभिभूतोमेदार्द्रगात्रोरुधिरावसिक्तः ।।।।

Sa galit, hinampas niya si Kumbhakarna—na ang nakakatakot na katawan ay tulad ng isang dambuhalang bundok—nang mabilis na puwersa. Nadaig ng hampas na iyon, sumuray si Kumbhakarna, ang kanyang mga paa't kamay ay nabahiran ng taba at naligo sa dugo.

Verse 19

स शूलमासाद्यतटित्प्रकाशंगिरिर्यथाप्रज्वलिताग्रशृङ्गम् ।बाह्वन्तरेमारुतिमाजघानगुहोऽचलंक्रौञ्चमिवोग्रशक्त्या ।।।।

Sa paghawak ng isang sibat na kumikislap tulad ng kidlat, tulad ng bundok na may nagliliyab na tuktok, hinampas niya si Maruti sa pagitan ng mga braso nang may matinding lakas—tulad ni Guha na humampas sa bundok ng Kraunca.

Verse 20

शूलनिर्भिन्नमहाभुजान्तरःप्रविह्वलःशोणितमुद्वमन् मुखात् ।ननादभीमंहनुमान् महाहवेयुगान्तमेघस्न्तितस्वनोपमम् ।।।।

Sa dakilang labanan, si Hanūmān—nabutas ng sibat ang dibdib—ay nayanig at nagbuga ng dugo mula sa bibig; gayunman, umungal siya nang nakapanghihilakbot, gaya ng kulog ng mga ulap sa wakas ng panahon.

Verse 21

ततोविनेदुःसहसाप्रहृष्टारक्षोगणास्तंव्यथितंसमीक्ष्य ।प्लवङ्गमास्तुव्यथिताभयर्ताःप्रदुद्रुवुःसंयतिकुम्भकर्णात् ।।।।

Pagkaraan, ang mga pangkat ng rākṣasa, biglang nagalak sa pagkakita sa kanya na nahihirapan, ay nagsigawan ng tagumpay. Ngunit ang mga hukbo ng Vānara—nayanig at sinakmal ng takot—ay nagsitakbuhan sa labanan palayo kay Kumbhakarṇa.

Verse 22

ततस्तुनीलोबलवान् पर्यवस्थापयन्बलम् ।प्रविचिक्षेपशैलाग्रंकुम्भकर्णायधीमते ।।।।

Ngunit noon, ang makapangyarihang Nīla, pinatatatag at muling inaayos ang hanay ng hukbo, ay inihagis ang tuktok ng bundok sa marunong na Kumbhakarṇa.

Verse 23

तदापतन्तंसम्प्रेक्ष्यमुष्टिनाभिजघान ह ।मुष्टिप्रहाराभिहतंतच्छैलाग्रंव्यशीर्यत ।।।।सविस्फुलिंगंसज्वालनिपपातमहेतले ।

Nang makita niyang papalapit ang tuktok ng bundok, sinuntok niya iyon. Sa bagsik ng suntok, nabasag ang taluktok; nagkadurug-durog at bumagsak sa lupa, nagliliyab at nagkakalat ng mga tilamsik ng apoy.

Verse 24

ऋषभश्शरभोनीलोगवाक्षोगन्धमादनः ।।।।पञ्चवानरशार्दूलाःकुम्बुकर्णमुपाद्रवन् ।

Si Ṛṣabha, Śarabha, Nīla, Gavākṣa, at Gandhamādana—limang bayaning tulad ng tigre sa hanay ng mga Vānara—ay sabay-sabay na sumugod kay Kumbhakarṇa.

Verse 25

शैलैर्ववृक्षैस्तलैःपादैर्मुष्टिभिश्चमहाबलाः ।।।।कुम्भकर्णंमहाकायंसर्वतोऽभिप्रदुद्रुवुः ।

Ang mga Vānara na may di-masukat na lakas ay dumaluhong sa dambuhalang si Kumbhakarṇa mula sa lahat ng panig, humahampas ng mga bato at punò, at ng mga palad, paa, at mga kamao.

Verse 26

स्पर्शानिवप्रहारांस्तान्वेद्वयानो न विव्यथे ।।।।ऋषभंतुमहावेगंबाहुभ्यांपरिषस्वजे ।

Dama niya ang mga hampas na yaon na wari’y mga dampi lamang, at hindi siya nasaktan; saka, sa matinding puwersa, niyakap niya si Ṛṣabha sa dalawang bisig at dinurog sa yakap.

Verse 27

कुम्भकर्णभुजाभ्यांतुपीडितोवानरर्षभः ।।।।निपपातर्षभोभीमःप्रमुखाद्वान्तशोणितः ।

Sa pagkadiin ng mga bisig ni Kumbhakarṇa, si Ṛṣabha—ang toro sa mga Vānara, kakila-kilabot ang anyo—ay bumagsak, nagsusuka ng dugo mula sa kanyang bibig.

Verse 28

मुष्टिनाशरभंहत्वाजानुनानीलमाहवे ।।।।आजघानगवाक्षंतुलेनेन्द्ररिपुस्तदा ।पादेनाभ्यहनत्कृद्धस्तरसागन्धमादनम् ।।।।

Pagkaraan, ang kaaway ni Indra, nagngangalit sa labanan, ay pinatay si Śarabha sa isang suntok; binugbog si Nīla sa tuhod; hinampas si Gavākṣa ng isang sampal ng palad; at sa mabilis na sipa ng paa ay tinudla niya si Gandhamādana.

Verse 29

मुष्टिनाशरभंहत्वाजानुनानीलमाहवे ।।6.67.28।।आजघानगवाक्षंतुलेनेन्द्ररिपुस्तदा ।पादेनाभ्यहनत्कृद्धस्तरसागन्धमादनम् ।।6.67.29।।

Sa digmaan, ang nagngangalit na Kumbhakarṇa—kaaway ni Indra—ay sinuntok si Śarabha, tinuhod si Nīla, sinampal si Gavākṣa, at sinipa nang buong lakas si Gandhamādana.

Verse 30

दत्तप्रहारव्यथितामुमुहुश्शोणितोक्षिताः ।निपेतुस्तेतुमेदिन्यांनिकृत्ताइवकिंशुकाः ।।।।

Sa tindi ng mga hampas, naghirap sila at nanghina; ang kanilang mga mata’y nabasa ng dugo, at sila’y nahimatay at bumagsak sa lupa na parang mga punong kiṃśuka na pinutol.

Verse 31

तेषुवानरमुख्येषुपातितेषुमहात्मसु ।वानराणांसहस्राणिकुम्बकर्णंप्रदद्रुवुः ।।।।

Nang mabuwal ang mga dakilang pinunong Vānara, libu-libong Vānara ang sumugod nang tuwiran kay Kumbhakarṇa.

Verse 32

तंशैलमिवशैलाभाःसर्वेतुप्लवगर्षभाः ।समारुह्यसमुत्पत्यददंशुश्चमहाबलाः ।।।।

Ang lahat ng makapangyarihang pinakamatitibay sa mga Vānara, na tila mga bundok din, ay umakyat sa kanya na parang siya’y bundok; tumalon sila at kinagat siya.

Verse 33

तंनखैर्धशनैश्चापिमुष्टिभिर्बाहुभिस्तथा ।कुम्भकर्णंमहाबाहहुंतेजघ्नुःप्लवगर्षभाः ।।।।

At sa pamamagitan ng mga kuko at ngipin, gayundin ng mga kamao at bisig, sinugatan ng mga dakilang unggoy—mga toro sa hanay ng Vānara—si Kumbhakarṇa na makapangyarihan ang mga bisig.

Verse 34

स वानरसहस्त्रैरजितः पर्वतोपमैः ।रराजराक्षसव्याघ्रोगिरिरात्मरुहैरिव ।।।।

Siya, na hindi madaig ng libu-libong Vānara na tulad ng mga bundok, ang tigre sa mga Rākṣasa, ay nagningning na wari’y isang bundok na siksik sa mga punong tumutubo rito.

Verse 35

बाहुभ्यांवानरान्सर्वान्प्रगृह्य स महाबलः ।भक्ष्यामाससङ्क्रुद्धोगरुडःपन्नगानिव ।।।।

Pagkahawak niya sa lahat ng Vānara sa pamamagitan ng kaniyang mga bisig, ang napakalakas na iyon—sa matinding galit—ay nagsimulang lamunin sila, gaya ni Garuḍa na lumalamon ng mga ahas.

Verse 36

प्रक्षिप्ताःकुम्बकर्णेनवक्त्रेपातालसन्निभे ।नासापुटाभ्यांनिर्जग्मुःकर्णाभ्यांचैववानराः ।।।।

Itinapon ni Kumbhakarṇa sa kaniyang bibig na tila mismong Pātāla; at ang mga Vānara ay lumabas sa kaniyang mga butas ng ilong—at maging sa kaniyang mga tainga rin.

Verse 37

भक्ष्यन्भृशसङ्क्रुद्धो हरीन् पर्वतसन्निभः ।बभञ्जवानरान् सर्वान् सङ्क्रुद्धोराक्षसोत्तमः ।।।।

Habang nilalamon niya ang mga Vānara sa nag-aalab na poot, ang pinakadakila sa mga Rākṣasa—na tila bundok—ay dinurog at pinira-piraso ang lahat ng Vānara sa kaniyang galit.

Verse 38

मांसशोणितसंक्लेदाकुर्वन् भूमिं स राक्षसः ।चचारहरिनैन्येषुकालानगिरिवमूर्छितः ।।।।

Ang Rākṣasa ay lumusong sa hanay ng hukbong Vānara, pinadulas ang lupa sa laman at dugo; gumagala siyang tila nalilito—gaya ng madilim na bundok, at sa hagupit ay wari’y apoy ng pagkalipol.

Verse 39

वज्रहस्तोयथाशक्रःपाशहस्तइवान्तकः ।शूलहस्तोबभौयुद्धेकुम्बकर्णोमहाबलः ।।।।

Sa digmaan, ang makapangyarihang Kumbhakarṇa, tangan ang sibat, ay nagningning—gaya ni Śakra na may hawak na kulog na sandata, at gaya ni Antaka na may hawak na tali ng kamatayan.

Verse 40

यथाशुष्काण्यरण्यानिग्रीष्मेदहतिपावकः ।तथावानरसैन्यानिकुम्बकर्णोविनिर्दहत् ।।।।

Kung paanong sa tag-init ay sinusunog ng apoy ang tuyong kagubatan, gayon din sinunog ni Kumbhakarṇa ang mga hanay ng hukbong Vānara.

Verse 41

ततस्तेवध्यमानास्तुहतयूथाविनायकाः ।वानराभयसंविग्नाविनेदुर्विस्वरंभृशैः ।।।।

Pagkaraan, ang mga Vānara, pinapatay at nawalan ng mga pinunò ng pangkat, ay nanginig sa takot at sumigaw nang malakas—magaspang at magkakasalungat ang tinig.

Verse 42

अनेकशोवध्यमानाःकुम्भकर्णेनवानराः ।राघवंशरणंजग्मुर्व्यथिताःभिन्नचेतसः ।।।।

Sa iba’t ibang paraan na pinuksa ni Kumbhakarṇa, ang mga mandirigmang Vānara—nabagabag at wasak ang loob—ay lumapit kay Rāghava bilang kanlungan, humihingi ng Kanyang pag-iingat.

Verse 43

प्रभग्नान् वानरान् दृष्टवावज्रहस्तात्मजात्मजः ।अभ्यधावतवेगेनकुम्भकर्णंमहाहवे ।।।।

Nang makita ang mga Vānara na nagkawatak-watak at umurong, si Aṅgada—mula sa angkan ni Vajrahasta (Indra)—ay sumugod nang matulin kay Kumbhakarṇa sa dakilang labanan.

Verse 44

शैलशृङ्गंमहद्गृह्यविनदंश्चमुहुर्मुहुः ।त्रासयन्राक्षसान्सर्वान् कुम्भकर्णपदानुगान् ।।।।चिक्षेपशैलशिखरंकुम्भकर्णस्यमूर्धनि ।

Hinawakan niya ang napakalaking tuktok ng bundok at umuungal nang paulit-ulit; sa kanyang pagngangalit ay nanginig sa takot ang lahat ng Rākṣasa na sumusunod sa yapak ni Kumbhakarṇa. Pagkaraan, inihagis niya ang taluktok ng bundok sa ulo ni Kumbhakarṇa.

Verse 45

स तेनाभिहतोमूर्ध्निशैलेनेन्द्ररिपुस्तदा ।।।।कुम्भकर्णःप्रजज्वालक्रोधेनमहतातदा ।सोऽभ्यधावतवेगेनवालिपुत्रममर्षणम् ।।।।

Nang tamaan sa ulo ng batong bundok na iyon, si Kumbhakarṇa—kaaway ni Indra—ay nag-alab sa matinding poot; at saka sumugod nang ubod-bilis sa anak ni Vāli, si Aṅgada na hindi marunong magtiis.

Verse 46

स तेनाभिहतोमूर्ध्निशैलेनेन्द्ररिपुस्तदा ।।6.67.45।।कुम्भकर्णःप्रजज्वालक्रोधेनमहतातदा ।सोऽभ्यधावतवेगेनवालिपुत्रममर्षणम् ।।6.67.46।।

Nang tamaan sa ulo ng batong bundok na iyon, si Kumbhakarṇa—kaaway ni Indra—ay nagliyab sa mabangis na poot at mabilis na sumugod kay Aṅgada, anak ni Vāli.

Verse 47

कुम्भकर्णोमहानादस्त्रासयन् सर्ववानरान् ।शूलंससर्जवैरोषादङ्गदेतुमहाबलः ।।।।

Si Kumbhakarṇa, makapangyarihan at umuugong na parang kulog, na nagdudulot ng sindak sa lahat ng mga Vānara, ay sa matinding poot ay inihagis ang kaniyang śūla (sibat na pako) kay Aṅgada.

Verse 48

त मापतन्तंबुद्ध्वातुयुद्धमार्गविशारदः ।लाघवान्मोचयामाबलवान् वानरर्षभः ।।।।

Nang maunawaan niyang papalapit iyon, si Aṅgada—makapangyarihang toro sa mga Vānara at bihasa sa landas ng digmaan—ay nakaiwas dito sa magaan at mabilis na pagkilos.

Verse 49

उत्पत्यचैनंतरसातलेनोरस्यताडयत् ।स तेनाभिहतःकोपात्प्रमुमोहाचलोपमः ।।।।

Tumalon si Aṅgada at buong lakas na tinamaan ang kaniyang dibdib ng palad. Sa hampas na iyon, ang bundok-tulad na Kumbhakarṇa, bagaman nagngangalit sa poot, ay napatigil at nawalan ng ulirat.

Verse 50

स लब्दसंज्ञोबलवान्मुष्टिमावर्त्यराक्षसः ।अपहास्तेनचिक्षेपविसंज्ञः स पपात ह ।।।।

Nang magbalik ang kaniyang ulirat, ang makapangyarihang rākṣasa ay kinuyom at inurong ang kamao, saka humampas gamit ang likod ng kamay. Si Aṅgada, nawalan ng malay, ay bumagsak sa lupa.

Verse 51

तस्मिन् प्लवगशार्दूलेविसंज्ञेपतितेभुवि ।तच्छूलंसमुपादायसुग्रीवमभिदुद्रुवे ।।।।

Nang ang tigre sa mga unggoy ay nakahandusay sa lupa, walang malay, dinampot ni Kumbhakarṇa ang kaniyang sibat at dumaluhong nang tuwiran kay Sugrīva.

Verse 52

तमापतन्तंसम्प्रेक्ष्यकुम्भकर्णंमहाबलम् ।उत्पपाततदावीरस्सुग्रीवोवानराधिपः ।।।।

Nang makita ni Sugrīva, ang magiting na panginoon ng mga Vānara, si Kumbhakarṇa na makapangyarihang sumasalakay, siya’y biglang lumundag upang salubungin siya.

Verse 53

स पर्वताग्रमुत्क्षिप्यसमाविध्यमहाबलः ।अभिदुद्राववेगेनकुम्भकर्णंमहाबलम् ।।।।

Si Sugrīva, na dakila ang lakas, ay nagbuhat ng tuktok ng bundok, inikid ito, at buong bilis na sumugod kay Kumbhakarṇa na makapangyarihan.

Verse 54

तमापतन्तंसम्प्रेक्ष्यकुम्भकर्णःप्लवङ्गमम् ।तस्थौविवृतसर्वाङ्गोवानरेन्द्रस्यसम्मुखः ।।।।

Nang makita ni Kumbhakarṇa ang panginoon ng mga unggoy na sumasalakay, siya’y tumindig sa harap ng Vānara-hari, ibinuka at pinatibay ang buong katawan para sa sagupaan.

Verse 55

कपिशोणितदिग्धाङ्गंभक्ष्यन्तंप्लवङ्गमान् ।कुम्भकर्णंस्थितंदृष्टवासुग्रीवोवाक्यमब्रवीत् ।।।।

Nang makita ni Sugrīva si Kumbhakarṇa na nakatayo roon—ang katawan ay nababalutan ng dugo ng mga unggoy habang nilalamon niya ang mga Vānara—siya’y nagsalita sa kaniya ng ganito.

Verse 56

कपिशोणितदिग्धाङ्गंभक्ष्यन्तंप्लवङ्गमान् ।कुम्भकर्णंस्थितंदृष्टवासुग्रीवोवाक्यमब्रवीत् ।।6.67.55।।

Nang makita si Kumbhakarna na nakatayo roon, na ang katawan ay nababahiran ng dugo ng mga unggoy habang nilalamon ang mga Vanara, nagsalita si Sugriva.

Verse 57

त्वजतद्वानरानीकंप्राकृतैःकिंकरिष्यसि ।सहस्वैकंनिपातंमेपर्वतस्यास्यराक्षस ।।।।

"Hayaan mo na ang hukbong Vanara na ito; ano ang mapapala mo sa pagpatay sa mga karaniwang nilalang? O Rakshasa, tiisin mo muna ang isang hampas mula sa bundok na ito na aking ihahagis."

Verse 58

तद्वाक्यंहरिराजस्यसत्त्वधैर्यसमन्वितम् ।श्रुत्वाराक्षसशार्दूलःकुम्भकर्णोऽब्रवीद्वचः ।।।।

Nang marinig ang mga salita ng Hari ng mga Unggoy, na puno ng tapang at katatagan, sumagot si Kumbhakarna, ang tigre sa mga Rakshasa.

Verse 59

प्रजापतेस्तुपौत्रस्त्वंतथैवरक्षरजस्सुतः ।श्रुतपौरुषसम्पन्नःकस्माद्गर्जसिवानर ।।।।

"Ikaw ay apo ni Prajapati at anak ni Riksharajas, tanyag at pinagkalooban ng kagitingan. Kung gayon, O Vanara, bakit ka umaatungal nang ganyan?"

Verse 60

स कुम्भकर्णस्यवचोनिशम्यव्याविध्यशैलंसहसामुमोच ।तेनाजघानोरसिकुम्भकर्णंशैलेनवज्राशनिसन्निभेन ।।।।

Nang marinig ni Sugrīva ang mga salita ni Kumbhakarṇa, agad niyang inikid ang isang bundok at buong lakas na inihagis; at sa batong tila kidlat at kulog, tinamaan niya sa dibdib si Kumbhakarṇa.

Verse 61

तच्छैलशृङ्गंसहसाविकीर्णंभुजान्तरेतस्यतदाविशाले ।ततोनिषेदुःसहसाप्लवङ्गारक्षोगणाश्चापिमुदाविनेदुः ।।।।

Ang tuktok ng bundok ay biglang nagkapira-piraso sa pagitan ng kaniyang malalapad na balikat. Noon, ang mga Vānara ay napaupo sa panghihina ng loob, samantalang ang mga pangkat ng Rākṣasa ay umalingawngaw sa sigaw ng galak.

Verse 62

स शैलशृङ्गाभिहतश्चुकोपननादरोषाच्चविवृत्यवक्त्रम् ।व्याविध्यशूलं च तटित्प्रकाशंचिक्षेपहर्यृक्षिपतेर्वधाय ।।।।

Tinamaan ng tuktok ng bundok, siya’y nag-alab sa poot; ibinuka ang bibig at umungal. Pagkaraan, inikid niya ang sibat na kumikislap na parang kidlat at inihagis upang patayin si Sugrīva, panginoon ng mga Vānara at mga oso.

Verse 63

तत्कुम्भकर्णस्यभुजप्रविद्धंशूलंशितंकाञ्चनदामजुष्टम् ।क्षिप्रंसमुत्पत्यनिगृह्यदोर्भ्यांबभञ्जवेगेनसुतोऽनिलस्य ।।।।

Ngunit si Hanumān, anak ng Hangin, ay agad na lumundag; sinunggaban ng dalawang bisig ang matalim na sibat na inihagis ni Kumbhakarṇa—na may mga gintong palamuti—at sa lakas ay dinurog niya iyon.

Verse 64

कृतंभारसहस्रस्यशूलंकालायसंमहत् ।बभञ्जजानुमारोप्यतदाहृष्टःप्लवङ्गमः ।।।।

Ang dakilang sibat na yari sa maitim na bakal, na may bigat na isang libong bhāra, ay inilapat ng masayang Vānara sa kaniyang tuhod at saka niya ito binali.

Verse 65

शूलंभग्नंहनुमतादृष्टवावानरवाहिनी ।हृष्टाननादबहुशस्सर्वतश्चापिदुद्रुवे ।।।।

Nang makita ng hukbo ng mga Vānara na nabasag ni Hanumān ang sibat na may talim, sila’y nagalak; paulit-ulit silang umalingawngaw sa sigaw, at mula sa lahat ng dako’y sumugod pasulong.

Verse 66

बभूवथपरित्रस्तोराक्षसोविमुखोऽभवत् ।सिंहनादं च तेचक्रुःप्रहृष्टावनगोचराः ।।।।मारुतिंपूजयाञ्चक्रुर्दृष्टवाशूलंतथागतम् ।

Pagkaraan, nanginig sa takot ang Rākṣasa at umurong. Ang mga Vānara na gumagala sa gubat, sa galak ay nagpaalingawngaw ng sigaw na tila leon; at nang makita nilang nabasag ang sibat, pinarangalan nila si Māruti (Hanumān).

Verse 67

स तत्तथाभग्नमवेक्ष्यशूलंचुकोपरक्षोधिपतिर्महात्मा ।उत्पाट्यलङ्कामलयात्सशृङ्गंजघानसुग्रीवमुपेत्यतेन ।।।।

Nang makita ng dakilang panginoon ng mga Rākṣasa ang sibat na ganoon na lamang ang pagkabasag, siya’y nag-alab sa poot. Binunot niya ang Malaya-bundok ng Laṅkā, kasama ang tuktok nito, at sa pamamagitan niyon ay hinampas si Sugrīva na lumalapit sa kanya.

Verse 68

स शैलशृङ्गाभिहतोविसंज्ञःपपातभूमौयुधिवानरेन्द्रः ।तंप्रेक्ष्यभूमौपतितंविसंज्ञनेदुःप्रहृष्टास्त्वथयातुधानाः ।।।।

Tinamaan ng tuktok ng bundok, ang hari ng mga Vānara ay nawalan ng malay at bumagsak sa lupa sa gitna ng labanan. Nang makita siyang nakahandusay at walang malay, ang mga Rākṣasa ay nagdiwang at nagpalakas ng sigaw ng tagumpay.

Verse 69

मभ्युपेत्याद्भुतघोरवीर्यं स कुम्भकर्णोयुधिवानरेन्द्रम् ।जहारसुग्रीवमभिप्रगृह्ययथानिलोमेघमतिप्रचण्डः ।।।।

Lumapit sa labanan si Kumbhakarṇa, na may kamangha-mangha at nakapangingilabot na lakas, sa hari ng mga Vānara. Dinakma niya si Sugrīva at tinangay, na parang nagngangalit na hangin na marahas na nagdadala ng ulap.

Verse 70

स तंमहामेघनिकाशरूपमुत्पाट्यगच्छन्युधिकुम्भकर्णः ।रराजमेरुप्रतिमानरूपोमेरुर्यथाभ्युछ्रचितघोरशृङ्गः ।।।।

Pagkabunot niya roon, si Kumbhakarṇa ay naglakad sa gitna ng labanan, taglay ang anyong tulad ng dambuhalang ulap; at siya’y nagningning na wari’y Bundok Meru, na may matatayog at kakila-kilabot na mga tuktok.

Verse 71

ततस्तमादायजगामवीरस्संस्तूयमानोयुधिराक्षसेन्द्रैः ।शृण्वन्निनादंत्रिदिवालयानांप्लवङ्गराजग्रहविस्मितानाम् ।।।।

Pagkaraan, ang bayani’y umalis na pasan siya, pinupuri sa gitna ng labanan ng mga panginoon sa mga Rākṣasa; at narinig niya ang sigawan ng mga nananahan sa Tridiva, na namamangha sa pagkakadakip sa hari ng mga unggoy.

Verse 72

ततस्तमादायतदा स मेनेहरीन्द्रमिन्द्रोपममिन्द्रवीर्यः ।अस्मिन् हतेसर्वमिदंहतंस्यात्सराघवंसैन्यमितीन्द्रशत्रुः ।।।।

Nang masunggaban niya, ang kaaway ni Indra—na ang lakas ay tulad ni Indra—ay inakala ang haring-unggoy na si Sugrīva na kapantay ni Indra: “Kapag siya’y napatay, para na ring napatay ang lahat, pati ang hukbo ni Rāghava.”

Verse 73

विद्रुतांवाहिनींदृष्टवावानराणामितस्ततः ।कुम्भकर्णेनसुग्रीवंगृहीतंचापिवानरम् ।।।।हनुमांश्चिन्तयामासमतिमान् मारुतात्मजः ।

Nang makita ang hukbo ng mga Vānara na nagkakawatak-watak na tumatakas sa iba’t ibang panig, at si Sugrīva na nabihag ni Kumbhakarṇa, si Hanumān—ang marunong na anak ni Māruta—ay nagsimulang magnilay at magpasya.

Verse 74

एवंगृहीतेसुग्रीवेकिंकर्तव्यंमयाभवेत् ।।।।यद्वैन्यायंमयाकर्तुंतत्करिष्यामिसर्वधा ।भूत्वापर्वतसङ्काशोनाशयिष्यामिराक्षसम् ।।।।

Ngayong nadakip si Sugrīva, ano ang nararapat kong gawin? Anumang makatarungan na dapat kong gawin, iyon ay gagawin ko nang walang pagsala. Magiging tila bundok sa lakas, wawasakin ko ang Rākṣasa.

Verse 75

एवंगृहीतेसुग्रीवेकिंकर्तव्यंमयाभवेत् ।।6.67.74।।यद्वैन्यायंमयाकर्तुंतत्करिष्यामिसर्वधा ।भूत्वापर्वतसङ्काशोनाशयिष्यामिराक्षसम् ।।6.67.75।।

Ngayong nadakip si Sugrīva, ano ang nararapat kong gawin? Anumang makatarungan na dapat kong gawin, iyon ay gagawin ko nang walang pagsala. Magiging tila bundok sa lakas, wawasakin ko ang Rākṣasa.

Verse 76

मयाहतेसंयतिकुम्भकर्णेमहाबलेमुष्टिविशीर्णदेहे ।विमोचितेवानरपार्थिवे च भवन्तुहृष्टाःप्लवगास्समस्ताः ।।।।

Kapag napatay ko na sa labanan ang makapangyarihang Kumbhakarṇa—ang katawan niya’y wasak sa mga suntok—at kapag napalaya na ang hari ng mga vānaras, magsaya nawa ang lahat ng mga unggoy.

Verse 77

अथवास्वयमप्येषमोक्षंप्राप्स्यतिपार्थिव ।गृहीतोऽयंयदिभवेत्रिदशैस्सासुरोरगैः ।।।।

O hari, o kaya’y siya mismo ang makakamtan ang paglaya; kahit pa siya’y dakpin ng mga diyos kasama ang mga asura at mga nāga.

Verse 78

मन्ये न तावदात्मानंबुध्यतेवानराधिपः ।शैलप्रहाराभिहतःकुम्भकर्णेनसंयुगे ।।।।

Sa palagay ko, ang panginoon ng mga vānaras ay hindi pa lubos na namamalayan ang sarili; sapagkat sa labanan, tinamaan siya ni Kumbhakarṇa ng hampas na tila bundok.

Verse 79

अयंमुहूर्तात्सुग्रीवोलब्दसंज्ञोमहाहवे ।आत्मनोवानराणां च यत्पथ्यंतत्करिष्यति ।।।।

Sa sandaling ito, sa dakilang labanan, muling magkamalay si Sugrīva at gagawin ang nararapat at kapaki-pakinabang—para sa sarili niya at sa mga vānarā.

Verse 80

मयातुमोक्षितस्यास्यसुग्रीवस्यमहात्मनः ।अप्रीतिश्चभवेत्कष्टाकीर्तिनाशश्चशाश्वतः ।।।।

Ngunit kung ako mismo ang magpapalaya sa dakilang-loob na si Sugrīva, magdudulot iyon ng mapait na di-pagkalugod at ng walang-humpay na pagkawala ng dangal.

Verse 81

तस्मान्मुहूर्तंकाङ्क्षिष्येविक्रमंपार्थिवस्यतु ।भिन्नं च वानरानीकंतावदाश्वासयाम्यहम् ।।।।

Kaya maghihintay ako ng sandali upang masaksihan ang kagitingan ng hari; samantala, palalakasin ko ang loob at patatatagin ang nagkawatak-watak na hukbo ng mga vānarā.

Verse 82

इत्येवंचिन्तयित्वातुहनुमान्मारुतात्मजः ।भूयःसंस्तम्भयामासवानराणांमहाचमूम् ।।।।

Pagkatapos pag-isipan ito, si Hanumān—anak ng Hangin—ay muling nagpatibay sa loob ng dakilang hukbo ng mga vānarā.

Verse 83

स कुम्भकर्णोऽथविवेशलङ्कांस्पुरन्तमादायमहाकपिंतम् ।विमानचर्यागृहगोपुरस्थैःपुष्पाग्य्रवर्षैरवकीर्यमाणः ।। ।

Pagkaraan, pumasok si Kumbhakarṇa sa Laṅkā, pasan ang dakilang unggoy na nanginginig at nagpupumiglas; at yaong nasa mga terasa, palasyong-bahay, at mga toreng tarangkahan ay nagpaulan sa kanya ng piling mga bulaklak.

Verse 84

लाजगन्धोदवर्षैस्तुसिच्यमानश्सनैश्शनैः ।राजवीथ्यास्तुशीतत्वात्संज्ञांप्रापमहाबलः ।।।।

Binuhusan siya ng mga ulang laja at mabangong tubig; at dahil sa lamig ng maharlikang lansangan, unti-unti ngang nagbalik ang malakas na iyon sa kanyang ulirat.

Verse 85

ततस्ससंज्ञामुपलभ्यकृच्छ्राद्बलीयसस्तस्यभुजान्तरस्थः ।अवेक्षमाणःपुरसाजमार्गंविचिन्तयामासमुहुर्महात्मा ।।।।

Pagkatapos, nang bahagya niyang mabawi ang ulirat sa hirap, habang nakasiksik pa sa pagitan ng mga bisig ng makapangyarihang rākṣasa, tumingin ang dakilang-loob na Sugrīva sa maharlikang daan ng lungsod at sandaling nagmuni-muni, litó kung ano ang nararapat gawin.

Verse 86

एवंगृहीतेनकथंनुनामशक्यंमयासम्प्रतिकर्तुमद्य ।तथाकरिष्यामियथाहरीणांभविष्यतीष्टं च हितं च कार्यम् ।।।।

“Kung ganito ang pagkakahuli sa akin, ano nga ba ang magagawa ko ngayon?” wika niya sa sarili. “Ngunit kikilos ako sa paraang magiging kapaki-pakinabang at kalugud-lugod sa hukbo ng mga Vānara, at matutupad ang kinakailangang gawain.”

Verse 87

ततःकराग्रैःसहसासमेत्यराजाहरीणाममरेन्द्रशत्रुम् ।खरैश्चकर्णौदशनैश्चनासांददंशपार्श्वेषु च कुम्भकर्णम् ।।।।

Kaya’t biglang kumilos ang hari ng mga Vānara: sa matutulis na kuko’y sinunggaban niya si Kumbhakarṇa, ang kaaway ni Indra; pinunit ang mga tainga, kinagat at naputol ang ilong, at nilapa rin ang kanyang mga tagiliran.

Verse 88

स कुम्भकर्णोहृतकर्णनासोविदारितस्तेनरदैर्नखैश्च ।रोषाभिभूतःक्षतजार्द्रगात्रःसुग्रीवमाविध्यपिपेषभूमौ ।।।।

Si Kumbhakarna, na ang mga tainga at ilong ay napunit, at ang katawan ay nasugatan ng mga ngipin at kuko, ay napuno ng galit. Basâ ng dugo ang kanyang mga sugat, inihagis niya si Sugriva sa lupa at dinurog siya.

Verse 89

स भूतलेभीमबलाभिपिष्टस्सुरारिभिस्स्सैरभिहन्यमानः ।जगामखंवेगवदभ्युपेत्यपुनश्चरामेणसमाजगाम ।।।।

Bagaman dinurog sa lupa ng kaaway ng mga diyos na may nakapangingilabot na lakas, siya ay mabilis na lumukso patungo sa himpapawid—at pagkatapos ay bumalik upang muling samahan si Rama.

Verse 90

कर्णनासाविहीनस्तुकुम्भकर्णोमहाबलः ।रराजशोणितैःसिक्तोगिरिःप्रस्रवणैरिव ।।।।

Ngunit ang makapangyarihang si Kumbhakarna, na ngayon ay wala nang mga tainga at ilong, ay nagniningning pa rin—basâ ng dugo tulad ng isang bundok na umaagos ang mga bukal.

Verse 91

शोणितार्द्रोमहाकायोराक्षसोभीमविक्रमः ।युद्धायाभिमुखोभीमोमनश्चक्रेनिशाचरः ।।।।नीलाञ्जनचयप्रख्यःसस्नध्यइवतोयदः ।अमर्षाच्छोणितोद्गारीशुशुभेरावणानुजीः ।।।।

Ang Raksasa na gumagala sa gabi—napakalaki, kakila-kilabot ang lakas, at basâ ng dugo—ay muling itinuon ang isip sa labanan. Madilim na parang tumpok ng koliryo, tulad ng makapal na ulap sa dapit-hapon, ang nakababatang kapatid ni Ravana ay mukhang nakakatakot, na nagwiwisik ng dugo sa kanyang poot.

Verse 92

शोणितार्द्रोमहाकायोराक्षसोभीमविक्रमः ।युद्धायाभिमुखोभीमोमनश्चक्रेनिशाचरः ।।6.67.91।।नीलाञ्जनचयप्रख्यःसस्नध्यइवतोयदः ।अमर्षाच्छोणितोद्गारीशुशुभेरावणानुजीः ।।6.67.92।।

Maitim sa bughaw na gaya ng siksik na ulap sa dapithapon, wari’y ulap na puno ng tubig; sa poot ay nagbubuga ng dugo, ang nakababatang kapatid ni Rāvaṇa ay nagningning sa kakilakilabot na anyo.

Verse 93

गतेतुतस्मिन् सुरराजशत्रुःक्रोधात्प्रदुद्रावरणायभूयः ।अनायुधोऽस्मीतिविचिन्त्यरौद्रोघोरंतदामुद्गरमाससाद ।।।।

Nang makaalis siya, ang kaaway ng Hari ng mga Deva ay muling sumugod sa labanan dahil sa poot. Sa pag-iisip na, “Wala akong sandata,” ang mabangis ay agad dumampot ng nakapanghihilakbot na pamukpok na bakal.

Verse 94

ततस्सपुर्यास्ससहसामहात्मानिष्क्रम्यतद्वानरसैन्यमुग्रम् ।बभक्षरक्षोयुधिकुम्भकर्णःप्रजायुगान्तानगिरिवप्रवृद्धः ।।।।

Pagkaraan, ang dakilang-loob na Kumbhakarṇa, biglang lumabas mula sa lungsod, sumalakay sa mabangis na hukbo ng mga Vānara sa digmaan at nilamon sila—gaya ng apoy sa wakas ng isang yugto na tumutupok sa mga nilalang.

Verse 95

बुभुक्षितःशोणइतमांसगृध्नुःप्रविव्यतद्वानरसैन्यमुग्रम् ।चखादरक्षांसिहरीन् पिशाचान् ऋक्षांश्चमोहाद्युधिकुम्भकर्णः ।यथैवमृत्युर्हरतेयुगान्ते स भक्ष्यामासहरींश्चमुख्यान् ।।।।

Gutom na gutom at sakim sa dugo at laman, si Kumbhakarṇa ay sumuong sa mabangis na hukbo ng mga Vānara. Sa labanan, sa pagkahibang, nilamon niya maging mga rākṣasa, mga mandirigmang Vānara, mga piśāca, at mga oso; at sinimulan niyang agawin ang mga pangunahing Vānara, gaya ng Kamatayan na kumakaltas ng mga nilalang sa wakas ng panahon.

Verse 96

एकंद्वौत्रीन् बहून् क्रुद्धोवानरान्सहराक्षसैः ।समादायैकहस्तेनप्रचिक्षेपत्वरन्मुखे ।।।।

Sa galit, dinadampot niya ang isa, dalawa, tatlo—maging marami—na mga mandirigmang Vānara, pati mga rākṣasa, at sa pagmamadali’y inihahagis sa kanyang bibig gamit ang iisang kamay.

Verse 97

सम्प्रस्रवंस्तदामेदश्शोणिते च महाबलः ।वध्यमानोनगेन्द्राग्रैर्भक्ष्यामासवानरान् ।।।।

At ang makapangyarihan—kahit tinatamaan ng mga tuktok ng bundok—ay patuloy na nilalapa ang mga Vānara, habang umaagos ang taba at dugo.

Verse 98

तेभक्ष्यमाणाहरयोरामंजुग्मुस्तदागतिम् ।कुम्भकर्णोभृशंक्रुद्धःकपीन् खादन् प्रधावति ।।।।

Habang nilalapa sila, ang mga mandirigmang Vānara ay lumapit kay Rāma upang sumilong; ngunit si Kumbhakarṇa, labis na nagngangalit, ay humahabol, patuloy na kumakain ng mga unggoy habang tumatakbo.

Verse 99

शतानिसप्तचाष्टौ च विंशत्रतिंशत्तथैव च ।सम्परिष्वज्यबाहुभ्यांखादवनिपरिधावति ।।।।

Ikinakalat niya ang kanyang mga bisig sa paligid, sinasakmal sila nang maramihan—daan-daan, tigpito at tigwalo, tigdalawampu at tigtatlumpu—at tumatakbong nilalapa sila.

Verse 100

मेदोवसाशोणितदिग्धगात्रःकरायवसक्तग्रथितान्त्रमालः ।ववर्षशूलानिसतीक्षणदंष्ट्रःकालोयुगान्तस्थइववृद्धः ।।।।

Ang kanyang mga viyas ay nababalot ng taba at dugo, may kuwintas ng mga bituka na nakasabit sa kanyang mga tainga, at matatalim na pangil, siya ay nagpaulan ng mga sibat tulad ni Kamatayan sa pagwawakas ng panahon.

Verse 101

तस्मिन् कालेसुमित्रायाःपुत्रःपरबलार्दनः ।चकारलक्ष्मणःक्रुद्धोयुद्धंपरपुरञ्जयः ।।।।

Sa oras na iyon, si Lakshmana, ang anak ni Sumitra, ang tagapuksa ng mga kalabang hukbo at mananakop ng mga lungsod ng kaaway, ay galit na sumabak sa labanan.

Verse 102

स कुम्भकर्णस्यशरान् शरीरेसप्तवीर्यवान् ।निचखादाददेचान्यावनिससर्ज च लक्ष्मणः ।।।।

Ang magiting na si Lakshmana ay bumaon ng pitong palaso sa katawan ni Kumbhakarna; at sa pagkuha ng iba pang mga palaso, pinakawalan niya ang mga ito nang sunud-sunod.

Verse 103

पीड्यमानस्तदस्त्रंतुविशेषंतत्सराक्षसः ।ततश्चुकोपबलवान्सुमित्रानन्दवर्दनः ।।।।

Bagama't nahihirapan sa sandatang iyon, sinalag ito ng Rakshasa at pinawalang-bisa ang lakas nito; pagkatapos ay nag-alab sa galit ang makapangyarihang si Lakshmana, na nagdaragdag sa ligaya ni Sumitra.

Verse 104

अथास्यकवचंशुभ्रंजाम्भूनदमयंशुभम् ।प्रच्छादयामासशरैस्सन्ध्याभ्रमिवमारुतः ।।।।

Pagkatapos, tinakpan niya ng mga palaso ang makinang at mapalad na baluting ginto, na tila hangin na bumabalot sa mga ulap ng dapithapon.

Verse 105

नीलाञ्जनचयप्रख्यश्शरैःकाञ्चनभूषणैः ।अपीड्यमानश्शुशुभेमेघैस्सूर्यइवांशुमान् ।।।।

Maitim na parang bunton ng bughaw na koliryo, at pinalamutian ng gintong hiyas, bagaman tinutusok ng mga palaso ay hindi siya nagmukhang nababagabag; nagningning siya na parang araw na natatakpan ng mga ulap.

Verse 106

ततस्सराक्षसोभीमस्सुमित्रानन्दवर्धनम् ।सावज्ञमेवप्रोवाचवाक्यंमेघौघनिस्स्वनः ।।।।

Pagkaraan, ang kakila-kilabot na rākṣasa, na ang tinig ay umuugong na parang nagkakapatong na kulog na ulap, ay nagsalita kay Lakṣmaṇa—kagalakan ni Sumitrā—sa mapanlibak na paraan.

Verse 107

अन्तकस्याप्यकष्टेन युधि जेतारमाहवे ।युध्यतामामभीतेनख्यापितावीरतात्वया ।।।।

“Sa pakikipaglaban sa akin nang walang takot, ipinahayag mo ang iyong kabayanihan—sa akin na sa digmaan ay napagtagumpayan ko kahit si Antaka (Kamatayan) nang walang hirap.”

Verse 108

प्रगृहीतायुधस्येहमृत्योरिवमहामृधे ।तिष्ठन्नप्रग्रतःपूज्यःकिमुयुद्धप्रदायकः ।।।।

“Dito sa dakilang labanan, ang sinumang tumatayo sa harap ko na may sandata sa kamay—na parang Kamatayan mismo—ay karapat-dapat parangalan; lalo pa ang nag-aalay ng pakikidigma nang buong tapang!”

Verse 109

ऐरावतंबलेनसमारूढोवृतःसर्वामरैःप्रभुः ।नैवशक्रोऽपिसमरेस्थितपूर्वःकदाचन ।।।।

Kahit si Śakra (Indra) man—panginoon ng mga deva—na nakasakay sa makapangyarihang Airāvata at napalilibutan ng lahat ng mga walang-kamatayan, kailanma’y hindi pa tumindig sa digmaan upang harapin ako, ni minsan.

Verse 110

अद्यत्वयाहम्सौमित्रेबालेनापि , नापिपराक्रमैः ।तोषितोगन्तुमिच्छामित्यामनुज्ञाप्यराघवम् ।।।।

“Saumitri, ngayon ay nasiyahan ako sa iyo—bagaman ikaw ay bata pa—dahil sa iyong kagitingan. Pagkatapos magpaalam, nais kong lumapit kay Rāghava (Rāma).”

Verse 111

यत्तुवीर्यबलोत्साहैस्तोषितोऽहंरणेत्वया ।राममेवैकमिच्छामिहन्तुंयस्मिन् हतेहतम् ।।।।

“Tunay na sa digmaan ay ikinasiya mo ako sa iyong kagitingan, lakas, at alab ng loob; ngunit si Rāma lamang ang nais kong patayin—sapagkat kapag siya’y napatay, para na ring napatay ang lahat.”

Verse 112

रामेमयात्रनिहतेयेऽन्येस्थास्यन्तिसंयुगे ।तानहंयोधयिष्यामिस्वबलेनप्रमाथिना ।।।।

“Kapag si Rāma ay napatay ko rito, sinumang iba pa ang manatiling nakatayo sa labanan—sila’y aking haharapin sa sarili kong dumudurog na lakas.”

Verse 113

इत्युक्तवाक्यंतद्रक्षःप्रोवाचस्तुतिसंहितम् ।मृधेघोरतरंवाक्यंसौमित्रिःप्रहसन्निव ।।।।

Nang mabigkas ng rākṣasa ang gayong mapagyabang at nakapangingilabot na salita sa gitna ng digmaan, si Saumitri—na wari’y tumatawa—ay sumagot.

Verse 114

यस्त्वंशक्रादिभिर्वरैरसह्यःप्राप्यपौरुषम् ।तत्सत्यंनान्यथावीरदृष्टस्तेऽद्यपराक्रमः ।।।।एषदाशरथीरामस्तिष्ठत्यद्रिरिवाचलः ।

“Bayani, totoo: ang pagkalalaki mong natamo’y di-matiis kahit nina Indra at ng mga tulad niya. Nakita nga ngayon ang iyong tapang. Ngunit narito si Rāma, anak ni Daśaratha—nakatindig na di matinag, gaya ng bundok.”

Verse 115

इतिश्रुत्वाह्यनादृत्यलक्ष्मणं स निशाचरः ।।।।अतिक्रम्य च सौमित्रिंकुम्भकर्णोमहाबलः ।राममेवाभिदुद्रावकम्पयन्निवमेदिनीम् ।।।।

Pagkarinig nito, ang gabing-gumagala na rākṣasa—si Kumbhakarṇa na makapangyarihan—ay di pinansin si Lakṣmaṇa; nilampasan si Saumitri at sumugod kay Rāma lamang, na wari’y pinanginginig ang lupa.

Verse 116

इतिश्रुत्वाह्यनादृत्यलक्ष्मणं स निशाचरः ।।6.67.115।।अतिक्रम्य च सौमित्रिंकुम्भकर्णोमहाबलः ।राममेवाभिदुद्रावकम्पयन्निवमेदिनीम् ।।6.67.116।।

Pagkarinig nito, ang makapangyarihang gabing-gumagala na Kumbhakarṇa ay di pinansin si Lakṣmaṇa; nilampasan si Saumitri at dumiretso sa pagsugod kay Rāma, na wari’y nanginginig ang mismong daigdig.

Verse 117

अथदाशरथींरामोरौद्रमस्त्रंप्रयोजयन् ।कुम्भकर्णस्यहृदयेससर्जनिशितान् शरान् ।।।।

Pagkaraan, si Rāma na anak ni Daśaratha, sa paglalapat ng Raudra na sandata, ay pinakawalan ang matatalim na palaso sa dibdib ni Kumbhakarṇa.

Verse 118

तस्यरामेणविद्धस्यसहसाभिप्रधावतः ।अङ्गालमिश्राःक्रुद्धस्यमुखान्निश्चेरुरर्चिषः ।।।।

Nang siya’y masugatan ni Rāma habang biglang sumasalakay sa poot, mula sa kanyang bibig ay sumiklab ang mga liyab na may halong nagbabagang baga.

Verse 119

रामास्त्रविद्धोघोरंवैनदन्राक्षसपुङ्गवः ।अभ्यधावतसङ्कृद्धोहरीन् निद्रावयन् रणे ।।।।

Tinamaan ng mga pana ni Rāma, ang pinakabantog sa mga rākṣasa ay umungal nang kakila-kilabot at, sa matinding poot, sumugod—pinagkawatak-watak ang mga vānara sa digmaan.

Verse 120

तस्योरसिनिमग्नास्तेशराबर्हिणवाससः ।हस्ताच्छास्यपरिभ्रष्टागदाचोर्व्यांपपात ह ।।।।

Ang mga palasong may palamuting balahibo ng paboreal ay bumaon sa kanyang dibdib; at mula sa kanyang kamay ay nadulas ang kanyang gada at bumagsak sa lupa.

Verse 121

आयुधानि च सर्वाणिविप्राकीर्यन्तभूतले ।स निरायुधमात्मानंयदामेनेमहाबलः ।।।।मुष्टिभ्यां च चरणाभ्यां च चकारकदनंमहत् ।

Nang ang lahat ng kanyang sandata ay nagkalat sa lupa, ang makapangyarihan, nang mapagtantong siya’y walang armas, ay nagdulot ng malaking pagwasak sa pamamagitan ng mga kamao at mga paa.

Verse 122

स बाणैरतिविद्धाङ्गःक्षतजेनसमुक्षितः ।।।।रुधिरंपरिसुस्रावगिरिःप्रस्रवणंयथा ।

Siya’y tinusok ng mga palaso sa buong katawan, at nabasa ng dugong mula sa sugat; ang dugo’y umagos nang walang tigil, gaya ng bundok na nagbubukal ng bukal.

Verse 123

स तीव्रेण च कोपेनरुधिरेण च मूर्छितः ।।।।वानरान्राक्षसानृक्षान्खादन्विपरिधावति ।

Nalasing sa matinding poot at sa dugo, siya’y nag-uumaligid na parang ulol, nilalapa ang mga Vānara, mga Rākṣasa, at mga oso.

Verse 124

अथशृङ्गंसमाविध्यभीमंभीमपराक्रमः ।चिक्षेपराममुद्धिश्यबलवानन्तकोपमः ।।।।

Pagkaraan, ang makapangyarihang may kakila-kilabot na lakas—na wari’y Kamatayan sa galit—ay pinaikot ang isang nakapanghihilakbot na tuktok ng bundok at inihagis iyon patungo kay Rāma.

Verse 125

अप्राप्तमन्तरारामःसप्तभिस्तमजिह्मगैः ।चिच्छेदगिरिशृङ्गंतंपुनःसन्धायकार्मुकम् ।।।।

Bago pa iyon makarating, si Rāma—muling isinukbit ang busog—ay dinurog ang tuktok ng bundok sa pitong tuwid at di-nalilihis na palaso.

Verse 126

ततस्तुरामोधर्मात्मातस्यशृङ्गंमहत्तदा ।।।।शरैःकाञ्चनचित्राङ्गैश्चिच्छेदपुरुषर्षभः ।

Pagkatapos, si Rāma na may banal na diwa, ang pinakadakila sa mga tao, ay noon din hinati ang malaking tuktok na iyon sa mga palasong kumikislap sa gintong palamuti.

Verse 127

तन्मेरुशिखराकारंद्योतमानमिवश्रिया ।।।।द्वेशतेवानराणां च पतमानमपातयत् ।

Yaong tipon, na tila tuktok ng Meru at kumikislap na parang may banal na karilagan, sa pagbagsak nito’y tumama at nagpabagsak sa dalawang daang Vānara.

Verse 128

तस्मिन् काले स धर्मात्मालक्ष्मणोराममब्रवीत् ।।।।कुम्भकर्णवधेयुक्तोयोगान् परिमृशन्बहून् ।

Noong sandaling iyon, si Lakṣmaṇa na matuwid ang loob, nakatuon sa paglipol kay Kumbhakarṇa at nagbabalangkas ng maraming paraan, ay nagsalita kay Rāma.

Verse 129

नैवायंवानरान्राजन्नविजानातिराक्षसान् ।।।।मत्तश्शोणितगन्धे न स्वान् परांश्चैवखादति ।

O Hari, lasing sa amoy ng dugo, hindi na niya nakikilala ang Vānara at ang Rākṣasa; walang pili niyang nilalamon—maging kakampi man o kaaway.

Verse 130

साध्वेनमधिरोहस्तुसर्वतोवानरर्षभाः ।।।।यूथपाश्चयथामुख्यास्तिष्ठन्त्वस ।

Sumakay sa kanya mula sa lahat ng panig ang pinakamahuhusay na Vānara; at ang mga pinunong-yūtha at mga pangunahing mandirigma ay pumuwesto sa paligid niya.

Verse 131

अप्ययंदुर्मतिःकालेगुरुभारप्रपीडितः ।।।।प्रपतन्राक्षसोभूमौनान्यान्हन्यात्ल्पवङ्गमान् ।

Kahit ang masamang-isip na Rakshasa na ito—sa sandaling ito’y nadaganan ng mabigat na pasanin at bumagsak sa lupa—hindi na makapapatay pa ng iba pang mga Vanara.

Verse 132

तस्यतद्वचनंश्रुत्वाराजपुत्रस्यधीमतः ।।।।तेसमारुरुहुर्हृष्टाःकुम्भकर्णंप्लवङ्गमाः ।

Nang marinig nila ang mga salitang iyon ng marunong na prinsipe, nagalak ang mga Vanara at masiglang umakyat kay Kumbhakarna.

Verse 133

कुम्भकर्णस्तुसङ्कृद्धस्समारूढःप्लवङ्गमैः ।।।।व्यधूनयत्तान्वेगेनदुष्टहस्तीवहस्तिपान् ।

Ngunit si Kumbhakarna, nagngangalit habang sinasakyan ng mga Vanara, ay inalog sila nang buong lakas at itinapon—gaya ng masamang elepanteng itinataboy ang sakay nito.

Verse 134

तान् न्दृष्टवानिर्धुतान्रामोदुष्टोऽयमितिराक्षसः ।।।।समुत्पपातवेगेनधनुरुत्तममाददे ।

Nang makita ni Rama na sila’y naihagis, hinatulan niya, “Malupit ang Rakshasa na ito,” at biglang sumugod nang matulin, tangan ang kanyang pinakamainam na busog.

Verse 135

क्रोधरक्तेक्षणोवीरोनिर्दहन्निवचक्षुषा ।।।।राघवोराक्षसंरोषाभिदुद्राववेगितः ।यूथपान्हर्षयन्सर्वान्कुम्भकर्णभयार्दितान् ।।।।

Namumula sa galit ang mga mata ng bayani, wari’y sinusunog sa titig; si Raghava ay buong poot na sumugod nang matulin sa Rakshasa, at pinalakas ang loob ng lahat ng mga pinunong pangkat na nanginginig sa takot kay Kumbhakarna.

Verse 136

क्रोधरक्तेक्षणोवीरोनिर्दहन्निवचक्षुषा ।।6.67.135।।राघवोराक्षसंरोषाभिदुद्राववेगितः ।यूथपान्हर्षयन्सर्वान्कुम्भकर्णभयार्दितान् ।।6.67.136।।

Si Rāghava, ang bayaning nag-aalab ang mga mata sa poot na wari’y sinusunog sa titig, ay buong bilis na sumugod sa rākṣasa; at pinasigla niya ang loob ng lahat ng mga pinunong Vānara na nanginginig sa takot kay Kumbhakarṇa.

Verse 137

स चापमादायभुजङ्गकल्पंधृढज्यमुग्रंतपनीयचित्रम् ।हरीन् समाश्वास्यसमुत्पपातरामोनिबद्धोत्तमतूणबाणः ।।।।

Kinuha niya ang kanyang busog na tila ahas ang anyo—matibay ang pagkakabigkis ng pisi, mabagsik, at kumikislap sa gintong kinang. Pinalakas niya ang loob ng mga Vānara, at si Rāma, na nakataling mabuti ang lalagyan ng palaso at hitik sa mahuhusay na pana, ay lumundag pasulong.

Verse 138

स वानरगणैस्तैस्तुवृतःपरमदुर्जयः ।लक्ष्मणानुचरोरामस्सम्प्रतस्थेमहाबलः ।।।।

Si Rāma, na makapangyarihan at halos di magapi, ay nagpatuloy nang may matatag na pasiya, kasunod si Lakṣmaṇa at napaliligiran ng mga pangkat ng Vānara.

Verse 139

स ददर्शमहात्मानंकिरीटिनमरिन्दमम् ।शोणितावृतरक्ताक्षंकुम्भकर्णंमहाबलम् ।।।।

Nakita niya si Kumbhakarṇa—makapangyarihan, may korona, tagapagpabagsak ng mga kaaway—na mapulang-mapula ang mga mata at nababalutan ng dugo ang katawan.

Verse 140

सर्वान् समभिधावन्तंयथारुष्टंदिशागजम् ।मार्गमाणंहरीन्कक्रुद्धंराक्षसैःपरिवारितम् ।।।।

Napapaligiran ng mga rākṣasa, siya’y nagngangalit na sumugod at naghanap sa mga vānarā—gaya ng nag-aalimpuyong diggaja, ang bantay na elepante ng mga dako, na humahagibis sa lahat ng madaanan.

Verse 141

व्निध्यमन्दरसङ्काशंकाञ्चनाङ्गदभूषणम् ।स्रवन्तंरुधिरंवक्त्राद्वर्षामेघमिवोथतितम् ।।।।

Kasingtindig ng Vindhya o Mandara at pinalamutian ng gintong mga anggada, umagos ang dugo mula sa kanyang bibig, na wari’y ulap ng tag-ulan na nagbubuhos ng malakas na ulan.

Verse 142

जिह्वयापरिलिह्यन्तंसृक्किणीशोणितेक्षणम् ।मृद्नन्तंवानरानीकंकालान्तकयमोपमम् ।। ।।

Namumula sa dugo ang kanyang mga mata; dinidilaan ng dila ang mga sulok ng bibig, at dinudurog ang hanay ng mga vānarā—kawangis ni Yama, ang tagapagdala ng kamatayan sa wakas ng panahon.

Verse 143

तंदृष्टवाराक्षसश्रेष्ठंप्रदीप्तानलवर्चसम् ।विस्फारयामासतदाकार्मुकंपुरुषर्षभः ।।।।

Nang makita ni Rāma, ang pinakadakila sa mga tao, ang pinakamapangyarihang rākṣasa na nagliliyab na parang apoy, kanyang hinila at pinatigas ang kanyang busog.

Verse 144

स तस्यचापनिर्घोषात्कुपितोराक्षसर्षभः ।अमृष्यमाणस्तंघोषमभिदुद्रावराघवम् ।।।।

Sa dagundong na tunog ng kanyang busog, nagngalit ang rākṣasa—ang toro sa mga rākṣasa; hindi niya matiis ang tunog na iyon kaya’t sumugod siya nang tuwid kay Rāghava.

Verse 145

ततस्तुवातोद्धतमेघकल्पंभुजङ्गराजोत्तमभोगबाहुम् ।तमापतन्तंधरणीराभमुवाचरामोकुम्भकर्णम् ।।।।

Pagkaraan, hinarap ni Rāma si Kumbhakarṇa habang siya’y sumasalakay—tila bundok, ang mga bisig ay gaya ng mga likaw ng hari ng mga ahas, at tulad ng ulap na hinahampas ng hangin.

Verse 146

आगच्छरक्षोधिपमाविषादमवस्थितोऽहंप्रगृहीतचापः ।अवेहिमांराक्षसवंशनाशनंयस्त्वंमुहूर्ताद्भविता ।।।।

“Lumapit ka, O panginoon ng mga rākṣasa; huwag kang malugmok sa panghihina. Narito ako, nakahanda, hawak ang aking pana. Kilalanin mo ako: sa isang saglit, ikaw ang magiging tagapuksa ng sarili mong angkan ng rākṣasa.”

Verse 147

रामोऽयमितिविज्ञायजहासविकृतस्वनम् ।अभ्यधावतसङ्ककृद्धोहरीवनिद्रावयन्रणे ।।।।

Nang makilala niyang, “Si Rāma ito,” tumawa si Kumbhakarṇa nang may baluktot at di-likas na ugong; at sa galit ay sumugod sa labanan, pinangangalat ang mga unggoy.

Verse 148

पातयन्निवसर्वेषांहृदयनिवनौकसाम् ।प्रहस्यविकृतंभीमंसमेघस्न्तितोपमम् ।।।।कुम्भकर्णोमहातेजाराघवंवाक्यमब्रवीत् ।

Sa kakila-kilabot na pagtawa, pangit at nakapanghihilakbot—ang tinig ay gaya ng dagundong ng kulog sa ulap, na wari’y ibinabagsak ang mga puso ng mga naninirahan sa gubat—ang makapangyarihang Kumbhakarṇa ay nagsalita kay Rāghava.

Verse 149

नाहंविराधोविज्ञेयो न कबन्दःखरो न च ।न वाली न च मारीचःकुम्भकर्णःसमागतः ।।।।

“Huwag mo akong ipagkamaling si Virādha, ni si Kabandha, ni si Khara; hindi rin ako si Vālī, ni si Mārīca. Ako si Kumbhakarṇa, at ako’y dumating.”

Verse 150

पश्यमेमुद्गरंभीमंसर्वकालायसंमहत् ।अनेननिर्जितादेवादानवाश्चपुरामया ।।।।

“Masdan mo ang aking nakapanghihilakbot na pamalo—malaki at dalisay na bakal. Sa pamamagitan nito, minsan ko nang dinaig ang mga deva at ang mga Dānava.”

Verse 151

विकर्णवासइतिमांनावज्ञातुंत्वमर्हसि ।स्वल्पाऽपिहि न मेपीडार्णनासाविनाशनात् ।।।।

“Hindi mo nararapat akong hamakin bilang ‘walang tainga at ilong.’ Sa pagkawala ng tainga at ilong, ni kaunting sakit ay wala akong nadarama.”

Verse 152

दर्शयेक्ष्वाकुशार्दूलवीर्यंगात्रेषुमेलघु ।ततस्त्वांभक्षयिष्यामिदृष्टपौरुषविक्रमम् ।।।।

“O tigre ng angkan ni Ikṣvāku, ipakita mo ang iyong tapang sa aking katawan. Pagkakita ko sa iyong lakas na panlalaki, saka kita lalamunin.”

Verse 153

स कुम्भकर्णस्यवचोनिशम्यरामस्सुपुङ्खान् विससर्जन् ।तैराहतोवज्रसमवेगैर्नचुक्षुभे न व्यथतेसुरारिः ।।।।

Nang marinig ni Rāma ang mga salita ni Kumbhakarṇa, pinakawalan niya ang mga palasong may magagandang balahibo. Bagaman tinamaan ng mga palasong kasing-bilis ng kidlat, ang kaaway ng mga deva ay hindi natinag ni nagpakita ng pagdurusa.

Verse 154

यैस्सायकैस्सालवरानिकृत्तावालीहतोवानरपुङ्गवश्च ।तेकुम्भकर्णस्यतदाशरीरंवज्रोपमं न व्यधयांप्रचक्रुः ।।।।

Ang mga palasong yaon na siyang pumutol sa matatapang na punong sāla at siyang tumama kay Vālī, ang pinakadakila sa mga unggoy—yaon ding mga palasong tila kulog ay hindi nakabutas sa katawang parang vajra ni Kumbhakarṇa.

Verse 155

स वारिधाराइवसायकास्तान् पिबन् शरीरेणमहेन्द्रशत्रुः ।जघानरामस्यशरप्रवेगंव्याविध्यतंमुग्रवेगम् ।।।।

Gaya ng mga bugso ng ulan, ininuman niya sa sariling katawan ang mga palasong iyon; at ang kaaway ni Mahendra, iniikot ang kanyang pamalo, ay humampas upang pigilin ang bagsik ng pag-ulan ng mga palaso ni Rāma sa rumaragasang lakas ng kanyang mace.

Verse 156

ततस्तुरक्षःक्षतजावलिप्तंवित्रासनंदेवमहचमूनाम् ।व्याविध्यतंमुद्गरमुग्रवेगंनिद्रावयामासचमूंम् ।।।।

Pagkaraan, ang rākṣasang iyon—nababalutan ng dugo mula sa mga sugat at nakapangingilabot maging sa dakilang hukbo ng mga deva—ay iniikot ang kanyang pamalo sa marahas na bilis at pinanghina, pinatakas, at pinabagsak ang mga hanay ng hukbong vānara.

Verse 157

वायव्यमादायततोमहास्त्रंरामःप्रचिक्षेपनिशाचराय ।समुद्गरंतेनजघानबाहुं स कृत्तबाहुस्तुमुलंनाद ।।।।

Kaya’t kinuha ni Rāma ang dakilang sandatang Vāyavya at inihagis sa gabing-gumagala na kaaway; sa sandatang iyon ay tinamaan niya ang bisig na may hawak ng pamalo, at si Kumbhakarṇa—naputulan ng braso—ay umungal nang kakila-kilabot.

Verse 158

स तस्यबाहुर्गिरिशृङ्गकल्पःसमुद्गरोराघवबाणकृत्तः ।पपाततस्मिन् हरिराजसैन्येजघानतांवानरवाहिनीं ।।6.17.158।।

Ang naputol niyang bisig—kasintangkad ng tuktok ng bundok, mahigpit pang nakakapit sa pamalo, at pinutol ng palaso ni Rāghava—ay bumagsak sa hukbo ng haring-unggoy at nilipol ang mga hanay ng mga vānara.

Verse 158

स तस्यबाहुर्गिरिशृङ्गकल्पःसमुद्गरोराघवबाणकृत्तः ।पपाततस्मिन् हरिराजसैन्येजघानतांवानरवाहिनीं ।।6.17.158।।

Ang naputol niyang bisig—kasintangkad ng tuktok ng bundok, mahigpit pang nakakapit sa pamalo, at pinutol ng palaso ni Rāghava—ay bumagsak sa hukbo ng haring-unggoy at nilipol ang mga hanay ng mga vānara.

Verse 159

तेवानराभग्नहतावशेषाःपर्यन्तमाश्रित्यतदाविषण्णाः ।प्रपीडिताङ्गाददृशुस्सुघोरंनरेन्द्ररक्षोधिपन्निपातम् ।।।।

At ang mga nalabing vānara—wasak, sugatan, at lugmok sa dalamhati—ay nagsilapit na may dinadaganan ng kirot ang kanilang mga katawan, at nasilayan ang kakila-kilabot na sagupaan ng Hari (Rāma) at ng panginoon ng mga rākṣasa (Kumbhakarṇa).

Verse 160

स कुम्भकर्णोऽस्त्रनिकृत्तबाहुर्महासिकृत्ताग्रइवाचलेन्द्रः ।उत्पाटयामासकरेणवृक्षंततोऽभिदुद्रावरणेनरेन्द्रम् ।।।।

Si Kumbhakarṇa, na naputol ang bisig dahil sa sandata, ay wari’y dambuhalang bundok na tinapyas ang tuktok; saka, binunot niya sa kamay ang isang punong tala at sumugod sa hari sa gitna ng labanan.

Verse 161

स तस्यबाहुंसहतालवृक्षंसमुद्यतंपन्नगभोगकल्पम् ।इन्द्रास्त्रयुक्तेनजघानरामोबाणेनजाम्भूनदचित्रितेन ।।।।

Nang itinaas niya ang bisig na may hawak na punong tala—nakapulupot na tila talukbong ng ahas—tinamaan iyon ni Rāma ng palaso na may bisa ng Indrāstra, kumikislap na parang ginto ng jambūnada.

Verse 162

स कुम्भकर्णस्यभुजोनिकृत्तःपपातभूमौगिरिसन्निकाशः ।विवेष्टमानोनिजाघनवृक्षान् शैलान्शिलावानरराक्षसांश्च ।।।।

Ang naputol na bisig ni Kumbhakarṇa, kasinlaki ng bundok, ay bumagsak sa lupa; at habang umiikot sa pagbagsak, winasak nito ang mga puno, bato at tipak ng batuhan, dinurog ang mga mandirigmang vānara at rākṣasa kapwa.

Verse 163

तंछिन्नबाहुंसमवेक्ष्यरामःसमापतन्तंसहसानदन्तम् ।द्वावर्धचन्द्रौनिशितौप्रगृह्यचिच्छेदपादौयुधिराक्षसस्य ।।।।

Nang makita niyang sumusugod pa rin at umuungal ang Raksasa kahit putol na ang mga braso, kumuha si Rama ng dalawang palaso na hugis gasuklay at pinutol ang mga paa nito sa labanan.

Verse 164

तौतस्यपादौप्रदिशोदिशश्चगिरेर्गुहाश्चैवमहार्णवं च ।लङ्कां च सेनांकपिराक्षसानांविनादयन्तौविनिपेततुश्च ।।।।

Bumagsak ang kanyang mga paa nang may dagundong, na umalingawngaw sa mga direksyon, kuweba, at karagatan, kaya't nayanig ang Lanka at ang mga hukbo ng mga Vanara at Raksasa.

Verse 165

निकृत्तबाहुद्विनिकृत्तपादोविदार्यवक्त्रंबडबामुखाभम् ।दुद्रावरामंसहसाभिगर्जन् राहुर्यथाचन्द्रमिवान्तऽरिक्षे ।।।।

Kahit putol na ang mga braso at paa, ibinuka niya ang kanyang bibig na parang apoy sa ilalim ng dagat at, habang umuungal, ay sumugod kay Rama tulad ng pagsugod ni Rahu sa Buwan.

Verse 166

अपूरयत्तस्यमुखंशिताग्रैरामश्शरैर्हेमपिनद्धपुङ्खैः ।स पूर्णवक्त्रो न शशाकवक्तुंचुकूजकृच्छ्रेणमुमूर्छचापि ।।।।

Pinuno ni Rama ang kanyang bibig ng matatalim na palaso na may gintong balahibo. Dahil puno ang bibig, hindi siya makapagsalita; dumaing siya nang may hirap at nawalan ng malay.

Verse 167

अथाददेसूर्यमरीचिकल्पं स ब्रह्मदण्डान्तककाकलकल्पम् ।अरिष्टमैन्द्रंनिशितंसुपुङ्खंरामश्शरंमारुततुल्यवेगम् ।।।।

Pagkatapos ay kinuha ni Rama ang isang palaso na nagniningning tulad ng sinag ng araw, katulad ng tungkod ni Brahma at ng Kamatayan, isang sandata ni Indra na mabilis pa sa hangin.

Verse 168

तंवज्रजाम्भूनदचारुपुङ्खंप्रदीप्तसूर्यज्वलनप्रकाशम् ।महेन्द्रवज्राशनितुल्यवेगंरामःप्रचिक्षेपनिशाचराय ।।।।

Inihagis ni Rāma sa gabing-demonyo ang palasong may marikit na tangkay na binalutan ng gintong vajra at pinapalamutian ng diyamante—nagniningas sa liwanag ng araw at apoy, at kasingbilis ng kulog na sandata ni Mahendra.

Verse 169

स सायकोराघवबाहुचोदितोदिशस्स्वभासादशसम्प्रकाशयन् ।विधूमवैश्वानरभीमदर्शनोजगामशक्राशनिवीर्यविक्रमः ।।।।

Ang palasong yaon, pinakilos ng bisig ni Rāghava, ay nagliwanag sa sampung dako sa sarili nitong ningning. Nakapanghihilakbot na masdan na parang apoy na walang usok, sumugod ito na taglay ang lakas at bagsik ng kulog na sandata ni Indra.

Verse 170

स तन्महापर्वतकूटसन्निभंविवृत्तदंष्ट्रंचलचारुकुण्डलम् ।चकर्तरक्षोधिपतेश्शिरस्तदायथैववृत्रस्यपुरापुरन्दरः ।।।।

Pagkaraan, pinugot niya ang ulo ng panginoon ng mga rākṣasa—na ang anyo’y tulad ng matayog na tuktok ng malaking bundok, may nakausling pangil at maririkit na hikaw na umuugoy—gaya noong unang panahon nang pugutan ni Purandara (Indra) si Vṛtra.

Verse 171

कुम्भकर्णशिरोभातिकुण्डलालङ्कृतंमहत् ।आदित्येऽभ्युदितेरात्रौमध्यस्थइवचन्द्रमाः ।।।।

Ang napakalaking ulo ni Kumbhakarṇa, na pinalamutian ng mga hikaw, ay kumikislap na parang buwan sa gitna ng langit sa gabi, kapag sumisikat na ang bituing pinamumunuan ni Aditi.

Verse 172

तद्रामबाणाभिहतंपपातरक्षःशिरःपर्वतसन्निकाशम् ।बभञ्जचर्यागृहगोपुराणिप्राकारमुच्चंतमपातयच्च ।।।।

Tinamaan ng palaso ni Rāma, ang ulo ng rākṣasa—kasinglaki ng bundok—ay bumagsak; at sa pagbagsak nito’y nadurog ang mga bahay at matatayog na tarangkahan, at napabagsak din ang mataas na pader ng kuta.

Verse 173

तच्चातिकायंहिमहत्प्रकाशंरक्षस्तदातोयनिधौपपात ।ग्राहान्परान् मीनवरान्भुजङ्गान् ममर्दभूमिच तदाविवेश ।।।।

Pagkaraan, ang rākṣasang yaon—napakalaki at nagniningning—ay bumagsak sa karagatan. Sa pagbulusok niya’y nadurog ang mga nilalang doon—mga buwaya, malalaking isda, at mga ahas—at saka lumubog na wari’y pumapasok sa mismong lupa.

Verse 174

तस्मिन्हतेब्राह्मणदेवशत्रौमहाबलेसंयतिकुम्भकर्णे ।चचालभूर्भूमिधराश्चसर्वेहर्षाच्चदेवास्तुमुलंविनेदुः ।।।।

Nang mapatay sa labanan ang makapangyarihang si Kumbhakarṇa—kaaway ng mga Brāhmaṇa at ng mga diyos—nayanig ang lupa at ang lahat ng kabundukan; at ang mga diyos, sa galak, ay nagtaas ng napakalakas na sigaw.

Verse 175

ततस्तुदेवर्षिमहर्षिपन्नगाःसुराश्चभूतानिसुपर्णगुह्यकाः ।सयक्षगन्धर्वगणानभोगताःप्रहर्षितारामपराक्रमेण ।।।।

Pagkaraan, ang mga devarṣi at mahārṣi, ang mga nāga, ang mga diyos at lahat ng nilalang—kasama ang lahi ni Garuḍa, ang mga Guhyaka, at ang mga pangkat ng Yakṣa at Gandharva na naglalakbay sa himpapawid—ay labis na nagalak sa kagitingan ni Rāma.

Verse 176

ततस्तुतेतस्यवधेनभूरिणामनस्विनोनैरृतराजबान्धवाः ।विनेदुरुच्चैर्व्यथितारघूत्तमंहरिंसमीक्ष्यैवयथासुरार्धिताः ।।।।

Dahil sa kanyang napakalaking pagkamatay, ang matatapang na kamag-anak ng hari ng mga rākṣasa ay lubhang nayanig at sumigaw nang malakas sa dalamhati—nangamba sa pinakadakila sa mga Raghu, gaya ng mga elepanteng natitigilan sa pagtanaw sa diyos na sinasamba ng mga Deva, si Indra.

Verse 177

स देवलोकस्यतमोनिहत्यसूर्योयथाराहुमुखाद्विमुक्तः ।तथाव्यभासीद्धरिसैन्यमध्येनिहत्यरामोयुधिकुम्भकर्णम् ।।।।

Tulad ng araw na lumaya mula sa bibig ni Rahu at nagbigay liwanag matapos pawiin ang dilim sa kaharian ng mga diyos, gayundin nagningning si Rama sa gitna ng hukbo ng mga Vanara matapos paslangin si Kumbhakarna sa labanan.

Verse 178

प्रहर्षमीयुर्भवश्चवानराःप्रबुद्धपद्मप्रतिमैरिवाननैः ।अपूजयन् राघवमिष्टभागिनंहतेरिसौभीमबलेदुरासदम् ।।।।

Ang maraming Vanara, na ang mga mukha ay tulad ng namumukadkad na mga loto, ay napuno ng kagalakan; at dahil napatay na ang kalaban na may nakakatakot na lakas, pinarangalan nila si Raghava bilang tagapagkamit ng tagumpay.

Verse 179

स कुम्भकर्णंसुरसैन्यमर्धनम् महत्सुयुद्धेषुकदाचनाजितम् ।नन्दहत्वाभरताग्रजोरणेमहासुरंवृत्रमिवामराधिपः ।।।।

Ang nakatatandang kapatid ni Bharata, matapos paslangin sa labanan si Kumbhakarna—ang dumurog sa hukbo ng mga diyos at hindi pa natatalo sa malalaking digmaan—ay nagalak, tulad ng panginoon ng mga imortal matapos patayin ang demonyong si Vritra.