Sarga 103

Verse 1

लक्ष्मणेनतुतद्वाक्यमुक्तंश्रुत्वा स राघवः ।सन्दधेपरवीरघ्नोधनुरादायवीर्यवान् ।।।।

Nang marinig ni Rāghava ang mga salitang sinabi ni Lakṣmaṇa, ang makapangyarihang mamamatay ng mga kaaway ay kinuha ang kaniyang busog at inihanda ito.

Verse 2

रावणायशरानघोरान्विससर्जचमूमुखे ।अधान्यंरथमास्थायरावणोराक्षसाधिपः ।।।।अभ्यधावतकाकुत्स्थंस्वर्भानुरिवभास्करम् ।

Nagpaulan si Rāma ng kakila-kilabot na mga palaso sa ulunan ng hukbo ni Rāvaṇa. Pagkaraan, si Rāvaṇa, panginoon ng mga rākṣasa, ay sumakay sa ibang karwahe at sumugod kay Kakutstha na parang si Svarbhānu (Rāhu) na lumalapit sa Araw.

Verse 3

दशग्रीवोरधस्थस्तुरामंवज्रोपमैश्शरैः ।।।।आजघानमहाशैलंधाराभिरिवतोयदः ।

Pagkaraan, si Daśagrīva, nakatindig sa kanyang karwahe, ay pinukol si Rāma ng mga palasong tulad ng kulog—gaya ng ulap na bumubuhos ng mga agos sa isang dakilang bundok.

Verse 4

दीप्तपावकसङ्काशैःशरैःकाञ्चनभूषणैः ।।।।अभ्यवर्षद्रणरामोदशग्रीवंसमाहितः ।

Matatag ang loob, si Rāma ay nagpaulan sa digmaan kay Daśagrīva ng mga palasong kumikislap na parang naglalagablab na apoy at may palamuting ginto.

Verse 5

भूमौस्थितस्यरामस्यरथस्थस्य च रक्षसः ।।।।न समंयुद्धमित्याहुर्देवगन्धर्वकिन्नराः ।

Sinabi ng mga Deva, Gandharva, at Kinnara: “Hindi pantay ang labang ito—si Rāma ay nakatayo sa lupa, samantalang ang Rākṣasa ay nakikipaglaban mula sa karwahe.”

Verse 6

ततोदेववरर्श्रीमान् श्रुत्वातेषांवचोऽमृतम् ।।।।आहूयमातलिंशक्रोवचनंचेदमब्रवीत् ।

Pagkaraan, ang maringal na Śakra, pinakadakila sa mga deva, nang marinig ang kanilang mga salitang tila amṛta, ay ipinatawag si Mātali at nagsalita ng ganitong utos.

Verse 7

रथेनममभूमिष्ठंशीघ्रंयाहिरघूत्तमम् ।।।।आहूयभूतलंयातःकुरुदेवहितंमहत् ।

“Sa aking karuwahe, magmadali kang lumapit sa pinakadakila sa mga Raghu na nakatayo sa lupa; tawagin mo siya at, pagdating sa larangan ng digmaan, isakatuparan ang dakilang kabutihang ninanais ng mga diyos.”

Verse 8

इत्युक्तोदेवराजेनमातलिर्देवसारथिः ।।।।प्रणम्यशिरसादेवंततोवचनमब्रवीत् ।

Sa gayong utos ng hari ng mga diyos, si Mātali, ang banal na tagapagpatakbo ng karuwahe, ay yumukod na may paggalang at saka sumagot.

Verse 9

शीघ्रंयास्यामिदेवेन्द्रसारथ्यं च करोम्यहम् ।।।।ततोहयैश्चसम्योज्यहरितैःस्यन्दनोत्तमम् ।

“Agad akong yayaon, O Indra, at ako ang magiging tagapagpatakbo ng karuwahe; saka ko igagapos ang pinakamainam na karuwahe sa mga luntiang kabayo…”

Verse 10

ततःकाञ्चनचित्राङ्गःकिङ्किणीशतभूषितः ।।।।तरुणादित्यसङ्काशोवैदूर्यमयकूबरः ।सदश्वैःकाञ्चनापीडैर्युक्तश्श्वेतप्रकीर्णकैः ।।।।हरिभिःसूर्यसङ्काशैर्हेमजालविभूषितैः ।रुक्मवेणुध्वज्श्रीमन्देवराजरथोवरः ।।।।देवराजेनन्दिष्टोरथमारुह्यमातलिः ।अभ्यवर्ततकाकुत्स्थमवतीर्यत्रिवष्टपात् ।।।।

Pagkaraan, lumitaw ang dakilang karwahe ng Hari ng mga Deva—marilag, hitik sa gintong palamuti at daan-daang kampanilyang tumutunog; nagniningning na tila batang araw, at may pamatok na yari sa batong vaidūrya. Nakakabit dito ang mahuhusay na kabayong may gintong tuktok at puting palamuti—mga kabayong luntiang kumikislap na parang araw, at nababalutan ng lambat na ginto. Sa utos ng Hari ng mga Deva, si Mātali ay sumakay sa karwaheng iyon at, waring bumababa mula sa Svarga, lumapit kay Kakutstha (Rāma).

Verse 11

ततःकाञ्चनचित्राङ्गःकिङ्किणीशतभूषितः ।।6.103.10।।तरुणादित्यसङ्काशोवैदूर्यमयकूबरः ।सदश्वैःकाञ्चनापीडैर्युक्तश्श्वेतप्रकीर्णकैः ।।6.103.11।।हरिभिःसूर्यसङ्काशैर्हेमजालविभूषितैः ।रुक्मवेणुध्वज्श्रीमन्देवराजरथोवरः ।।6.103.12।।देवराजेनन्दिष्टोरथमारुह्यमातलिः ।अभ्यवर्ततकाकुत्स्थमवतीर्यत्रिवष्टपात् ।।6.103.13।।

Ito’y nakakabit sa mahuhusay na kabayong may gintong tuktok at puting palamuti—mga kabayong luntiang nagniningning na parang araw, at pinalamutian ng lambat na ginto.

Verse 12

ततःकाञ्चनचित्राङ्गःकिङ्किणीशतभूषितः ।।6.103.10।।तरुणादित्यसङ्काशोवैदूर्यमयकूबरः ।सदश्वैःकाञ्चनापीडैर्युक्तश्श्वेतप्रकीर्णकैः ।।6.103.11।।हरिभिःसूर्यसङ्काशैर्हेमजालविभूषितैः ।रुक्मवेणुध्वज्श्रीमन्देवराजरथोवरः ।।6.103.12।।देवराजेनन्दिष्टोरथमारुह्यमातलिः ।अभ्यवर्ततकाकुत्स्थमवतीर्यत्रिवष्टपात् ।।6.103.13।।

Ang pinakadakilang karwahe ng Hari ng mga Deva ay maringal at maningning, taglay ang watawat na ang tungkod ay yari sa ginintuang kawayan.

Verse 13

ततःकाञ्चनचित्राङ्गःकिङ्किणीशतभूषितः ।।6.103.10।।तरुणादित्यसङ्काशोवैदूर्यमयकूबरः ।सदश्वैःकाञ्चनापीडैर्युक्तश्श्वेतप्रकीर्णकैः ।।6.103.11।।हरिभिःसूर्यसङ्काशैर्हेमजालविभूषितैः ।रुक्मवेणुध्वज्श्रीमन्देवराजरथोवरः ।।6.103.12।।देवराजेनन्दिष्टोरथमारुह्यमातलिः ।अभ्यवर्ततकाकुत्स्थमवतीर्यत्रिवष्टपात् ।।6.103.13।।

Sa utos ng Hari ng mga Deva, sumakay si Mātali sa karwahe at, bumababa mula sa Trivaṣṭapa (Svarga), lumapit kay Kakutstha (Rāma).

Verse 14

अब्रवीच्चतदारामंसप्रतोदोरथेस्थितः ।प्राञ्जलिर्मातलिर्वाक्यंसहस्राक्षस्यसारथिः ।।।।

Pagkaraan, si Mātali—ang sarathi ng libong-matang si Indra—na nakatayo sa karwahe at may latigo sa kamay, ay nagsalita kay Rāma nang magkasalikop ang mga palad sa paggalang.

Verse 15

सहस्राक्षेणकाकुत्थ्सरथोऽयंविजयायते ।दत्तस्तवमहासत्त्वश्रीमन् शत्रुनिबर्हण ।।।।

“O Kakutstha—dakilang-loob, maringal, at tagapagdurog ng mga kaaway—ang karwaheng ito ay ipinagkaloob sa iyo ng libong-matang (Indra) upang magtamo ka ng tagumpay.”

Verse 16

इदमैन्द्रंमहच्चापंकवचंचानगिसन्निभम् ।शराश्चादित्यसङ्काशाःशक्तिश्चविमलाशिवा ।।।।

“Narito ang dakilang pana ni Indra at ang baluting kumikislap na tila apoy; ang mga palasong maningning na gaya ng araw; at ang sibat na walang dungis at mapalad.”

Verse 17

आरुह्येमंरथंवीरराक्षसंजहिरावणम् ।मयासारथिनाराजन् महेन्द्रइवदानवान् ।।।।

O haring magiting, sumakay ka sa karwaheng ito; ako ang magiging sarathi mo, at pabagsakin mo ang rākṣasa na si Rāvaṇa, gaya ni Mahendra na minsang lumipol sa mga Dānava.

Verse 18

इत्युक्तःसम्परिक्रम्यरथंतमभिवाद्य च ।आरुरोहतदारामोलोकान् लक्ष्मविराजयन् ।।।।

Sa gayong pananalita, nilibot ni Rāma ang karwahe bilang paggalang at yumukod dito; saka siya sumakay, at sa kanyang mapalad na ningning ay pinagliwanag ang mga daigdig.

Verse 19

तद्भभूवाद्भुतंयुद्धंतुमुलंरोमहर्षणम् ।रामस्य च महाबाहोरावणस्य च रक्षसः ।।।।

Noon ay sumiklab ang isang kagila-gilalas na labanan—marahas at nakapangingilabot—sa pagitan ni Rāma na makapangyarihan ang mga bisig at ni Rāvaṇa, ang rākṣasa.

Verse 20

स गान्धर्वेणगान्धर्वंदैवंदैवेनराघवः ।अस्त्रंराक्षसराजस्यजघानपरमास्त्रवित् ।।।।

Si Rāghava, dalubhasa sa pinakadakilang mga sandata, ay winasak ang sandatang inihagis ng haring rākṣasa—ang Gandharva ay tinapatan ng Gandharva, at ang banal ay tinapatan ng banal.

Verse 21

अस्त्रंतुपरमंघोरंराक्षसंराक्षसाधिपः ।ससर्जपरमक्रुद्धःपुनरेवनिशाचरः ।।।।

Ngunit ang panginoon ng mga Rakshasa—ang gumagala sa gabi—sa sukdulang poot, muling nagpakawala ng isang lubhang kakila-kilabot na sandatang Rakshasa.

Verse 22

तेरावणधनुर्मुक्ताःशराःकाञ्चनभूषणाः ।अभ्यवर्तन्तकाकुत्स्थंसर्पाभूत्वामहाविषाः ।।।।

Ang mga palasong iyon, pinakawalan mula sa busog ni Ravana at pinalamutian ng ginto, ay sumugod kay Kakutstha—na wari’y naging mga dambuhalang makamandag na ahas.

Verse 23

तेदीप्तवदनादीप्तंसमन्तोज्वलनंमुखैः ।राममेवाभ्यवर्तन्तव्यादितास्याभयानकाः ।।।।

Ang mga yaong nakapanghihilakbot, na may nagliliyab na mga mukha at nakanganga, nag-aapoy sa paligid at nagbubuga ng apoy, ay dumaluyong nang tuwiran kay Rama.

Verse 24

तैर्वासुकिसमस्पर्शैर्दीप्तभोगैर्महाविषैः ।दिशश्चसन्ततास्सर्वाप्रदिशश्चसमावृताः ।।।।

Dahil sa mga iyon—na ang haplos ay gaya ni Vāsuki, may nagliliyab na mga likaw at nakamamatay na lason—ang lahat ng direksiyon at mga pagitan nito ay napuno at nabalot.

Verse 25

तान् दृष्टवापन्नगान् रामःसमापततआहवे ।अस्त्रंगारुत्मतंघोरंप्रादुश्चक्रेभयावहम् ।।।।

Nang makita ni Rama ang mga ahas na sumasalakay sa labanan, kanyang ipinamalas ang kakila-kilabot at nakapanghihilakbot na sandata ni Garuḍa.

Verse 26

तेराघवधनुर्मुक्तारुक्मपुङ्खाःशिखिप्रभाः ।सुपर्णाःकाञ्चनाभूत्वाविचेरुःसर्पशत्रवः ।।।।

Ang mga palasong pinakawalan mula sa busog ni Raghava—may gintong balahibo at nagniningning—ay naging mga ginintuang Suparṇa (mga ibong Garuḍa) at lumibot bilang mga kaaway ng mga ahas.

Verse 27

तेतान्सर्वान् जघ्नुस्सर्परूपान्महाजवान् ।सुपर्णरूपारामस्यविशिखाःकामरूपिणः ।।।।

Ang mga palaso ni Rama—napakabilis, nag-anyong Suparṇa at nagbabagong-anyo ayon sa kalooban—ay pumatay sa lahat ng yaong nag-anyong ahas.

Verse 28

अस्त्रेप्रतिहतेक्रुद्धोरावणोराक्षसाधिपः ।अभ्यवर्षत्तदारामंघोराभिःशरवृष्टिभिः ।।।।

Nang mapigil ang kanyang mga astra, nag-alab sa poot si Ravana, ang panginoon ng mga Rakshasa, at saka binuhusan si Rama ng nakapanghihilakbot na ulang-palaso.

Verse 29

ततश्शरसहस्रेणराममक्लिष्टकारिणम् ।अर्दयित्वाशरौघेणमातलिम्प्रत्यविध्यत ।।।।

Pagkaraan, sa isang libong palaso ay binayo niya si Rama—na di napapagod sa gawa—at pagkatapos ay tinamaan niya si Matali sa siksik na bugso ng mga palaso.

Verse 30

चिच्छेदकेतुमुद्धिश्यशरेणैकेनरावणः ।पातयित्वारथोपस्थेरथात्केतुं च काञ्चनम् ।।।।ऐन्द्रानपिजघानाश्वान्शरजालेनरावणः ।

Pagpuntirya sa watawat ng karwahe, pinutol ni Ravana ang bandila sa iisang palaso, at ibinagsak ang gintong pamantayan mula sa plataporma ng karwahe; saka, sa parang lambat na ulang-palaso, tinamaan niya maging ang mga kabayo ni Indra.

Verse 31

तदृष्ट्वासुमहातत्कर्मरावणस्यदुरात्मना: ।विषेदुर्देवगन्धर्वाचारणादानवैस्सह ।।।।राममार्तंतदादृष्टवासिद्धाश्चपरमर्षयः ।व्यथितावानरेन्द्राश्चबभूवुस्सविभीषणाः ।।।।रामचन्द्रमसंदृष्टवाग्रस्तंरावणराहुणा ।

Nang makita ang napakalaking gawa ng masamang-loob na si Rāvaṇa, nalugmok sa dalamhati ang mga Deva, Gandharva at Cāraṇa, kasama ang mga Dānava. Nang makita si Rāma na sugatan at pinahihirapan, nayanig din ang mga Siddha at pinakadakilang Ṛṣi; at ang mga pinuno ng mga Vānara, kasama si Vibhīṣaṇa, ay nabalisa—pagkat nakita nila ang buwaning si Rāmacandra na wari’y nilamon ng Rāhu na anyong Rāvaṇa.

Verse 32

तदृष्ट्वासुमहातत्कर्मरावणस्यदुरात्मना: ।विषेदुर्देवगन्धर्वाचारणादानवैस्सह ।।6.103.31।।राममार्तंतदादृष्टवासिद्धाश्चपरमर्षयः ।व्यथितावानरेन्द्राश्चबभूवुस्सविभीषणाः ।।6.103.32।।रामचन्द्रमसंदृष्टवाग्रस्तंरावणराहुणा ।

Sa pagkakita sa napakalaking gawa ng masamang-loob na si Rāvaṇa, ang mga Deva, Gandharva at Cāraṇa, kasama ang mga Dānava, ay nalugmok sa panghihina. Nang makita si Rāma na pinahihirapan, nayanig ang mga Siddha at pinakadakilang Ṛṣi; at ang mga pinuno ng Vānara, kasama si Vibhīṣaṇa, ay nabalisa—wari’y ang buwaning si Rāma ay nilamon ni Rāvaṇa na gaya ni Rāhu sa paglalaho ng buwan.

Verse 33

प्राजात्यं च नक्षत्रंरोहिणींकशशिनःप्रियाम् ।।।।समाक्रम्यबुधस्तस्थौप्रजानामशुभावहः ।

Si Budha (Mercury), matapos sakupin ang Rohiṇī—ang bituing tahanang minamahal ng Buwan at banal kay Prajāpati—ay tumigil doon, bilang masamang palatandaang pinaniniwalaang nagdadala ng kapahamakan sa mga tao.

Verse 34

सधूमपरिवृत्तोर्मिःप्रज्वलन्निवसागरः ।।।।उत्पपाततदाक्रुद्धस्स्पृशन्निवदिवाकरम् ।

Noon, ang karagatan—ang mga alon ay umiikot sa usok na tila hamog—ay waring nagliliyab sa galit; umalimbukay ito, na para bang ibig nitong abutin ang Araw mismo.

Verse 35

शस्त्रवर्णस्सुपरुषोमन्दरश्मिद्दिवाकरः ।।।।अदृश्यतकबन्धाङ्कःसंसक्तोधूमकेतुना ।

Ang Araw ay nagmistulang kulay-abong gaya ng sandata, magaspang at mahina ang sinag; nakita itong may tanda na parang kabandha, at wari’y nasangkot sa Dhūmaketu—isang nakapanghihilakbot na masamang palatandaan.

Verse 36

कोसलानां च नक्षत्रंव्यक्तमिन्द्राग्निदैवतम् ।।।।आक्रम्याङ्गारकस्तस्थौविशाखामपिचाम्बरे ।

Sa kalangitan, si Aṅgāraka (Mars) ay lumuklok din sa Viśākhā—ang malinaw na nakatalaga kina Indra at Agni, kaugnay ng kapalaran ng mga hari ng Kosala—na hudyat ng mabibigat na pangyayari.

Verse 37

दशास्योविंशतिभुजःप्रगृहीतशरासनः ।।।।अदृशास्यःदशग्रीवःमैनाकःपर्वतःइव

Sampung-mukha at dalawampung-bisig, hawak ang busog, nagpakita si Daśagrīva—gaya ng dakilang bundok na Maināka.

Verse 38

निरस्यमानोरामस्तुदशग्रीवेणरक्षसा ।।।।नाशक्नोदभिसन्धातुंसायकान्रणमूर्धनि ।

Ngunit si Rāma, na mariing sinasalakay ng Rākṣasa na si Daśagrīva sa pinakasukdulan ng labanan, ay hindi man lamang makapagtutok nang wasto ng kaniyang mga palaso.

Verse 39

सःकृत्वाभ्रुकुटिंक्रुद्धःकिञ्चित्सम्रक्तलोचनः ।।।।जगामसुमहाक्रोधंनिर्दहन्निवचक्षुषा ।

Siya, sa galit, ay kumunot ang noo; bahagyang namula ang mga mata, at sumiklab sa sukdulang poot—na wari’y susunugin niya sa titig.