Sarga 83

Verse 1

राघवश्चापिविपुलंतंराक्षसवनौकसाम् ।श्रुत्वासङ्ग्रामनिर्घोषंजाम्बवन्तमुवाच ह ।।6.83.1।।

Si Rāghava rin, nang marinig ang napakalakas na ugong ng digmaan sa pagitan ng mga Rākṣasa at ng mga naninirahan sa gubat na Vānara, ay nagsalita kay Jāmbavān.

Verse 2

सौम्यनूनंहनुमताकृतंकर्मसुदुष्करम् ।श्रूयते च यथाभीमस्सुमहावायुधस्वनः ।।6.83.2।।

O mahinahong ginoo, tunay ngang nagawa ni Hanumān ang isang lubhang mahirap na gawain; sapagkat naririnig ang nakapangingilabot, napakalakas na ugong ng mga sandata.

Verse 3

तद्गच्छकुरुसाहाय्यंस्वबलेनाभिसम्वृतः ।क्षिप्रमक्षपतेतस्यकपिश्रेष्ठस्ययुध्यतः ।।6.83.3।।

Kaya humayo ka—napalilibutan ng sarili mong hukbo—at agad na magbigay ng tulong, O panginoon ng mga oso, sa yaong pinakamainam sa mga unggoy habang siya’y nakikipaglaban.

Verse 4

ऋक्षराक्षस्तथोक्तस्तुस्वेनानीकेनसम्वृतः ।आगच्छत्पश्चिमद्वारंहनूमान्यत्रवानरः ।।6.83.4।।

Sa gayong tagubilin, ang panginoon ng mga oso, na napaliligiran ng sarili niyang pangkat, ay nagtungo sa kanlurang tarangkahan—kung saan nakapuwesto si Hanūmān, ang Vānara.

Verse 5

अथायान्तंहनूमन्तंददर्शर्क्षपतिपथि ।वानरैःकृतसङ्ग्रामैश्श्वसद्भिरभिसम्वृतम् ।।6.83.5।।

At sa daan, namataan ng panginoon ng mga ṛkṣa si Hanūmān na papalapit, napaliligiran ng mga vānarang nakipagdigma at hingal na hingal.

Verse 6

दृष्टापथिहनूमांश्चतदृक्षबलमुद्यतम् ।नीलमेघनिभंभीमंसन्निवार्यन्यवर्तत ।।6.83.6।।

Nang makita ni Hanūmān sa daan ang kakila-kilabot na hukbo ng mga ṛkṣa, handang sumalakay at kasingdilim ng bughaw na ulap, pinigil niya sila at pinabalik.

Verse 7

स तेनसहसैन्येनसन्निकर्षंमहायशाः ।शीघ्रमागम्यरामायदुःखितोवाक्यमब्रवीत् ।।6.83.7।।

Pagkaraan, ang dakilang tanyag na iyon, kasama ang hukbo, ay nagmadaling lumapit kay Rāma at, nababalisa sa dalamhati, ay nagsalita ng ganito.

Verse 8

समरेयुध्यमानानामस्माकंप्रेक्षतांपुरः ।जघानरुदतींसीतामिन्द्रजिद्रावणात्मजः ।।6.83.8।।

Habang kami’y nakikipaglaban sa digmaan, sa harap mismo ng aming mga mata, sinaktan ni Indrajit—anak ni Rāvaṇa—ang umiiyak na Sītā.

Verse 9

उद्भ्रान्तचित्तस्तांदृष्टवाविषण्णोऽहमरिन्दमः ।तदहंभवतोवृतंविज्ञापयितुमागतः ।।6.83.9।।

O tagapagpasuko ng mga kaaway, nang makita ko siya, naguluhan ang aking isip at ako’y nalugmok sa pangungulila; kaya ako’y naparito upang ipabatid sa iyo ang naganap.

Verse 10

तस्यतद्वचनंश्रुत्वाराघवश्शोकमूर्चितः ।निपपाततदाभूमौछिन्नमूलंइवद्रुमः ।।6.83.10।।

Nang marinig ang kanyang mga salita, si Rāghava—nalugmok at nahilo sa tindi ng dalamhati—ay bumagsak sa lupa na parang punong naputol ang ugat.

Verse 11

तंभूमौदेवसङ्काशंपतितंदृश्यराघवम् ।अभिपेतुस्समुत्पत्यसर्वतःकपिसत्तमाः ।।6.83.11।।

Nang makita si Rāghava—na tila isang deva—na nakahandusay sa lupa, ang pinakamahuhusay na kapi ay biglang tumalunton at nagsidagsa mula sa lahat ng panig.

Verse 12

आसिञ्चन् सलिलैश्चैनंपद्मोत्पलसुगन्धिभिः ।प्रदहन्तमानासाद्यंसहसाग्निमिवोद्यतम् ।।6.83.12।।

Pagdating sa kanya, binuhusan nila siya ng tubig na mabango sa halimuyak ng lotus at liryo—na wari’y pinapawi ang biglang sumiklab na naglalagablab na apoy na di malapitan.

Verse 13

तंलक्ष्मणोऽथबाहुभ्यांपरिष्वज्यसुदुःखितः ।उवाचराममस्वस्थंवाक्यंहेत्वर्थसम्युतम् ।।6.83.13।।

Pagkaraan, si Lakṣmaṇa, lubhang nagdadalamhati, ay niyakap si Rāma na may karamdaman sa kanyang mga bisig, at nagsalita ng mga salitang may dahilan at layunin.

Verse 14

शुभेवर्त्मनितिष्ठन्तंत्वामार्यविजितेन्द्रियम् ।अनर्थेभ्यो न शक्नोतित्रातुंधर्मोनिरर्थकः ।।6.83.14।।

O marangal na ginoo, na nagpipigil sa sarili at matatag sa mapalad na landas—kung hindi ka maililigtas ng Dharma mula sa kapahamakan, kung gayon ang Dharma mismo ay nagiging walang saysay.

Verse 15

भूतानांस्थावाराणां च जङ्गमानां च दर्शनम् ।यथास्ति न तथाधर्मस्तेननास्तीतिमेमतिः ।।6.83.15।।

Nakikita natin ang mga nilalang—maging nakatigil at gumagalaw—na tumatanggap ng kaligayahan ayon sa kanilang kalagayan; kaya sa aking palagay, hindi ang dharma ang sanhi na nagpapasya sa gayong kaligayahan.

Verse 16

यथैवस्थावरंव्यक्तंजङ्गमं न तथाविधम् ।नायमर्थस्तथायुक्तस्त्वद्विधो न विपद्यते ।।6.83.16।।

Kung paanong malinaw na nakikita ang kalagayan ng mga nakatigil na bagay, hindi naman gayon ang sa mga gumagalaw na nilalang na tila may tiyak na tuntunin; hindi wasto ang ganitong pangangatwiran—ang tulad mo ay hindi dapat mapahamak.

Verse 17

यद्यधर्मोभवेद्भूतोरावणोनरकंव्रजेत् ।भवांश्चधर्मसम्युक्तोनैवंव्यसनमाप्नुयात् ।।6.83.17।।

Kung ang adharma’y tunay na umiiral bilang lakas, si Rāvaṇa sana’y tutungo sa impiyerno; at ikaw, na puspos ng dharma, ay hindi sana dumanas ng ganitong pagdurusa.

Verse 18

तस्य च व्यसनाभावाद्व्यसनंचागतेत्वयि ।धर्मोभवत्यधर्मश्चपरस्परविरोधिनौ ।।6.83.18।।

Sapagkat siya’y walang pagdurusa, samantalang ang pagdurusa’y dumating sa iyo, wari’y ang dharma at adharma—na magkasalungat—ay nagpalit ng kinalalagyan.

Verse 19

धर्मेणोपलभेद्धर्ममधर्मंचाप्यधर्मतः ।यद्यधर्मेणयुज्येयुर्येष्वधर्मःप्रतिष्ठितः ।।6.83.19।।यदिधर्मेणवियुज्येरन्नधर्मरुचयोजनाः ।धर्मेणचरतांधर्मंचैषांधर्मफलंभवेत् ।।6.83.20।।

Sa pamamagitan ng dharma, dharma ang natatamo; at sa pamamagitan ng adharma, adharma rin. Kung yaong mga taong sa kanila’y matibay na nakaugat ang adharma ay makiisa sa adharma, ang landas nila’y susunod sa gayong simulain.

Verse 20

धर्मेणोपलभेद्धर्ममधर्मंचाप्यधर्मतः ।यद्यधर्मेणयुज्येयुर्येष्वधर्मःप्रतिष्ठितः ।।6.83.19।।यदिधर्मेणवियुज्येरन्नधर्मरुचयोजनाः ।धर्मेणचरतांधर्मंचैषांधर्मफलंभवेत् ।।6.83.20।।

Kung ang mga taong nalulugod sa adharma ay mahiwalay sa dharma, kung gayon yaong namumuhay ayon sa dharma ay makatatamo ng dharma, at sa kanila’y tunay na lilitaw ang bunga ng dharma.

Verse 21

यस्मादर्थाविवर्धन्तेयेष्वधर्मःप्रतिष्ठितः ।क्लिश्यन्तेधर्मशीलाश्चतस्मादेतौनिरर्थकौ ।।6.83.21।।

Sapagkat nakikita nating ang yaman at pakinabang ay lumalago sa mga taong sa kanila’y nakatatag ang adharma, samantalang ang mga may ugaling dharmiko ay nagdurusa; kaya ang dalawang ito’y waring walang saysay.

Verse 22

वध्यन्तेपापकर्माणोयद्यधर्मेणराघव ।वधकर्महतोऽधर्मः स हतःकिंवधिष्यति ।।6.83.22।।

O Rāghava, kung ang mga makasalanan ay pinapatay dahil sa adharma, ang adharma ring iyon ay tila ‘napapatay’ ng mismong pagpatay; kapag napatay na, sino pa ang mapapatay nito?

Verse 23

अथवाविहितेनायंहन्यतेहन्तिवापरम् ।विधिरालिप्यतेतेन न स पापेनकर्मणा ।।6.83.23।।

O kaya naman, ang tao’y pinapatay—o pumapatay ng iba—ayon sa itinakda; ang tadhana ang nadudungisan doon, hindi ang tao dahil sa makasalanang gawa.

Verse 24

अदृष्टप्रतिकारेणत्वव्यक्तेनासतासता ।कथंशक्यंपरंप्राप्तुंधर्मेणारिविकर्षण ।।6.83.24।।

O tagapagdurog ng mga kaaway! Kapag ang ganti ng dharma ay di nakikitang hayag at ang katotohanan nito’y di tiyak—kung ito ba’y totoo o hindi—paano makakamtan ang pinakamataas na kabutihan sa pamamagitan ng katuwiran?

Verse 25

यदिसत्स्यात्सतांमुख्यनासत्स्यत्तवकिञ्चन ।त्वयायदीदृशंप्राप्तंतस्मात्सन्नोपपद्यते ।।6.83.25।।

Kung ang kabutihan ang tunay na naghahari sa bunga, O pinakadakila sa mabubuti, ni katiting na kasamaan ay di sana dumapo sa iyo. Yamang dinanas mo ang ganitong pagdurusa, waring hindi laging nananatiling totoo ang ‘kabutihan’ bilang tuntunin ng resulta.

Verse 26

अथवादुर्बलःक्लीबोबलंधर्मोऽनुवर्तते ।दुर्बलोहृतमर्यादो न सेव्यइतिमेमतिः ।।6.83.26।।

O kaya, ang dharma’y mahina at walang bisa, sumusunod lamang sa lakas. Ang dharmang mahina at inagawan ng hangganan ay hindi dapat paglingkuran—iyan ang aking palagay.

Verse 27

बलस्ययदिचेद्धर्मोगुणभूतःपराक्रमे ।धर्ममुत्सृज्यवर्तस्वयथाधर्मेतथाबले ।।6.83.27।।

Kung sa mga gawa ng kabayanihan ang dharma’y nagiging abang na katangian lamang ng lakas, talikdan mo ang dharma at mamuhay ayon sa lakas—gaya ng minsang pamumuhay mo ayon sa dharma.

Verse 28

अथचेत्सत्यवचनंधर्म: किलपरन्तप ।अनृतस्त्वय्यकरुणःकिं न बद्धस्त्वयापिता ।।6.83.28।।

Kung tunay ngang ang pagsasabi ng katotohanan ang dharma, O tagasunog ng mga kaaway, bakit hindi mo iginapos ang iyong ama—na naging walang-awa sa iyo at waring tumindig sa kasinungalingan?

Verse 29

यदिधर्मोभवेद्भूतअधर्मोवापरन्तप ।न स्महत्वामुनिंवज्रीकुर्यादिज्यांशतक्रतुः ।।6.83.29।।

Kung ang dharma lamang ang tunay na naghahari—o kung ang adharma man—O tagasunog ng mga kaaway, hindi sana pinatay ni Indra, ang may hawak ng kulog, ang isang muni at saka pa magsasagawa ng paghahandog bilang ‘Śatakratu’.

Verse 30

अधर्मसंश्रितोधर्मोविनाशयतिराघव ।सर्वमेतद्यथाकामंकाकुत्स्थकुरुतेनरः ।।6.83.30।।

Kapag ang dharma’y kumakapit sa adharma, nagdudulot ito ng kapahamakan, O Rāghava. Sa lahat ng ito, O supling ng Kakutstha, ang tao’y kumikilos lamang ayon sa nais niya.

Verse 31

ममचेदंमतंतातधरोऽयमितिराघव ।धर्ममूलंत्वयाछिन्नंराज्यमुत्सृजतातदा ।।6.83.31।।

Ito rin ang aking palagay, mahal kong Rāghava: ‘ito ang dharma.’ Ngunit nang talikuran mo noon ang kaharian, pinutol mo ang dharma sa pinakaugat nito.

Verse 32

अर्थेभ्योहिप्रवृद्धेभ्यःसम्वृत्तेभ्यस्ततस्ततः ।क्रियाःसर्वाःप्रवर्तन्तेपर्वतेभ्यःइवापगाः ।।6.83.32।।

Sapagkat kapag ang mga yaman at kapakinabangan ay lumalago at naiipon mula sa iba’t ibang panig, lahat ng gawain ay nagsisimulang umusad—gaya ng mga ilog na umaagos mula sa kabundukan.

Verse 33

अर्थेनहिविमुक्तस्यपुरुषस्याल्पचेतसः ।विच्छिद्यन्तेक्रियास्सर्वाग्रीष्मेकुसरितोयथा ।।6.83.33।।

Sapagkat ang taong salat ang pag-unawa na tumatalikod sa yaman—napuputol ang lahat ng kanyang gawain, gaya ng mumunting batis na natutuyo sa tag-init.

Verse 34

सोऽयमर्थंपरित्यज्यसुखकामःसुखैधितः ।पापमारभतेकर्तुंतदादोषःप्रवर्तते ।।6.83.34।।

Kaya ang taong itinapon ang yaman, ngunit naghahangad pa rin ng ligaya—sanay na sa ginhawa—ay nagsisimulang gumawa ng kasalanan; noon nagsisimula ang kapintasan at pagbagsak.

Verse 35

यस्यार्थास्तस्यमित्राणियस्यार्थास्यस्यबान्धवाः ।यस्यार्थास्सपुमान्लोकेयस्यार्थाः स च पण्डितः ।।6.83.35।।

Ang may yaman ay may mga kaibigan; ang may yaman ay may mga kamag-anak. Sa daigdig, ang may yaman ang itinuturing na ‘marangal na lalaki,’ at ang may yaman pa nga ang tinatawag na ‘pantas.’

Verse 36

यस्यार्थास्स च विक्रान्तोयस्यार्थास्स च बुद्धिमान् ।यस्यार्थास्समहाभागोयस्यार्थास्समहागुणः ।।6.83.36।।

Ang may yaman ay tinatawag na magiting; ang may yaman ay tinatawag na marunong. Ang may yaman ay itinuturing na mapalad, at ang may yaman ay pinupuri bilang may kagandahang-asal.

Verse 37

अर्थस्यैतेपरित्यागेदोषाःप्रव्याहृतामया ।राज्यमुत्सृजतावीरयेनबुद्धिस्त्वयाकृता ।।6.83.37।।

Ito ang mga kapintasan na aking ipinahayag na sumusunod sa pagtalikod sa yaman. O bayani, nang iyong talikuran ang kaharian—ang paghatol na bumuo sa iyong pasya, hindi ko matanggap na wasto.

Verse 38

यस्यार्थाःधर्मकामार्थास्तस्यसर्वंप्रदक्षिणम् ।अधनेनार्थकामेननार्थश्शक्योविचिन्वता ।।6.83.38।।

Sa may yaman, ang dharma at kāma ay maayos na umiinog at nagiging mapalad ang bunga. Ngunit sa dukhang naghahangad ng yaman at nababalisa sa paghahanap nito, hindi madaling makamtan ang yaman.

Verse 39

हर्षःकामश्चदर्पश्चधर्मःक्रोधश्शमोदमः ।अर्थादेतानिसर्वाणिप्रवर्तन्तेनराधिप ।।6.83.39।।

Kagalakan, pagnanasa, pagmamataas, maging dharma, galit, pagtitiis, at pagpipigil-sa-sarili—O panginoon ng mga tao—lahat ng ito ay kumikilos dahil sa yaman.

Verse 40

येषांनश्यत्ययंलोकश्चरतांधर्मचारिणाम् ।तेऽर्थास्त्वयि न दृश्यन्तेदुर्दिनेषुयथाग्रहाः ।।6.83.40।।

Yaong mga namumuhay na mahigpit na tagasunod ng dharma ay maaaring mawalan pa ng dangal sa mundong ito; ang gayong “kayamanan” ay hindi nakikita sa iyo—gaya ng mga bituing-lakbay na natatago sa maulaping araw.

Verse 41

त्वयिप्रव्रजितेवीरगुरोश्चवचनेस्थिते ।रक्षसापहृताभार्याप्राणैःप्रियतरातव ।।6.83.41।।

Nang ikaw, O bayani, ay pumanaw sa pagkatapon, nanindigan sa utos ng nakatatanda; ang iyong asawa—na higit na mahalaga kaysa buhay—ay dinukot ng isang Rākṣasa.

Verse 42

तदद्यविपुलंवीरदुःखमिन्द्रजिताकृतम् ।कर्मणाव्यपनेष्यामितस्मादुत्तिष्ठराघव ।।6.83.42।।

Bumangon ka, magiting na Rāghava. Ngayon ay aalisin ko, sa pamamagitan ng matatag na gawa, ang malaking dalamhating idinulot ni Indrajit; kaya tumindig ka.

Verse 43

उत्थिष्ठनरशार्दूलदीर्घबाहोधृतव्रत ।किमात्मानंमहात्मानंमात्मानं न बुध्यसे ।।6.83.43।।

Bumangon ka, tigre sa mga tao—mahahabang bisig at matatag sa panata. Bakit hindi mo nakikilala ang iyong sarili: dakilang kaluluwa, panginoon ng sariling loob?

Verse 44

O walang kasalanan, sinabi ko ito dahil sa aking pag-ibig sa iyo; nang makita ko ang (bantang) pagkapahamak ng anak ni Janaka, nag-alab ang aking galit. Sa aking mga palaso ay ibabagsak ko nang lubos ang Laṅkā—kasama ang mga karwahe, elepante, kabayo, at ang hari ng mga Rākṣasa.