Yuddha Kanda - (Book of War/Battle)
युद्धकाण्ड
যুদ্ধকাণ্ড বাল্মীকিৰ আদিকাব্যৰ বীৰ-ৰস আৰু তত্ত্ব-চিন্তাৰ শীৰ্ষবিন্দু। ইয়াত লংকাৰ অভিযান বৰ্ণিত হৈছে, যাৰ পৰিণতি সীতাদেৱীৰ উদ্ধাৰ আৰু ৰাৱণৰ পতনত হয়। কাণ্ডৰ আৰম্ভণিতে হনুমানৰ সফল সংবাদ-প্ৰদান আৰু ৰাম-সুগ্ৰীৱৰ অধীনত বানৰসেনাৰ কৌশলগত সংহতি দেখা যায়। তাৰ পাছত সাগৰতীৰত ৰামৰ বিধিবদ্ধ সাগৰদেৱক প্ৰাৰ্থনা, তাৰ ফলত উদ্ভৱ হোৱা মহাজাগতিক আলোড়ন, আৰু সেতু-নিৰ্মাণৰ মহিমাময় ঘটনা—এই সকলোৰে পাছত কাহিনী লংকাৰ কিলাবদ্ধ, ঐশ্বৰ্যশালী কিন্তু অশুভ আভাসযুক্ত নগৰ-দৃশ্যত প্ৰৱেশ কৰে। এই কাণ্ডৰ এক বিশেষ লক্ষণ হ’ল ‘মন্ত্ৰ’ (উপদেশ/পরামৰ্শ) আৰু ‘যুদ্ধ’ (সংগ্ৰাম)ৰ ধাৰাবাহিক পালাবদল। ৰাৱণৰ সভাত বিতৰ্ক-বিচাৰ, বিভীষণৰ ধৰ্মমুখী উপদেশ আৰু তেওঁৰ ৰামৰ শৰণলৈ গমন—এইবোৰৰ সৈতে বীৰসঙ্গ্ৰামৰ দৃশ্য একেলগে আগবাঢ়ে। বীৰ-তালিকা আৰু ব্যূহ-ৰচনাৰ বৰ্ণনাৰ মাজতে শত্রুপক্ষৰ প্ৰধান ৰাক্ষস সেনাপতি ঢৌৰ দৰে আহে—ধূম্ৰাক্ষ, বজ্ৰদংষ্ট্ৰ, প্ৰহস্ত, কুম্ভকৰ্ণ আৰু ইন্দ্ৰজিত—আৰু প্ৰতিটো পৰাজয়ে এই নৈতিক সত্য দৃঢ় কৰে যে অধৰ্মে কৌশলগত অন্ধতা আৰু একাকিত্ব জন্মায়। কবিতাই বহু সময়ত বিশ্বব্যাপী পৰিসৰত বিস্তাৰ লাভ কৰে—অপশকুন, ধুমুহাৰ চিত্ৰ, ৰক্ত-নদী, আৰু প্ৰলয়-সদৃশ উপমা—তথাপি শোকৰ অন্তৰঙ্গ স্বৰ অক্ষুণ্ণ থাকে, বিশেষকৈ সীতাৰ বিলাপ আৰু ৰামৰ মানৱীয় কোমলতাত। ২৪,০০০ শ্লোকৰ মহাকাব্য-গাঁথনিত যুদ্ধকাণ্ড ৰাজধৰ্মৰ নিৰ্ণায়ক পৰীক্ষাক্ষেত্ৰ: সত্য, সংযম, মিত্ৰধৰ্ম, আৰু নিৰ্দোষৰ ৰক্ষাৰ দ্বাৰা নিয়ন্ত্রিত নোহোৱা বল কেতিয়াও ধৰ্মসঙ্গত নহয়। এই সংক্ষিপ্ত বিৱৰণ IIT কানপুৰৰ দক্ষিণী পাঠ-পরম্পৰাৰ অনুসৰণত, য’ত কিছুমান অতিরিক্ত প্রচলিত শ্লোক আৰু যুদ্ধ-বৰ্ণনা তথা সভা-আলোচনা অধিক বিস্তৃত ৰূপে সংৰক্ষিত।
Sargas in Yuddha Kanda
Sarga 1
प्रथमः सर्गः — Rama Praises Hanuman; Anxiety over Crossing the Ocean
এই সৰ্গৰ আৰম্ভণিতে শ্ৰী ৰামে হনুমানৰ বৃত্তান্ত শুনি প্ৰকাশ্য স্নেহে আৰু বিধিবৎ প্ৰশংসাৰে উত্তৰ দিয়ে। তেওঁ হনুমানৰ কীৰ্তিক প্ৰায় অতুলনীয় বুলি ঘোষণা কৰে—মহাসাগৰ পাৰ হৈ কঠোৰ প্ৰহৰিত লংকাত প্ৰৱেশ—আৰু ইয়াক আদৰ্শ ভৃত্য-ধৰ্মৰ (ভৃ্ত্যধৰ্ম) নিদৰ্শন ৰূপে স্থাপন কৰে। তাৰ পিছত সেৱকৰ নৈতিক শ্ৰেণীবিভাগ বৰ্ণিত হয়: উত্তম সেৱকে ভক্তিসহ কঠিন কাৰ্য সম্পন্ন কৰে; মধ্যম সেৱকে ৰজাৰ প্ৰিয় কথা আগতে বুজি নাপায়; অধম সেৱকে অর্পিত কৰ্তব্যও পালন নকৰে। ৰামে স্বীকাৰ কৰে যে হনুমানৰ সফলতাই বৈদেহীৰ অৱস্থান নিশ্চিত কৰি ৰঘুবংশক সুৰক্ষিত কৰিলে। তথাপি তেওঁ বেদনামিশ্ৰিত কণ্ঠে কয় যে এনে মধুৰ বাক্য আৰু সেৱাৰ যথোচিত প্ৰতিদান তৎক্ষণাৎ দিব নোৱাৰে; সেই মুহূর্তত তেওঁৰ হাতত থকা একমাত্ৰ দান হৈছে আলিঙ্গন। উৎসৱৰ পৰা কথোপকথন কৌশললৈ ঘূৰে: গুপ্তচৰ-সংবাদ সফল হ’লেও, সমবেত বানৰসেনাসহ বিশাল, দুৰ্গম সাগৰ কেনেকৈ পাৰ হ’ব—এই লজিষ্টিক আৰু অস্তিত্বগত সংকটে ৰামৰ মন অস্থিৰ কৰে। সৰ্গৰ অন্তত শোকত আন্দোলিত হলেও দৃঢ়চিত্ত ৰামে হনুমানক কেন্দ্ৰ কৰি আৰু আগন্তুক সাগৰ-পাৰ হোৱাৰ সমস্যাক লৈ চিন্তা-পরামৰ্শত নিমগ্ন হয়।
Sarga 2
युद्धकाण्डे द्वितीयः सर्गः — Sugriva’s Counsel: From Grief to Strategy (Bridge to Lanka)
এই সৰ্গত সুগ্ৰীৱৰ দীঘলীয়া উপদেশে শোকাকুল ৰামক ধীৰ কৰি তোলে। তেওঁ ৰামৰ শোকক ক্ষত্ৰিয় নেতাৰ বাবে অনুচিত বুলি তিৰস্কাৰ কৰে আৰু কয় যে শোক শৌৰ্য ক্ষয় কৰে, কাৰ্যসিদ্ধি নষ্ট কৰে। সেয়ে তেওঁ ৰামক হতাশা ত্যাগ কৰি দৃঢ় উদ্যম ধাৰণ কৰিবলৈ, আৰু ধৰ্মযুদ্ধৰ বাবে প্ৰয়োজন হ’লে সংযত ক্ৰোধো গ্ৰহণ কৰিবলৈ উৎসাহিত কৰে। তাৰ পাছত সুগ্ৰীৱ যুক্তিৰে কৌশল স্থিৰ কৰে: সীতাৰ অৱস্থান জনা গৈছে আৰু লংকা ত্ৰিকূট পৰ্বতৰ ওপৰত নিশ্চিত; সেয়ে স্থবিৰ হৈ থাকাৰ কোনো কাৰণ নাই। তেওঁ বানৰ-মৈত্ৰীশক্তি বৰ্ণনা কৰে—বানৰ নায়কসকল সক্ষম, অনুপ্ৰাণিত, আৰু ৰামৰ কাৰ্যৰ বাবে অগ্নিতো প্ৰৱেশ কৰিবলৈ প্ৰস্তুত। মূল লগিষ্টিক সিদ্ধান্ত হ’ল—ভয়ংকৰ সাগৰ, যি বৰুণৰ ধাম, তাক পাৰ নকৰিলে লংকা জয় সম্ভৱ নহয়; সেয়ে প্ৰথমে সেতু নিৰ্মাণ আবশ্যক। সুগ্ৰীৱ পুনঃপুনঃ কয় যে সেতু সম্পন্ন হৈ সেনা পাৰ হ’লেই বিজয় প্ৰায় নিশ্চিত বুলি ধৰিব লাগে। শেষত শুভ নিমিত্তৰ উল্লেখ কৰি তেওঁ আশ্বাস দিয়ে—ৰাম ধনু ধাৰণ কৰিলে ত্ৰিলোকত কোনো শত্রুৱে মুখামুখি হ’ব নোৱাৰে।
Sarga 3
लङ्कादुर्गवर्णनम् (Description of Lanka’s Fortifications and Forces)
এই সৰ্গত সংলাপ-আকাৰত সুসংগঠিত গুপ্তচৰ-বিৱৰণ দিয়া হৈছে। সুগ্ৰীৱৰ যুক্তিসংগত উপদেশ শুনি শ্ৰীৰাম হনুমানক আদেশ কৰে—শত্ৰুসেনাৰ পৰিমাণ, প্ৰৱেশ-দুৰূহ দ্বাৰসমূহৰ সংখ্যা-স্বৰূপ, ৰক্ষাব্যৱস্থা আৰু ৰাক্ষস-নিবাসসম্বন্ধে নিখুঁত প্ৰতিবেদন দিয়া। বাক্কুশলসকলৰ অগ্ৰগণ্য হনুমান ক্ৰমে ক্ৰমে দুৰ্গ-ব্যৱস্থাৰ বৰ্ণনা কৰিবলৈ সন্মত হয়। হনুমানে লংকাক সমৃদ্ধ আৰু সদা সজাগ নগৰী ৰূপে চিত্ৰিত কৰে—ৰথ, মত্ত হস্তী আৰু অগণিত ৰাক্ষস; উচ্চ-প্ৰশস্ত দ্বাৰ, ধাতু-সংলগ্ন দুৱাৰপাট আৰু লৌহদণ্ডেৰে সুৰক্ষিত। বাণ আৰু শিল নিক্ষেপকাৰী যন্ত্ৰ, আৰু শূল-যুক্ত শস্ত্ৰ ‘শতঘ্নী’ আদি লৈ প্ৰস্তুত প্ৰহৰীসকলৰ কথাও কয়। নগৰীখন ৰত্নখচিত সুবৰ্ণ প্ৰাচীৰে বেষ্টিত; গভীৰ শীতল জলভৰা খালত মাছ আৰু কুমিৰ আছে; চলন্ত সেতু যন্ত্ৰেৰে উঠাই প্ৰৱেশ ৰোধ কৰা হয়। তদুপৰি হনুমানে ৰাৱণৰ নিৰন্তৰ সতর্কতা আৰু প্ৰতিটো দ্বাৰত ৰক্ষীদলৰ বণ্টন বৰ্ণনা কৰে। নীতিগত সিদ্ধান্ত ৰূপে তেওঁ কয়—সমুদ্ৰ অতিক্ৰম কৰিব পাৰিলে লংকাৰ পতন নিশ্চিত। শেষত শুভক্ষণত তৎক্ষণাৎ সেনা-সমাবেশ আৰু অভিযান আৰম্ভ কৰিবলৈ তেওঁ অনুৰোধ জনায়।
Sarga 4
समुद्रतट-प्रयाणम् तथा वेलावन-निवेशः (March to the Seacoast and Encampment at the Shore)
হনুমানৰ লংকাৰ সংবাদ শুনি শ্ৰী ৰামে তৎক্ষণাৎ সংকল্প কৰে যে ৰাক্ষস-দুৰ্গ ধ্বংস কৰি সীতাদেৱীক উদ্ধাৰ কৰিব। তেওঁ যাত্ৰাক শুভ বুলি ঘোষণা কৰে—নক্ষত্ৰৰ অনুকূল অৱস্থা আৰু মঙ্গল-লক্ষণ উল্লেখ কৰি—আৰু শৃঙ্খলাবদ্ধ অভিযানৰ আদেশ দিয়ে। নীলক অগ্ৰদলৰ নেতা নিযুক্ত কৰি পানী, ফল আৰু কন্দ-মূল প্ৰচুৰ পথ সুৰক্ষিত কৰিবলৈ আৰু ৰাক্ষসৰ দ্বাৰা ৰসদ নষ্ট হোৱাত বাধা দিবলৈ কোৱা হয়; বানৰসকলক নিম্নভূমি, বন-দুৰ্গ আৰু গোপন আশ্ৰয়স্থল আদি কঠিন ভূভাগৰ অনুসন্ধান কৰিবলৈ নিৰ্দেশ দিয়া হয়। তাৰ পিছত বানৰ-সেনা বিশাল, সুসংগঠিত বিন্যাসত আগবাঢ়ে; নামধাৰী সেনানায়কসকলে দুয়ো পাৰ্শ্ব আৰু পশ্চাদ্ভাগ ৰক্ষা কৰে। লক্ষ্মণে আকাশীয় লক্ষণসমূহক বিজয়ৰ পূৰ্বলক্ষণ বুলি ব্যাখ্যা কৰে। সেনাই সহ্য আৰু মালয় পৰ্বতমালা অতিক্ৰম কৰি মহেন্দ্ৰ পৰ্বতলৈ যায় আৰু শেষত বৰুণালয়—সমুদ্ৰ—ৰ তীৰত উপস্থিত হয়। অথাহ, ভয়ংকৰ সমুদ্ৰ আকাশৰ সৈতে একাত্ম যেন দেখা যায়; তাত মকৰ, নাগ আৰু তিমিঙ্গিল আদি বাস কৰে বুলি বৰ্ণনা কৰা হয়। এই বাধাৰ সন্মুখত শ্ৰী ৰামে তীৰত শিবিৰ স্থাপন কৰিবলৈ আদেশ দিয়ে আৰু সমুদ্ৰ পাৰ হোৱাৰ উপায় বিষয়ে পৰামৰ্শ আহ্বান কৰে—ইয়াতেই পৰৱৰ্তী কৌশল, নিৰ্মাণ আৰু কূটনীতিৰ পথ প্ৰস্তুত হয়।
Sarga 5
सेनानिवेशः रामविलापश्च (Encampment on the Northern Shore; Rama’s Lament and Sandhyā)
সৰ্গ ৫ত শৃঙ্খলাবদ্ধ সেনা-বিন্যাসৰ বৰ্ণনা আৰম্ভ হয়। নীল পৰম্পৰাগত বিধি অনুসাৰে সাগৰৰ উত্তৰ তীৰত বানৰ-বাহিনী স্থাপন কৰে, আৰু মৈন্দ-দ্বিবিদে চাৰিওফালে টহল দি শিবিৰ সুৰক্ষিত কৰে। বাহিনী স্থিৰ হোৱাৰ পাছত ৰামে লক্ষ্মণক সম্বোধন কৰি সীতাবিৰহৰ দীঘলীয়া বিলাপ প্ৰকাশ কৰে। তেওঁ কয়—সাধাৰণ শোক সময়ৰ সৈতে কমে, কিন্তু সীতাৰ দৰ্শন নোহোৱাত তেওঁৰ দুঃখ অধিক বৃদ্ধি পায়। সীতাৰ যৌৱন ক্ষয় হোৱাৰ আশংকা, ৰাক্ষসসকলৰ মাজত তেওঁৰ অসহায় অৱস্থা আদি ধৰ্ম-চিন্তাৰে তেওঁ ব্যাকুল হয় আৰু কাব্যিক উপমা দিয়ে—পাশৰ সিঞ্চিত ক্ষেত্ৰৰ আর্দ্ৰতাত যেন শুকান ক্ষেত্ৰ জীয়াই থাকে, তেনেদৰে সীতাৰ জীৱিত থকাৰ সংবাদেই তেওঁৰ প্ৰাণধাৰণ; আৰু শৰৎকালীন মেঘৰ মাজৰ পৰা চন্দ্ৰকলাৰ দৰে সীতা ৰাক্ষসসকলৰ মাজৰ পৰা উদ্ভাসিত হ’ব। এই বিলাপ আকুলতা, ৰক্ষাৰ কৰ্তব্য আৰু ৰাৱণ-বধ কৰি সীতাক উদ্ধাৰ কৰাৰ দৃঢ় সংকল্পৰ মাজত দোলায়মান। দিনান্তে লক্ষ্মণে তেওঁক সান্ত্বনা দিয়ে; ৰাম দুঃখাকুল হ’লেও সংযম ৰক্ষা কৰি সীতাস্মৰণসহ সন্ধ্যা-উপাসনা সম্পন্ন কৰে।
Sarga 6
रावणस्य मन्त्रविचारः — Ravana’s Council on Strategy
এই সৰ্গত ৰাৱণে লংকাত হনুমানৰ কৰ্মৰ ভয়ংকৰ পৰিণাম বিচাৰে—শত্ৰুৰ অনুপ্ৰৱেশ, বহু প্ৰধান ৰাক্ষসৰ বধ, আৰু সীতাৰ সফল দৰ্শন। লাজ/হ্ৰী-ৰ এক দুৰ্লভ অনুভৱেৰে মূৰ নত কৰি ৰাক্ষস-ৰাজা সমূহৰ সৈতে পৰামৰ্শলৈ মুখ ঘুৰায় আৰু স্পষ্টকৈ কয় যে বিজয় মন্ত্ৰ-মূল, অৰ্থাৎ সু-বিচাৰিত উপদেশৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। তাৰ পাছত তেওঁ কৰ্তৃত্ব আৰু উপদেশৰ গুণক তিনিভাগত—উত্তম, মধ্যম, অধম—বিভাজন কৰে, আৰু যোগ্যতাক পৰামৰ্শ-শৃঙ্খলা আৰু দৈৱ (উচ্চ নৈতিক বিধান)ত আস্থাৰ সৈতে জড়িত কৰে। উত্তম ব্যক্তি সক্ষম মন্ত্ৰী-মিত্ৰৰ সৈতে আলোচনা কৰি দৈৱত বিশ্বাস ৰাখি আগবাঢ়ে; মধ্যম একলাই কৰ্ম কৰে; অধম গুণ-দোষ নেদেখি অহংকাৰত “মই কৰিম” বুলি দৈৱক ত্যাগ কৰে। ৰাজনীতি-তত্ত্বৰ ৰূপত তেওঁ পৰামৰ্শকো স্তৰভেদে মূল্যায়ন কৰে: শাস্ত্ৰ-সম্মত একমত সৰ্বোত্তম; ভিন্ন মতৰ পাছত গঢ় লোৱা ঐকমত্য মধ্যম; আৰু একতা-বিহীন হঠী দলাদলি-ভাষণ নিন্দনীয়। শেষত তৎক্ষণাৎ সংকট—সহস্ৰ বীৰ বানৰেৰে বেষ্টিত ৰাম লংকা অৱৰোধ কৰিবলৈ আগবাঢ়িছে—আৰু ৰাৱণে নগৰ আৰু সেনা দুয়োৰে হিতকাৰী পৰিকল্পনা বিচাৰে।
Sarga 7
राक्षसपरिषद्वाक्यम् — Counsel of the Rakshasa Court to Ravana
এই সৰ্গত ৰাক্ষস বয়োজ্যেষ্ঠ আৰু যোদ্ধাসকলে কৰযোৰে ৰাৱণক সম্বোধন কৰি ৰাজদৰবাৰীয় আশ্বাস আৰু বীৰগৰ্বে তেওঁৰ মনোবল দৃঢ় কৰিবলৈ চেষ্টা কৰে। তেওঁলোকে কয় যে বিপদ ‘সাধাৰণ’ প্ৰতিদ্বন্দ্বীৰ পৰা উঠিছে, সেয়ে ৰজাৰ মন উদ্বিগ্ন হ’ব নালাগে; কিন্তু এই মূল্যায়নত শত্রুৰ প্ৰকৃত শক্তি-বুদ্ধিৰ সূক্ষ্ম বোধৰ অভাৱো প্ৰকাশ পায়। তেওঁলোকে ৰাৱণৰ পূৰ্বজয়সমূহৰ তালিকা দাঙি ধৰে—ৰসাতলত নাগসকল (বাসুকি, তক্ষক আদি)ক বশ কৰা, কৈলাসৰ পৰা কুবেৰক অপমান কৰি পুষ্পক বিমান অধিগ্ৰহণ কৰা, আৰু দানৱ মায়াৰ কন্যা মন্দোদৰীক ভয়-আধাৰিত মৈত্ৰীৰে পত্নী ৰূপে লাভ কৰা। দানৱসকল (মধু আদি)ৰ ওপৰত বিজয় আৰু ‘যমলোক-সমুদ্ৰ’ সদৃশ মৃত্যুসদৃশ বিপদত নামি পৰিও জয়ী হোৱাৰ কাব্যিক চিত্ৰণে ৰাৱণৰ অজেয় খ্যাতি উজ্জ্বল কৰে। শেষত তেওঁলোকে কৌশলগত পৰামৰ্শ দিয়ে—ইন্দ্ৰজিতক প্ৰেৰণ কৰা হওক; যিয়ে যজ্ঞ কৰি মহেশ্বৰ পৰা দুষ্প্ৰাপ্য বৰ লাভ কৰিছে আৰু একবাৰ ইন্দ্ৰক বন্দী কৰি লংকাত প্ৰৱেশ কৰিছিল। তেওঁৰ দ্বাৰাই বানৰ বাহিনী আৰু ৰামকো ধ্বংস কৰাবলৈ ৰাৱণক উৎসাহিত কৰা হয়।
Sarga 8
युद्धकाण्डे अष्टमः सर्गः — राक्षससभा-युद्धपरामर्शः (War-Council Boasts and Stratagems)
সৰ্গ ৮-ত লংকাৰ ৰাজসভাত অনুষ্ঠিত এক যুদ্ধ পৰিষদৰ বৰ্ণনা কৰা হৈছে, য’ত হনুমানৰ আক্ৰমণৰ পিছত ৰাক্ষস নেতাসকলে প্ৰতিক্ৰিয়া ব্যক্ত কৰিবলৈ একত্ৰিত হৈছে। মেঘৰ দৰে ক’লা বৰণৰ প্ৰহস্তই হাত যোৰ কৰি কেৱল শক্তি প্ৰদৰ্শনৰ পৰিৱৰ্তে ‘উপায়’ বা কৌশলেৰে জয়লাভ কৰাৰ পৰামৰ্শ দিয়ে। তেওঁ প্ৰস্তাৱ দিয়ে যে হাজাৰ হাজাৰ ৰাক্ষসে মানুহৰ ৰূপ ধাৰণ কৰি ৰাম আৰু লক্ষ্মণৰ ওচৰলৈ গৈ প্ৰতাৰণামূলক কথাৰে তেওঁলোকক বিভ্ৰান্ত কৰিব লাগে। ইয়াৰ পিছত সভাত অহংকাৰপূৰ্ণ আস্ফালন আৰম্ভ হয়। দুৰ্মুখ নামৰ ৰাক্ষসজনে এই অপমানক অসহনীয় বুলি অভিহিত কৰে, আনহাতে বজ্ৰদংষ্ট্ৰই তেজ লগা লোহাৰ গদা তুলি লয়। বজ্ৰহনু আৰু অন্যান্যসকলে সুগ্ৰীৱ, অংগদ, হনুমান তথা ৰাম-লক্ষ্মণক হত্যা কৰা বা ভক্ষণ কৰাৰ দম্ভালি মাৰে। শত্ৰুক বিভ্ৰান্ত কৰিবলৈ ভৰত সৈন্য-সামন্ত লৈ আহি আছে বুলি মিছা প্ৰচাৰ চলোৱাৰো পৰিকল্পনা কৰা হয়। এই সৰ্গটোত ৰাক্ষসসকলৰ মানসিকতা, তেওঁলোকৰ ছলনাপূৰ্ণ কৌশল আৰু ধৰ্মবিৰুদ্ধ আচৰণৰ চিত্ৰণ কৰা হৈছে।
Sarga 9
विभीषणोपदेशः — Vibhishana’s Counsel to Ravana
এই সৰ্গত লংকাৰ প্ৰধান ৰাক্ষস নায়কসকল—ইন্দ্ৰজিত আদি—ক্ৰোধেৰে উঠি অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰ ধৰি সমবেত হয়। পৰিঘ (লোহাৰ গদা), পট্টিশ, প্ৰাস, শক্তি, শূল, পৰশু, ধনু-বাণ আৰু তীক্ষ্ণ খড়্গ লৈ তেওঁলোকে ৰাম, লক্ষ্মণ, সুগ্ৰীৱ আৰু হনুমানক বধ কৰাৰ সংকল্প ঘোষণা কৰে। তেতিয়া বিভীষণ আগবাঢ়ি আহি সেই সশস্ত্ৰ সমাবেশ থমকাই নীতি-উপদেশ দিয়ে। সা́ম, দা́ন, ভে́দ—এই তিন উপায়েৰে যি কাৰ্য সিদ্ধ নহয়, তাকো বিবেচনা নকৰাকৈ বলপ্ৰয়োগেৰে কৰা উচিত নহয়; সফলতা অহংকাৰী তাড়নাত নহয়, পদ্ধতিগত মূল্যায়নত নিৰ্ভৰ কৰে। তেওঁ শত্রুক তুচ্ছ নকৰিবলৈ সতৰ্ক কৰে আৰু হনুমানে সাগৰ অতিক্ৰম কৰা অসাধাৰণ পৰাক্ৰমক প্ৰমাণ ৰূপে দেখুৱায়। পুনৰ তেওঁ ন্যায়-অন্যায়ৰ দিশেৰে ৰাৱণৰ মূল অপৰাধ—সীতাহৰণ—ৰ অনুচিততা উত্থাপন কৰে। ক্ৰোধ ত্যাগ কৰি ধৰ্মনিষ্ঠ, অচল ৰামৰ সৈতে নিষ্ফল বৈৰ এৰি মৈথিলী সীতাক ঘূৰাই দিবলৈ অনুৰোধ কৰে, নহ’লে লংকা আৰু ৰাক্ষসসকলৰ বিনাশ অনিবার্য। ৰাৱণে উপদেশ শুনি সভা ভংগ কৰি অন্তঃপুৰলৈ গুচি যায়; কথাই শেষ হয়, কিন্তু চেতনা হৃদয়ত স্থিত নহয়।
Sarga 10
विभीषणोपदेशः — Vibhishana’s Counsel to Ravana and the Catalogue of Omens
প্ৰভাতত বিভীষণ ৰাৱণৰ দুৰ্গ-সদৃশ ৰাজভৱনলৈ আগবাঢ়ে; তাত সোনালী আসন, বেদ-পাঠ আৰু যজ্ঞ-আচাৰৰ প্ৰস্তুতি আদি ৰাজসভাৰ গৌৰৱময় বৰ্ণনা আছে। যথোচিত শিষ্টাচাৰে প্ৰৱেশ কৰি তেওঁ ৰাজঐশ্বৰ্যৰে আসীন ৰাৱণক প্ৰণাম জনাই, মন্ত্রীসকলৰ উপস্থিতিতো গোপনে হিতোপদেশ দিয়ে। তেওঁ নিজৰ বাক্যক ‘হিত’—কাল, স্থান আৰু ৰাষ্ট্ৰনীতি-প্ৰয়োগৰ ভিত্তিত কল্যাণকৰ পৰামৰ্শ—বুলি স্থাপন কৰে। বৈদেহী লঙ্কালৈ অহাৰ পাছৰে পৰা দেখা অশুভ নিমিত্তসমূহ তেওঁ গণনা কৰে: যজ্ঞাগ্নি ভালদৰে নজ্বলা, ধোঁৱা আৰু স্ফুলিঙ্গ উঠা; যজ্ঞস্থান আৰু হৱিষত সাপ-চিঁউটি দেখা দিয়া; গৰু-ছাগলী আৰু যুদ্ধপশুৰ অস্থিৰতা আৰু অস্বাভাৱিক লক্ষণ; কাকৰ কৰ্কশ ডাক, নগৰৰ ওপৰত গৃধ্ৰৰ জোট, আৰু দুৱাৰত মাংসভোজী জন্তুৰ গর্জনৰ দৰে শব্দ। এই নিমিত্তবিদ্যাৰ পৰা তেওঁ নীতি-ধৰ্মসম্মত উপায় দেখুৱায়—প্ৰায়শ্চিত্ত এই যে বৈদেহীক ৰাঘৱৰ ওচৰত উভতাই দিয়া। তেওঁ স্পষ্ট কৰে যে এই কথা মোহ বা লোভৰ পৰা নহয়; আন মন্ত্রীসকল ভয়ত নীৰৱ। কিন্তু ক্ৰোধে আচ্ছন্ন ৰাৱণে নিজৰ অজেয়তাৰ গৰ্ব কৰি উপদেশ অগ্ৰাহ্য কৰে আৰু বিভীষণক অপমান কৰি বিদায় দিয়ে—ইয়াতেই যুক্তিসংগত পৰামৰ্শ প্রত্যাখ্যাত হৈ যুদ্ধ অনিবার্য হয়।
Sarga 11
रावणस्य सभाप्रवेशः (Ravana Enters the Royal Assembly and Summons Counsel)
সৰ্গ ১১ত ৰাজসভা আৰু যুদ্ধ-প্ৰস্তুতিৰ সন্ধিক্ষণ দেখুওৱা হৈছে। মৈথিলীৰ প্ৰতি আসক্তি আৰু পাপকর্মৰ সামাজিক পৰিণামত দুর্বল হোৱা ৰাৱণে সময় বেছি পাৰ হৈ যোৱাৰ তাড়না অনুভৱ কৰি যুদ্ধ-বিষয়ে পৰামৰ্শ তৎক্ষণাৎ প্ৰয়োজনীয় বুলি স্থিৰ কৰে। তেওঁ অতি অলংকৃত মহাৰথত আৰোহণ কৰি বাদ্য-নগাড়া আৰু শঙ্খধ্বনিৰ কোলাহলৰ মাজেৰে সভালৈ আগবাঢ়ে। নানা বস্ত্ৰ-ভূষা আৰু অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰধাৰী ৰাক্ষসসকলে তেওঁক সঙ্গ দিয়া আৰু ৰক্ষা কৰে। তাৰ পাছত ৰাজপথৰ শোভা, ছত্ৰ, চামৰ, নমস্কাৰ আৰু স্তুতিৰ আড়ম্বৰ বৰ্ণিত হয়। ৰাৱণ বিশ্বকৰ্মাৰ সদা-দীপ্ত সভাগৃহত প্ৰৱেশ কৰে—সোন-ৰূপাৰ স্তম্ভ, স্ফটিক-সদৃশ অন্তৰ্ভাগ, সুৱৰ্ণ ৰেশমী আৱৰণ আৰু কঠোৰ প্ৰহৰাৰে সজ্জিত। মণি-খচিত সিংহাসনত বহি তেওঁ তৎপৰ দূতসকলক আদেশ দিয়ে যে লংকাৰ চাৰিওফালে থকা ৰাক্ষসসকলক শত্রুৰ বিৰুদ্ধে মহাকাৰ্যৰ বাবে সমবেত কৰা হওক। ৰাজধানী ভৰি উঠে; নেতা-যোদ্ধাসকল ৰথ, ঘোঁৰা, হাতী আৰু পদব্ৰজে আহি বাহন থয় আৰু পৰ্বতগুহাত সিংহ প্ৰৱেশ কৰাৰ দৰে সভাত সোমাই বিধি-নিয়ম মানি নীৰৱে আসন গ্ৰহণ কৰে। মন্ত্রী, বীৰসকল আৰু শেষত বিভীষণ আহে; চন্দন আৰু ধূপৰ সুবাসে সভা ভৰি পৰে, আৰু ৰাৱণ অস্ত্ৰধাৰী বীৰসকলৰ মাজত বসুসকলৰ মাজত ইন্দ্ৰৰ দৰে দীপ্ত হয়—যি ৰাজনৈতিক জ্যোতি আৰু নৈতিক ভঙ্গুৰতাৰ তীব্ৰ বৈপৰীত্য প্ৰকাশ কৰে।
Sarga 12
युद्धकाण्डे द्वादशः सर्गः — रावणस्य परिषद्-सम्बोधनं कुम्भकर्णस्य नीत्युपदेशश्च (Ravana’s Council Address and Kumbhakarna’s Counsel)
এই সৰ্গত লংকাৰ ৰাজসভাত যুদ্ধ-নীতিৰ গম্ভীৰ আলোচনা বৰ্ণিত হৈছে। ৰাৱণ সমগ্ৰ ৰাক্ষস-সমাবেশ পৰিদৰ্শন কৰি সেনাপতি প্ৰহস্তক আদেশ দিয়ে যে দুৰ্গৰ ভিতৰে-বাহিৰে চতুৰঙ্গিনী বাহিনী মোতায়েন কৰি নগৰ-ৰক্ষা অধিক দৃঢ় কৰা হওক। প্ৰহস্তে সকলো প্ৰস্তুতি সম্পূৰ্ণ বুলি জনায়। তাৰ পাছত ৰাৱণ নিজৰ অন্তৰঙ্গসকলক সম্বোধন কৰি কয় যে তেওঁৰ কাৰ্যসমূহ পৰামৰ্শ-আধাৰিত আৰু অব্যৰ্থ; আৰু দীঘল নিদ্ৰাৰ বাবে কুম্ভকৰ্ণ আগতে অজ্ঞাত আছিল বুলিও ব্যাখ্যা কৰে। দণ্ডকাৰণ্যৰ পৰা সীতাহৰণক তেওঁ যুক্তিযুক্ত দেখুৱাই, সীতাৰ অস্বীকৃতিত উদ্ভৱ হোৱা কামনা আৰু ক্ষোভ প্ৰকাশ কৰে—যাৰ ফলত কামে বিবেক ঢাকি শাসনত সংকট আনিছে। সাগৰ পাৰ হোৱাৰ বিষয়ে আশংকা উত্থাপন কৰিলেও, মানুহৰ হাতত নিজে অজেয় বুলি দাবী কৰে; কিয়নো সুগ্ৰীৱ আৰু বানৰ-বাহিনীসহ ৰাম-লক্ষ্মণ তীৰত উপস্থিত হৈছে সীতাক উদ্ধাৰ কৰিবলৈ। এই কাম-আবেগময় বিলাপ শুনি কুম্ভকৰ্ণ আগতে পৰামৰ্শ নকৰাৰ বাবে তিৰস্কাৰ কৰে আৰু নীতি বুজায়—যথাযথ উপায় আৰু ক্ৰম নথকা কৰ্ম বিফল হয়, আৰু তাড়াহুড়াত শত্রুৰ শক্তি অৱজ্ঞা হয়। তথাপি তেওঁ বলপ্ৰয়োগে পৰিস্থিতি সংশোধন কৰাৰ প্ৰতিজ্ঞা কৰে; ৰাম-লক্ষ্মণক বধ কৰি বানৰ-নেতাসকলক চূর্ণ কৰাৰ সংকল্প লৈ ৰাৱণক পুনৰ আত্মবিশ্বাস আৰু ভোগ-সুখত স্থিৰ থাকিবলৈ কয়, যেতিয়া তেওঁ যুদ্ধৰ দায়িত্ব ল’ব।
Sarga 13
महापार्श्वस्य परामर्शः — Mahāpārśva’s Counsel and Rāvaṇa’s Confession of Brahmā’s Curse
এই সৰ্গত ৰাজসভাৰ উপদেশ-প্ৰসংগৰ পিছত এক দিৱ্য শাপৰ গোপন কথা প্ৰকাশ পাই ৰাৱণৰ জোৰ-জুলুমৰ অভিপ্ৰায়ক এক নতুন সীমাৰ ভিতৰত দেখুৱায়। মহাপাৰ্শ্ব ৰাৱণৰ ক্ৰোধ দেখি হাত জোৰ কৰি ওচৰ চাপি কঠোৰ পৰামৰ্শ দিয়ে—সমঝোতা আৰু দূতনীতি ত্যাগ কৰি দণ্ড (বল) অৱলম্বন কৰা উচিত। তেওঁ কয় কুম্ভকৰ্ণ আৰু ইন্দ্ৰজিত ইন্দ্ৰকো প্ৰতিহত কৰিব পাৰে, আৰু শত্রুক দমন কৰি সীতাক বলপূৰ্বক ভোগ কৰিবলৈ ৰাৱণক উচটায়। এই কথা শুনি সন্তুষ্ট ৰাৱণ নিজৰ গোপন ইতিহাস ক’বলৈ ধৰে: ব্ৰহ্মালোকলৈ যাত্ৰাৰ সময়ত তেওঁ অগ্নিৰ দৰে দীপ্তিমান অপ্সৰা পুঞ্জিকাস্থাক দেখি তেঁওক অপমান কৰি বলাত্কাৰ কৰে আৰু ব্ৰহ্মাৰ ক্ৰোধত পতিত হয়। ব্ৰহ্মাৰ শাপ অনুসাৰে ৰাৱণে যদি কেতিয়াবা আন কোনো নাৰীক বলপূৰ্বক বাধ্য কৰে, তেন্তে তেওঁৰ মূৰ সোঁ টুকুৰাত ভাঙি পৰিব; সেইকাৰণে ইচ্ছা থাকিলেও সীতাক শয্যাত বলপূৰ্বক আনিব নোৱাৰে। তাৰ পিছত ৰাৱণ যুদ্ধ-গৰ্ব প্ৰকাশ কৰে: নিজৰ বেগ সাগৰৰ দৰে, গতি বায়ুৰ দৰে বুলি কয়; তেওঁক জগোৱা গুহাৰ সিংহ বা মৃত্যুক জগোৱাৰ সমান বুলি ঘোষণা কৰে। বজ্ৰসম বাণেৰে ৰামক দগ্ধ কৰাৰ ধমকি দিয়ে আৰু উদীয়মান সূৰ্যই তৰাবোৰ ঢাকি পেলোৱাৰ দৰে ৰামৰ সেনাক ছিন্নভিন্ন কৰিব বুলি কয়; শেষত ইন্দ্ৰ বা বৰুণো তেওঁৰ সন্মুখত টিকিব নোৱাৰে আৰু তেওঁ বলেই কুবেৰাৰ পৰা লংকা দখল কৰিছিল বুলি দাবী কৰে।
Sarga 14
विभीषणोपदेशः (Vibhīṣaṇa’s Counsel to Rāvaṇa and the Rākṣasa Court)
এই সৰ্গত লংকাৰ ৰাজসভাত সম্ভাৱ্যতা, নীতি-ধৰ্ম আৰু ৰাজনীতিৰ দিশে এক গম্ভীৰ বিতৰ্ক দেখা যায়, যেতিয়া যুদ্ধ-বিপৰ্যয়ৰ দুৱাৰমুখত ৰাজ্য থিয় হয়। ৰাৱণৰ হঠ আৰু কুম্ভকৰ্ণৰ গর্জনৰ পাছত বিভীষণে নীতি-আধাৰিত উপদেশ দিয়ে—ৰাম-বিৰোধী উদ্দেশ্য অসম্ভৱ, আৰু অধৰ্মৰ অভিপ্ৰায়ে ‘স্বৰ্গ-সদৃশ’ সফলতা দিব নোৱাৰে। তেওঁ উপমা দিয়ে—যি সাঁতুৰিব নাজানে সি সাগৰ পাৰ হ’ব নোৱাৰে; তেনেদৰে ধৰ্ম-নিষ্ঠ ৰামৰ পৰাক্ৰম আৰু ৰণক্ষেত্ৰৰ প্ৰাধান্যৰ সন্মুখত লংকাৰ স্থিতি টিকিব নোৱাৰে। বিভীষণে বাৰে বাৰে অনুৰোধ কৰে—লংকাৰ নেতাসকল বজ্ৰ-সম বাণে শিৰচ্ছেদ হোৱাৰ আগতেই সীতাদেৱীক তৎক্ষণাৎ ৰামচন্দ্ৰক উভতাই দিয়া উচিত। প্ৰহস্তে দম্ভেৰে কয় যে তেওঁ দেৱতা বা আন কোনো সত্তাক ভয় নকৰে; বিভীষণে অধিক কঠোৰ সতর্কবাণী দিয়ে আৰু ৰাক্ষস বীৰসকলৰ কথা উল্লেখ কৰি কয় যে ৰাঘৱৰ সন্মুখত তেওঁলোক টিকিব নোৱাৰে। তাৰ পাছত আলোচনা ৰাজনৈতিক ব্যাধিলৈ ঘূৰে—ৰাৱণক কাম-ক্রোধ আদি দোষে চালিত, হঠকাৰী আৰু নিজৰ কৰ্মে নিজেই বন্ধন গঢ়া ব্যক্তি ৰূপে দেখুওৱা হয়—যেন সহস্ৰফণী সৰ্পে জড়াই ধৰিছে। অধ্যায়ৰ শেষত মন্ত্রী-নীতিৰ বচন দিয়া হয়—সু-বিবেচিত পৰামৰ্শই শত্রুৰ শক্তি, নিজৰ সামৰ্থ্য আৰু ৰাজ্যৰ উন্নতি-অবনতিৰ সম্ভাৱনা তুলনা কৰি, কেৱল ৰজাৰ কল্যাণক লক্ষ্য কৰিব লাগে।
Sarga 15
विभीषण–इन्द्रजित् संवादः (Vibhishana and Indrajit: Counsel, Boast, and Rebuttal)
সৰ্গ ১৫ত ৰাক্ষস সেনাৰ নায়ক ইন্দ্ৰজিত্ (মেঘনাদ) আৰু বিভীষণৰ মাজত তীক্ষ্ণ বাক্যুদ্ধ দেখা যায়। বিভীষণৰ উপদেশ ব্ৰিহস্পতি-সম বুদ্ধিমত্তাৰ বুলি বৰ্ণিত হলেও ইন্দ্ৰজিতে তাক ভয়াতুৰ আৰু অনুচিত বুলি উলাই দিয়ে। তেওঁ বিভীষণক কুলত বীৰ্যহীন বুলি তুচ্ছ কৰে আৰু কয় যে সাধাৰণ ৰাক্ষসেও মানৱ ৰাজকুমাৰ ৰাম-লক্ষ্মণক যুদ্ধত বধ কৰিব পাৰে। নিজ ক্ষমতা প্ৰতিপন্ন কৰিবলৈ ইন্দ্ৰজিতে দম্ভভৰে ক’য়—তেওঁ একেদিনে ইন্দ্ৰকো পৰাভূত কৰিছিল আৰু ঐৰাৱতক বশ কৰিছিল—সেয়ে ৰাম আৰু লক্ষ্মণ তেওঁৰ দৃষ্টিত কেৱল “সাধাৰণ মানুহ”। বিভীষণ নীতি-ধৰ্মৰ ভিত্তিত সংশোধন কৰে: ইন্দ্ৰজিতৰ বিচাৰ অপক্ব, বাক্য আত্মবিনাশী, আৰু ৰাৱণৰ পথ গ্ৰহণ কৰা মোহ; যেতিয়া আগন্তুক বিনাশৰ সংকেত ইতিমধ্যে শুনা হৈছে। এই বিতৰ্ক নৈতিক অভিযোগলৈ গঢ় লৈ উঠে—মিথ্যা মিত্ৰতা আৰু ক্ষতিকাৰক পৰামৰ্শৰ নিন্দা হয়—আৰু শেষত বিভীষণে ব্যৱহাৰিক প্ৰস্তাৱ দিয়ে: দুঃখ নাশ আৰু সম্পূৰ্ণ ধ্বংস ৰোধ কৰিবলৈ সীতাক ধন-অলংকাৰসহ ৰামৰ ওচৰত সমৰ্পণ কৰা উচিত। এই অধ্যায়ে অহংকাৰী সামৰিক দম্ভৰ বিপৰীতে নীতিনিষ্ঠ ৰাজনীতি আৰু বাস্তৱ বিপদ-বিবেচনাক উজ্জ্বল কৰে।
Sarga 16
विभीषणोपदेशे रावणस्य परुषवाक्यम् (Ravana’s Harsh Reply to Vibhishana’s Counsel)
এই সৰ্গত ৰাজসভাত নীতি-উপদেশক কেন্দ্ৰ কৰি এক গভীৰ বিচ্ছেদ দেখুওৱা হৈছে। বিভীষণে ৰাৱণৰ মঙ্গলৰ বাবে হিতবচন কয়, কিন্তু ৰাৱণক ‘কাল-চোদিত’—ভাগ্য/মৃত্যুৰ প্ৰেৰিত—বুলি বৰ্ণনা কৰি তেওঁ কঠোৰ বাক্যৰে উত্তৰ দিয়ে। অনাৰ্য (অধাৰ্মিক/অযোগ্য) লোকৰ সৈতে বন্ধুত্বৰ নিষ্ফলতা বুজাবলৈ ৰাৱণে উপমাৰ শৃংখলা তোলে—পদ্মপাতত পানী নাথাকে, মধু আস্বাদন কৰি কৃতজ্ঞতা নথকা ভোমোৰা, স্নান কৰি পুনৰ নিজকে মলিন কৰা হাতী, আৰু শৰৎকালীন মেঘ গর্জে কিন্তু সেঁচ নকৰে—এইবোৰে গুণহীন ঠাইত ধৰ্মৰ ফল নথকাৰ কথা দৃঢ় কৰে। লগতে তেওঁ বিভীষণক ধমক দিয়ে, আন কোনোবাই এনেকুৱা কথা ক’লে তৎক্ষণাৎ দণ্ড হ’লহেঁতেন। ন্যায়বাদী বিভীষণ গদা ধৰি চাৰিজন ৰাক্ষসসহ উঠি আকাশলৈ উঠি ৰাৱণক তিৰস্কাৰ কৰে—জ্যেষ্ঠ ভ্ৰাতাৰ মৰ্যাদা সন্মানযোগ্য, কিন্তু ৰাৱণ ধৰ্মপথৰ পৰা বিচ্যুত। তেওঁ এক মূল নীতি উচ্চাৰে: মিঠা কথা কোৱা লোক বহু, কিন্তু অপ্ৰিয় হলেও হিতকৰ সত্য কোৱা আৰু সেই সত্য শুনা লোক অতি দুৰ্লভ। তেওঁ সতৰ্ক কৰে যে ৰাৱণ মৃত্যুৰ পাসত বাঁধ খাইছে আৰু ৰামৰ অগ্নিসদৃশ বাণে আঘাত কৰিব; কালৰ গ্ৰাসত পৰিলে মহাবীৰো পতিত হয়। শেষত বিভীষণে বিধিপূৰ্বক বিদায় লয়, জ্যেষ্ঠৰ হিতৈষী হৈ কোৱা কথাৰ বাবে ক্ষমা বিচাৰে, ৰাৱণক নিজে আৰু লংকাৰ ৰক্ষা কৰিবলৈ উপদেশ দি প্ৰস্থান কৰে। কথকতাই সাধাৰণ সত্য ৰূপে কয়—যাৰ মৃত্যু ওচৰ চাপি আহে, তেওঁ বন্ধুৰ সদুপদেশ গ্ৰহণ নকৰে।
Sarga 17
विभीषणागमनम् (Vibhīṣaṇa’s Arrival and the Debate on Refuge)
সৰ্গ ১৭ত পৰামৰ্শসভা-কেন্দ্ৰিক ঘটনাৰ মাজেৰে আশ্ৰয়-ধৰ্ম আৰু প্ৰতাৰণাৰ আশংকা উন্মোচিত হয়। ৰাৱণক তিৰস্কাৰ কৰি সীতাক উভতাই দিবলৈ উপদেশ দিয়াৰ পিছত বিভীষণ চাৰিজন সহচৰসহ লংকা ত্যাগ কৰে আৰু উত্তৰ তীৰৰ ওচৰত ৰামৰ সন্নিধানলৈ আহি আকাশতে স্থিত থাকে। তেওঁ নিজকে ৰাৱণৰ কনিষ্ঠ ভ্ৰাতা বুলি পৰিচয় দি সীতাৰ অপহৰণ আৰু বন্দিত্বৰ কথা বৰ্ণনা কৰে আৰু ৰাঘৱক জনাবলৈ অনুৰোধ কৰে যে তেওঁ শৰণ বিচাৰি আহিছে। সুগ্ৰীৱে ৰাজনীতি-নীতিশাস্ত্ৰৰ দৃষ্টিৰে এই আগমন বিচাৰে: ৰূপ-সলনি কৰিব পৰা ৰাক্ষস গুপ্তচৰ হ’ব পাৰে বুলি সতৰ্ক কৰে, কঠোৰ ব্যৱস্থা (এমনকি বধ)ৰ কথাও তোলে, আৰু পৰামৰ্শ, ব্যূহ-ৰচনা আৰু গুপ্তচৰ-বিভাগত সাৱধানতা বজাই ৰাখিবলৈ কয়। ৰামে এই যুক্তিসংগত সতৰ্কতা মানি ভানৰ মন্ত্রীসকলৰ মত লয়; অংগদ, শৰভ, জাম্বৱান আৰু মৈন্দে সন্দেহ, নজৰদাৰী আৰু সাৱধান জিজ্ঞাসাবাদৰ পৰামৰ্শ দিয়ে। হনুমানে আচৰণ-মনোবিজ্ঞানৰ ভিত্তিত কয় যে মনোভাব তৎক্ষণাৎ ধৰা কঠিন, কিন্তু বিভীষণৰ বাক্য, ভঙ্গী আৰু স্থৈৰ্যত দুষ্টতা দেখা নাযায়; গোপন উদ্দেশ্য সাধাৰণতে ৰূপ আৰু স্বৰত প্ৰকাশ পায়। এইদৰে সৰ্গটোৱে ৰাজধৰ্মৰ ব্যৱহাৰিক প্ৰজ্ঞাক শৰণ দিয়া-কেতিয়া আৰু কেনেকৈ—এই নৈতিক অনুসন্ধানৰ সৈতে একত্ৰ কৰে।
Sarga 18
शरणागति-धर्मनिर्णयः (Decision on Refuge and Dharma) / Rama’s Vow of Protection and the Acceptance of Vibhishana
এই সৰ্গত এক নিৰ্ণায়ক ক্ষণত নীতি-ধৰ্মৰ গভীৰ আলোচনা দেখা যায়—বিভীষণ শৰণ ল’বলৈ আগবাঢ়ি আহে, আৰু মিত্ৰ-শিবিৰত সন্দেহৰ ঢৌ উঠে। হনুমানৰ বৃত্তান্ত শুনি ৰাম সন্তুষ্ট হয় আৰু ঘোষণা কৰে যে বিভীষণৰ বিষয়ে তেওঁ ক’ব; তাৰপিছত হিতৈষীসকলক মনোযোগে শুনিবলৈ আহ্বান জনায়। সুগ্ৰীৱ সন্দেহ প্ৰকাশ কৰি কয় যে বিভীষণ ৰাৱণৰ প্ৰেৰিত গুপ্তচৰো হ’ব পাৰে, সেয়ে সংযম, বাধা দিয়া বা বন্দী কৰাৰ পৰামৰ্শ দিয়ে। ৰাম প্ৰথমে নিজৰ অজেয়তা আৰু নিৰ্ভয়তা প্ৰকাশ কৰি আশ্বাস দিয়ে, তাৰপিছত ধৰ্ম-যুক্তিত প্ৰৱেশ কৰে। তেওঁ প্ৰাচীন দৃষ্টান্ত উল্লেখ কৰে—যেনে কপৌৱে শত্রুকো আতিথ্য দিছিল—আৰু ঋষি কন্দুৰ নামেৰে স্মৃত ধাৰ্মিক বচন উদ্ধৃত কৰি স্থাপন কৰে যে যি হাত জোৰ কৰি শৰণ প্ৰাৰ্থনা কৰে, তাক আঘাত কৰা অনুচিত। এই আলোচনা এক দৃঢ় প্ৰতিজ্ঞাত পৰিণত হয়: যি কোনো ব্যক্তি একবাৰো শৰণ লয়—বিভীষণ হওক, সুগ্ৰীৱ হওক, বা ৰাৱণেই হওক—ৰাম তাক অভয় দান কৰিব। ৰামৰ এই ধৰ্মনিষ্ঠ সিদ্ধান্ত আৰু বিভীষণৰ অন্তৰৰ শুদ্ধতা উপলব্ধি কৰি সুগ্ৰীৱ মত পৰিবৰ্তন কৰে, গ্ৰহণৰ সমৰ্থন দিয়ে আৰু তৎক্ষণাৎ মিত্ৰতা স্থাপন কৰিবলৈ অনুৰোধ কৰে। সৰ্গৰ অন্তত ৰাম বিভীষণক সাক্ষাৎ কৰিবলৈ আগবাঢ়ে, আৰু এই ঘটনাই ৰাজধৰ্মত শৰণাগতিৰ নীতিক এক দৃঢ় আদৰ্শ ৰূপে প্ৰতিষ্ঠা কৰে।
Sarga 19
विभीषणाभिषेकः — The Consecration of Vibhishana and Counsel on Crossing the Ocean
এই সৰ্গত ৰাম-ৱিভীষণৰ মৈত্ৰীক জনসমক্ষে ধৰ্মীয় আচাৰ আৰু ৰাজনৈতিক বৈধতাৰ সৈতে স্থাপন কৰা হয়। ৰামে অভয় দান কৰাৰ পিছত ৱিভীষণ তললৈ নামি দণ্ডৱৎ প্ৰণাম কৰে, লংকাৰ পূৰ্ব-সম্পৰ্ক ত্যাগ কৰি শৰণাগতি বিচাৰে আৰু নিজৰ জীৱন তথা অধিকার ৰামৰ অধীনত সমৰ্পণ কৰে। ৰামে সংযতভাৱে আশ্বাস দি ৰাক্ষসসকলৰ শক্তি-দুৰ্বলতা সম্পৰ্কে গুপ্ত বিৱৰণ বিচাৰে। ৱিভীষণে ৰাৱণৰ বৰ-প্ৰভাৱত প্ৰায় অজেয়তা, কুম্ভকৰ্ণৰ যুদ্ধশক্তি, প্ৰহস্তৰ মণিভদ্ৰৰ ওপৰত পূৰ্ব জয়, ইন্দ্ৰজিতৰ অগ্নিক্ৰিয়াৰ দ্বাৰা অদৃশ্য হোৱাৰ ক্ষমতা, আৰু আন সেনাপতিসকলৰ সৈতে লংকাৰ বিশাল, ভয়ংকৰ বাহিনীৰ কথা বৰ্ণনা কৰে। তেতিয়া ৰামে দৃঢ় প্ৰতিজ্ঞা কৰে—ৰাৱণ বধ হ’লে ৱিভীষণক লংকাৰ ৰজা ৰূপে স্থাপন কৰা হ’ব। সেই প্ৰতিজ্ঞা তৎক্ষণাৎ অভিষেকৰ দ্বাৰা কাৰ্যকৰী হয়: লক্ষ্মণে সমুদ্ৰজল আনি বানৰ নায়কসকলৰ মাজত ৱিভীষণক ৰাক্ষস-ৰাজা ৰূপে অভিষিক্ত কৰে, আৰু সৰ্বত্ৰ জয়ধ্বনি উঠে। শেষত হনুমান আৰু সুগ্ৰীৱে অচল সমুদ্ৰ কেনেকৈ পাৰ হ’ব সোধে; ৱিভীষণে সাগৰৰ শৰণ ল’বলৈ উপদেশ দিয়ে, সগৰ-বংশীয় সম্পৰ্ক স্মৰণ কৰায়। সুগ্ৰীৱে এই পৰামৰ্শ ৰামক জনায়; ৰামে অনুমোদন কৰি তীৰত কুশা বিছাই আসনত বহে, লংকাৰ দিশে পৰৱৰ্তী ধৰ্ম-ৰণনীতি পদক্ষেপৰ বাবে প্ৰস্তুত।
Sarga 20
दूत-नीति, शुक-प्रसङ्गः (Envoy-Ethics and the Episode of Śuka)
সৰ্গ ২০ত গোপন অনুসন্ধান, কূটনৈতিক বাৰ্তা আৰু যুদ্ধকালীন নীতিধৰ্মৰ এক প্ৰকাশ্য পৰীক্ষা একেলগে দেখা যায়। ৰাক্ষস গুপ্তচৰ শাৰ্দূল সুগ্ৰীৱৰ শিবিৰত প্ৰৱেশ কৰি ধ্বজাৰে সজ্জিত বানৰ-সেনা পৰ্যবেক্ষণ কৰে আৰু ৰাৱণক জনায় যে বানৰ আৰু ভল্লুকসকল লংকাৰ দিশে দ্বিতীয়, অপৰিমেয় সাগৰৰ দৰে আগবাঢ়ি আহিছে; সাগৰতীৰত অৱস্থিত ৰাম-লক্ষ্মণ আৰু সেনাবাহিনীৰ বিস্তৃত পৰিসৰো তেওঁ বৰ্ণনা কৰে। তাৰ পাছত ৰাৱণে শুকক সুগ্ৰীৱৰ ওচৰলৈ এক গণনাকৃত বাৰ্তা লৈ পঠায়—সুগ্ৰীৱৰ বংশ-মৰ্যাদা আৰু শক্তিৰ প্ৰশংসা কৰি ৰাৱণৰ দোষক কমকৈ দেখুৱাই লংকাৰ অজেয়তা ঘোষণা কৰা, যাতে মনস্তাত্ত্বিক ভীতি সৃষ্টি হয় আৰু মিত্ৰতা ভাঙে। শুকে পক্ষীৰূপ ধৰি আকাশৰ পৰা কথা কয়, কিন্তু ক্ৰুদ্ধ বানৰসকলে আক্রমণ কৰে। শুকে দূত-ধৰ্ম স্মৰণ কৰাই কয় যে দূতক হত্যা কৰা অধৰ্ম, আৰু বিশ্বস্ত বাৰ্তাবাহক আৰু অনুমতি নোহোৱাকৈ কথা যোগ কৰা লোকৰ মাজত পাৰ্থক্য দেখুৱায়। ৰামে দূত-ধৰ্ম ৰক্ষা কৰিবলৈ হস্তক্ষেপ কৰি শুকক মুক্ত কৰিবলৈ আদেশ দিয়ে। নিৰাপদ হৈ শুকে পুনৰ কথা ক’লে সুগ্ৰীৱে ৰাৱণলৈ কঠোৰ প্ৰতিউত্তৰ প্ৰেৰণ কৰে—পৰাজয় অনিবার্য; লুকাই থাকিলেও বা দেৱ-আশ্ৰয় ল’লেও ৰক্ষা নাই; আৰু সীতাহৰণ আৰু জটায়ুৰ বধৰ অধৰ্মৰ বাবে নৈতিক দোষাৰোপ কৰে। অংগদে সন্দেহ কৰে যে শুকে গুপ্তচৰ ৰূপে সেনাৰ পৰিমাপ কৰি গৈছে, ধৰি ৰাখিবলৈ পৰামৰ্শ দিয়ে; এইদৰে দৃশ্যখনে সুৰক্ষা-চিন্তা আৰু নীতিগত সংযমৰ সমতা ৰাখি যুদ্ধ-পটভূমিত দূত-সুৰক্ষাক উপদেশমূলক কেন্দ্ৰবিন্দু কৰি তোলে।
Sarga 21
सागरप्रतीक्षा-क्रोधप्रादुर्भावः (Rama’s Vigil at the Ocean and the Rise of Wrath)
সাগৰৰ তীৰত ৰামে শাস্ত্ৰসম্মত সংযমেৰে উপাসনা কৰে। তেওঁ কুশ ঘাঁহ বিছাই পূবমুখী হৈ সাগৰলৈ অঞ্জলি নিবেদন কৰি ব্ৰতবদ্ধ জাগৰণত শুই থাকে। তিনিৰাতি ধৰি ‘নদীনাথ’ সাগৰৰ প্ৰত্যাশা কৰিলেও, যথোচিত সন্মান সত্ত্বেও সাগৰে কোনো প্ৰতিক্ৰিয়াশীল ৰূপে প্ৰকাশ নকৰে। এই অনুত্তৰত ৰামৰ আত্মসংযম ধৰ্মসম্মত ক্ৰোধলৈ ৰূপান্তৰিত হয়। তেওঁ লক্ষ্মণক ক’লে—শান্তি, সহনশীলতা, সৰলতা আৰু নম্ৰ বাক্য বহু সময়ত নিৰ্গুণ বা অহংকাৰী লোকৰ ওচৰত দুৰ্বলতা বুলি ভুল বুজা হয়; কেৱল সন্ধি-সান্ত্বনাৰে যশ আৰু বিজয় নিশ্চিত নহয়। তেতিয়া তেওঁ সংকল্প কৰে—সৰ্পসদৃশ বাণেৰে সাগৰ শুকুৱাই বা দগ্ধ কৰি বানৰসেনাক পদব্ৰজে পাৰ কৰাব। যেতিয়া ৰামে ভয়ংকৰ ধনু তুলি বাণ সংধান কৰে, তেতিয়া জগত-প্ৰতিক্ৰিয়া দেখা যায়—বাণ জ্বলি পানীত প্ৰৱেশ কৰে, ঢৌ পৰ্বতৰ দৰে উথলি উঠে, শঙ্খ-শামুক ঘূৰ্ণায়মান হয়, ধোঁৱা উঠি আহে, আৰু পাতালৰ নাগ-দানৱ ব্যাকুল হয়। শেষত সৌমিত্ৰী (লক্ষ্মণ) আগবাঢ়ি ধনু ধৰি ৰামক সংযত কৰে—“এতিয়াই যথেষ্ট।”
Sarga 22
सागरप्रशमनम् / The Pacification of the Ocean and the Building of Nala’s Bridge
এই সৰ্গত অচলাবস্থাৰ পৰা উপায়-নির্মিত পথলৈ গতি ঘটে। সাগৰে পথ ৰোধ কৰাত ক্ৰুদ্ধ হৈ শ্ৰী ৰামে ব্ৰহ্মাস্ত্ৰ-সংযুক্ত শক্তিৰে সাগৰক পাতাললৈকে শুকুৱাই পেলাম বুলি প্ৰতিজ্ঞা কৰে। তেতিয়া বতাহ, মেঘ, বিজুলী, অন্ধকাৰ আদি মহাজাগতিক অশান্তি দেখা দিয়ে আৰু দৃশ্য-অদৃশ্য সত্তাসকল আতংকিত হয়। তেতিয়া সাগৰাধিপতি সাগৰ (বৰুণালয়) ৰাজসিক তেজেৰে উদ্ভাসিত হৈ প্ৰকট হয়। তেওঁ পঞ্চ মহাভূতৰ স্বভাৱ অটল বুলি বুজাই দিয়ে আৰু ধৰ্মসঙ্গত বিকল্প আগবঢ়ায়—সেতু নিৰ্মাণ কৰি স্থিৰ পাৰাপাৰ। লগতে তেওঁ অনুৰোধ কৰে যে ৰামৰ অচ্যুত বাণ ড্ৰুমকূল্যত থকা পাপী লুণ্ঠকৰ ওপৰত নিক্ষেপ কৰা হওক। ৰামে সেইমতে বাণ প্ৰেৰণ কৰে; ‘মৰুকান্তাৰ’ নামে খ্যাত মৰুভূমি সদৃশ অঞ্চল সৃষ্টি হয়, লৱণাক্ত উথলি উঠা পানীৰ ‘ব্ৰণ’ কুঁৱা প্ৰকাশ পায়, আৰু বৰদানৰ দ্বাৰা নতুন শুভ পথ স্থাপিত হয়। তাৰ পিছত সাগৰে বিশ্বকৰ্মাৰ পুত্ৰ নলক দিৱ্য যোগ্য স্থপতি বুলি চিনায়; নলে দায়িত্ব গ্ৰহণ কৰে। বানৰসেনাই গছ, শিল, পৰ্বত একত্ৰ কৰি কিছুমান দিনৰ ভিতৰতে সেতু দ্ৰুতগতিত গঢ়ে; দেব-ঋষিসকলে তাক প্ৰশংসা কৰি ৰামক আশীৰ্বাদ দিয়ে। এই অধ্যায়ে ক্ৰোধ-সংযম, স্বভাৱ-তত্ত্ব আৰু ধৰ্মময় ৰাষ্ট্ৰকাৰ্যক একসূত্ৰে গাঁথে।
Sarga 23
निमित्तदर्शनम् (Portents Before the March to Laṅkā)
এই সৰ্গত আদেশ আৰু নিমিত্ত-দৰ্শনৰ বৰ্ণনা আছে। নিমিত্ত বুজি পোৱা শ্ৰীৰামে সৌমিত্ৰি (লক্ষ্মণ)ক আলিঙ্গন কৰি যুদ্ধ-ব্যৱস্থাৰ নিৰ্দেশ দিয়ে—বনৰ ভিতৰত সুৰক্ষিত বিশ্ৰামস্থান স্থাপন কৰা, শীতল পানী আৰু ফলৰ যোগান ৰখা, বাহিনী ভাগ কৰি সাৱধানতাৰে ব্যূহত থিয় কৰোৱা। তাৰ পাছত ৰামে ভয়ংকৰ অশুভ লক্ষণসমূহ ব্যাখ্যা কৰে—ধূলি-ভৰা বতাহ, পৃথিৱী আৰু পৰ্বতৰ কম্পন, গছ-গছনি ভাঙি পৰোৱা, মাংস-বৰ্ণ মেঘৰ পৰা ৰক্তসদৃশ টোপাল বৰষা, আতংকজনক গোধূলি, সূৰ্যৰ পৰা অগ্নিগোলক পতিত হোৱা যেন দেখা, জন্তু-পক্ষীৰ সূৰ্যৰ দিশে কাতৰ চিঞৰ, আৰু চন্দ্ৰ-সূৰ্যৰ অস্বাভাৱিক বৰ্ণ আৰু বলয়। এই নিমিত্তসমূহ স্থবিৰতা নহয়; ই ভল্লুক, বানৰ আৰু ৰাক্ষসসকলৰ মাজত বৃহৎ ক্ষয়ক্ষতি আৰু নিৰ্ণায়ক সংঘৰ্ষ সন্নিকট হোৱাৰ আগজাননী। শেষত তৎক্ষণাৎ অগ্ৰসৰতা আৰম্ভ হয়। বানৰসেনা ৰাৱণৰ নগৰীৰ দিশে মুখ কৰে; ধনু হাতে শ্ৰীৰাম অগ্ৰভাগত আগবাঢ়ে; সুগ্ৰীৱ আৰু বিভীষণ গর্জন কৰি আগুৱাই যায়। বানৰ যোদ্ধাসকলে ৰামৰ মনোবল দৃঢ় কৰিবলৈ উল্লাসময় ক্ৰিয়া কৰে, আৰু ধৰ্মযুদ্ধৰ সংকল্পেৰে বাহিনী উদ্দীপ্ত হয়।
Sarga 24
लङ्कानिरीक्षणं व्यूहविन्यासश्च (Survey of Lanka and Deployment of the Battle Formation)
এই সৰ্গত খোলা যুদ্ধৰ আগমুহূৰ্তৰ গম্ভীৰ পৰ্ব বৰ্ণিত হৈছে। ৰামৰ আদেশত বানৰ-সেনা স্থিৰ হৈ থাকে আৰু শুভ নক্ষত্ৰৰ মাজত শৰৎ-পূৰ্ণিমাৰ চন্দ্ৰৰ দৰে দীপ্তিমান দেখা যায়; তাৰ পাছত সাগৰৰ দৰে গর্জন কৰি আগবাঢ়ে আৰু পৃথিৱী কঁপি উঠে। লংকাৰ পৰা ভয়ংকৰ ঢোল-নগাৰাৰ ধ্বনি উঠে; বানৰসকলে তাতকৈও উচ্চ নাদে উত্তৰ দিয়ে, আৰু ৰাক্ষসসকলৰ মাজত আতংক ছড়ায়। সীতাৰ বিৰহত বিষণ্ণ ৰামে লক্ষ্মণক লংকাৰ আকাশ-স্পৰ্শী প্ৰাসাদ, উচ্চ অট্টালিকা আৰু উদ্যানৰ শোভা দেখুৱায়—শ্বেত মেঘ সদৃশ বিমান, চৈত্রৰথ সদৃশ বন-উপবন, পাখি, কোকিল আৰু মৌমাখিৰ কলৰৱে ভৰা বৃক্ষ। তাৰ পাছত তেওঁ শাস্ত্ৰানুগত ব্যূহ-বিন্যাস কৰে: মধ্যত অঙ্গদ নীলসহ, দক্ষিণ পক্ষে ঋষভ, সোঁ পক্ষে গন্ধমাদন; অগ্ৰভাগত ৰাম-লক্ষ্মণ; ‘উদৰ’ ৰক্ষাত জাম্বৱান আৰু সুসেণ ভল্লুক-নায়কসকলসহ, আৰু পশ্চাতে সুগ্ৰীৱ। সেনা স্বৰ্গৰ মেঘপুঞ্জৰ দৰে জ্যোতিৰ্ময় হয়, আৰু বানৰসকলে পৰ্বত-শিখৰ আৰু গছক অস্ত্ৰ কৰি লংকা চূৰ্ণ কৰিবলৈ উদ্যত হয়। ব্যূহ সম্পূৰ্ণ হ’লে দূত শুকক মুক্তি দিয়া হয়; তেওঁ ভীতচিত্তে ৰাৱণৰ ওচৰলৈ উভতি যায়। শুকে বানৰসেনাৰ ক্ৰোধ, সেতু নিৰ্মাণৰ পাছত ৰামৰ আগমন জনাই তৎক্ষণাৎ সিদ্ধান্ত ল’বলৈ কয়—সীতা উভতাই দিয়া বা যুদ্ধৰ বাবে সাজু হোৱা। ৰাৱণ ৰক্তচক্ষু ক্ৰোধে গর্জি উঠে, দেৱতাসকলৰ বিপৰীতে হলেও সীতা নেদিব বুলি দম্ভ কৰে আৰু নিজৰ বাণৰ অপ্রতিরোধ্য ‘অগ্নি’ৰ কথা ঘোষণা কৰে—ফলত সংঘাত অনিবার্য হয়।
Sarga 25
शुकसारण-चारप्रवेशः (Suka and Sāraṇa’s Espionage and Release)
দশৰথ-নন্দন শ্ৰী ৰাম বানৰ-সেনাৰ সৈতে সাগৰ পাৰ হৈ আহিছে আৰু সাগৰত সেতু নিৰ্মাণ সম্পন্ন হৈছে বুলি জানি ৰাৱণ উদ্দীপ্ত হয়। তেতিয়া তেওঁ নিজৰ মন্ত্ৰী-চৰ শূক আৰু সাৰণক আদেশ দিয়ে—শত্ৰু শিবিৰত অদৃশ্যভাৱে প্ৰৱেশ কৰি গুপ্তচৰ্য সম্পন্ন কৰিবলৈ। তেওঁলোকক সেনাৰ পৰিমাণ, মুখ্য বানৰ-নায়ক আৰু কাৰ্যকৰ সেনাপতি, সেতু-নিৰ্মাণৰ অৱস্থা, পৰ্বত-গুহা-তীৰ-অৰণ্য-উদ্যানত বিস্তৃত শিবিৰসমূহৰ স্থান, আৰু ৰাম-লক্ষ্মণৰ দৃঢ় সংকল্প, পৰাক্ৰম আৰু অস্ত্ৰশস্ত্ৰৰ মূল্যায়ন কৰিবলৈ কোৱা হয়। বানৰৰ বেশ ধৰি তেওঁলোকে শিবিৰত সোমায়, কিন্তু অগণন যেন লগা সেনা আৰু যুদ্ধ-গর্জনত স্তম্ভিত হয়। বিভীষণে লুকাই থকা চৰ দুজনক চিনাক্ত কৰি ধৰি শ্ৰী ৰামৰ সন্মুখত উপস্থিত কৰে। মৃত্যুভয়ত কঁপা চৰসকলক ৰামে ধীৰ হাস্য আৰু নীতিগত সংযমেৰে কয়—তোমালোকৰ অনুসন্ধান সম্পূৰ্ণ; নিৰ্ভয়ে উভতি যোৱা। যদি কিবা দেখা নাপালা, বিভীষণে সম্পূৰ্ণ বাহিনী দেখুৱাব। ৰামে যুদ্ধধৰ্ম স্পষ্ট কৰি কয়—দূত আৰু নিৰস্ত্ৰ লোকক বধ কৰা উচিত নহয়—আৰু তেওঁলোকক মুক্ত কৰিবলৈ আদেশ দিয়ে। ৰামে তেওঁলোকক ৰাৱণলৈ বাৰ্তা দিবলৈ কয়—যি শক্তিৰে সীতাক হৰণ কৰিলা, সেই শক্তি দেখুওৱা; আৰু প্ৰভাতে দেখিবা লংকাৰ প্ৰাচীৰ-ৰক্ষা আৰু ৰাক্ষসবল কেনেকৈ ভাঙি চূৰ্ণ হয়। লংকালৈ উভতি গৈ শূক-সাৰণে ৰামৰ ধৰ্মনিষ্ঠাৰ সাক্ষ্য দিয়ে আৰু ৰাম, লক্ষ্মণ, বিভীষণ, সুগ্ৰীৱ—এই চাৰিজন নেতাৰ ভয়ংকৰ সামৰ্থ্য বৰ্ণনা কৰি পৰামৰ্শ দিয়ে যে সন্ধি কৰা আৰু মৈথিলীক উভতি দিয়ােই বুদ্ধিমান পথ।
Sarga 26
वानरमुख्य-परिचयः (Catalogue of Principal Vānara Leaders)
সৰ্গ ২৬ত লংকাৰ ভিতৰত অনুসন্ধানৰ পৰা সংগৃহীত সংবাদ-তথ্যৰ আদান-প্ৰদান দেখুওৱা হৈছে। সাৰণে স্পষ্ট আৰু হিতকৰ উপদেশ দিলে, কিন্তু ৰাৱণে দম্ভেৰে সীতাক সমৰ্পণ নকৰাৰ দৃঢ় অস্বীকাৰ কৰে, যেনে সমগ্ৰ জগতেই বিপক্ষে উঠিলেও। সোজা মূল্যায়নৰ বাবে ৰাৱণ শুক আৰু সাৰণ গুপ্তচৰদ্বয়ক লগত লৈ উঁচা, হিম-শুভ্ৰ প্ৰাসাদত উঠি সাগৰতীৰৰ বিস্তৃত ভূমিত ছড়াই থকা বিশাল বানৰ-সেনা চায়। অগণন বাহিনী দেখি ৰাৱণে সাৰণক সোধে—বানৰসকলৰ ভিতৰত কোনসকল অগ্ৰগণ্য, সুগ্ৰীৱৰ মুখ্য পৰামৰ্শদাতা কোন, আৰু কোন কোন নেতাৰ পৰা ভয় কৰিব লাগে। তেতিয়া সাৰণে শৃঙ্খলাবদ্ধ তালিকাৰ দৰে প্ৰধান সেনাপতি আৰু তেওঁলোকৰ যুদ্ধ-লক্ষণ চিনাক্ত কৰে—সুগ্ৰীৱৰ বাহিনীৰ অগ্ৰভাগত নীল; বালীৰ পুত্ৰ আৰু যুবৰাজ অঙ্গদ, যিয়ে সোজা প্ৰত্যাহ্বান জনায়; সেতু-কাৰ্যৰ সৈতে জড়িত নল; আৰু আন দলনেতা (শ্বেত, কুমুদ, ৰম্ভ, শৰভ, পনস, বিনত, ক্ৰোধন, গৱয়)—প্ৰত্যেকৰ দেহলক্ষণ, পৰ্বত/বাসস্থান-সম্পৰ্ক, সৈন্যসংখ্যা আৰু লংকাৰ প্ৰতি আক্রমণাত্মক সংকল্প বৰ্ণিত হয়। এই অধ্যায়ে কাব্যিক ভঙ্গীৰ সৈতে ৰাষ্ট্ৰনীতি-মুখী “শত্ৰু-সেনাৰ বিন্যাস” ৰূপে এক কৌশলগত মূল্যায়ন আগবঢ়ায়।
Sarga 27
वानर-ऋक्ष-सेना-प्रशंसा (Cataloguing the Vanara and Bear Forces)
এই সৰ্গটো যুদ্ধ-তালিকা আৰু দৃষ্টিগোচৰ বিৱৰণৰ দৰে। বক্তাই ৰাক্ষস-ৰাজাক “ৰাজন” বুলি সম্বোধন কৰি ৰাঘৱৰ কাৰ্যৰ বাবে সমবেত হোৱা বানৰ আৰু ঋক্ষ (ভালুক) বাহিনীৰ কথা কয়, আৰু তেওঁলোক “ৰাঘৱাৰ্থে পৰাক্ৰান্তাঃ”—প্ৰাণ দিয়া পৰ্যন্ত সাহসী বুলি জোৰ দিয়ে। ইয়াত মুখ্য নেতা আৰু দলসমূহৰ উজ্জ্বল উপমা-সহ বৰ্ণনা আছে: হৰাৰ বহু-বৰ্ণ দীপ্তিময় লেজ; ক’লা ধুমুহা-মেঘৰ দৰে ভয়ংকৰ ভালুকসকল; তেওঁলোকৰ অধিপতি ধূম্ৰ—ঋক্ষৱানত বাস কৰি নর্মদাৰ জল পান কৰে; জাম্বৱান—পৰ্বতসম, নেতাসকলৰ ভিতৰত শ্ৰেষ্ঠ, দেৱ-অসুৰ যুদ্ধত ইন্দ্ৰক সহায় কৰা আৰু বৰপ্ৰাপ্ত। ধম্বা ইন্দ্ৰৰ দৰে পৰিবেষ্টিত ভয়ংকৰ হৰীশ্বৰ; সন্নদন বানৰসকলৰ “পিতামহ” বুলি কোৱা, অতিকায় দেহধাৰী, যিয়ে কেতিয়াও ইন্দ্ৰৰ সৈতে যুদ্ধ কৰি পৰাজিত নহ’ল। আৰু ক্ৰোধন/ক্ৰথন কৈলাসত কুবেৰাৰ জাম্বু-বৃক্ষৰ ওচৰত বাস কৰে; প্ৰমথী ধূলি উৰুৱাই দ্ৰুতগামী বাহিনী আগবঢ়ায়; গৱাক্ষ সেতু দেখা পাছত গোলাঙ্গূল দলৰ মাজত ঘেৰাও হৈ থাকে; কেসৰী সদা ফল-মধুৰে ভৰা সোণালী পৰ্বতত ক্ৰীড়া কৰে; আৰু শতবলী সূৰ্যোপাসক হৈ লংকা চূর্ণ কৰাৰ সংকল্প লয়। শেষত মিত্ৰবাহিনীৰ অগণন বিস্তাৰ আৰু পৃথিৱীৰ পৰ্বতসমূহো উলটাই পেলাব পৰা শক্তি উল্লেখ কৰি শত্রুক ভয় দেখুওৱা আৰু নিজপক্ষৰ মনোবল বৃদ্ধি কৰা হয়।
Sarga 28
शुकवाक्यं (Śuka’s Report on the Vānara Host) / Śuka Describes the Allied Forces to Rāvaṇa
সাৰণৰ বিৱৰণৰ পাছত শুকে ৰাৱণক সুসংগঠিত গুপ্তচৰ-প্ৰতিবেদন আগবঢ়াই যায়। তেওঁ আগবঢ়ি অহা বানৰ-মিত্ৰবাহিনীখনক একে সময়তে কৌশলগতভাৱে ভয়ংকৰ আৰু ধৰ্ম-আধাৰিত বুলি চিত্ৰিত কৰে—বানৰসকল ৰূপ-পরিবর্তনকাৰী, দেৱতুল্য পৰাক্ৰমী, আৰু প্ৰতিহত কৰা কঠিন। তেওঁ মুখ্য নেতাসকলক চিনাক্ত কৰে: মৈন্দ আৰু দ্বিৱিদক প্ৰায় অমৰ যোদ্ধা বুলি কয়; হনুমানক পৱন-পুত্ৰ, সাগৰ লংঘনকাৰী, ইচ্ছামতে ৰূপ ধাৰণকাৰী বুলি বৰ্ণনা কৰে আৰু লংকাত আগতে কৰা দৌত্য—বিশেষকৈ লেজ জ্বলাই দিয়া ঘটনাৰে—তেওঁৰ সত্যতা প্ৰমাণ কৰে। তাৰ পাছত শুকে মানৱ নায়কসকলৰ কথা তোলে: ৰামক ইক্ষ্বাকু বংশৰ অতিরথ, অচল ধৰ্মনিষ্ঠ, ব্ৰহ্মাস্ত্ৰ-সমৃদ্ধ আৰু বিশ্ব-ভেদী ধনুৰ্বিদ্যাত অদ্বিতীয় বুলি কয়; লক্ষ্মণক ৰামৰ অপৰিহাৰ্য “দক্ষিণ হস্ত”, নীতি আৰু যুদ্ধবিদ্যাত নিপুণ বুলি উল্লেখ কৰে। বিভীষণক ৰামৰ বাঁওফালে অভিষিক্ত ৰজা ৰূপে দেখুৱাই ৰাৱণ-বিৰোধী ধৰ্মপক্ষৰ সহায়ক বুলি চিহ্নিত কৰে। সেনাৰ বিশালতা প্ৰকাশ কৰিবলৈ শুকে শঙ্খু, মহাশঙ্খু, বৃন্দ, পদ্ম, খৰ্ব, সমুদ্ৰ, ওঘ, মহৌঘ আদি সংখ্যাশব্দ ব্যৱহাৰ কৰে আৰু শেষত উপদেশ দিয়ে—এই “জ্বলন্ত গ্ৰহ সদৃশ” বাহিনী দেখি ৰাৱণে পৰাজয় এৰাবলৈ পৰম প্ৰচেষ্টা কৰিব লাগিব।
Sarga 29
शुकसारणनिग्रहः / Ravana Rebukes Suka and Sārana; Spies Reconnoiter Rama’s Camp
সৰ্গ ২৯ত ৰাজদৰবাৰৰ পৰা ৰণশিবিৰলৈ গোপনচৰ-নীতিৰ এক গুৰুত্বপূর্ণ চক্ৰ প্ৰকাশ পায়। শুকৰ প্ৰতিবেদন শুনি—য’ত সমবেত বানৰসেনা আৰু শ্ৰী ৰামৰ মুখ্য সহায়সকলৰ বৰ্ণনা আছে: লক্ষ্মণক ৰামৰ ‘সোঁ হাত’, সুগ্ৰীৱ, অংগদ, হনুমান, জাম্বৱান আদি—ৰাৱণ অন্তৰে কঁপি উঠে, কিন্তু বাহিৰে ক্ৰোধে জ্বলি উঠে। যুদ্ধৰ আগতে শত্রুৰ প্ৰশংসা কৰাটো তেওঁ শুক আৰু সাৰণৰ মন্ত্রীধৰ্ম, ৰাজনীতি আৰু আনুগত্যৰ ব্যৰ্থতা বুলি ধিক্কাৰ দিয়ে। দণ্ডৰ ভাবুকি দিলেও, পূৰ্বসেৱা স্মৰণ কৰি তেওঁ তেওঁলোকক বধ নকৰি কেৱল বিদায় দিয়ে। তাৰ পাছত ৰাৱণে মহোদৰক আদেশ দিয়ে যে দক্ষ চৰসমূহ আহ্বান কৰা হওক আৰু ৰামৰ উদ্দেশ্য, দৈনন্দিন আচৰণ আৰু অন্তৰংগ মণ্ডল পৰীক্ষা কৰা হওক। শাৰ্দূলৰ নেতৃত্বত চৰসকলে ছদ্মবেশে সুৱেল অঞ্চললৈ যায়, কিন্তু ধৰ্মাত্মা বিভীষণে তেওঁলোকক চিনে আৰু শাৰ্দূল ধৰা পৰে। বানৰসকলে বধ কৰিবলৈ আগবাঢ়ে, কিন্তু শ্ৰী ৰামৰ কৰুণাই বাধা দিয়ে; শাৰ্দূলসহ সকলোকে মুক্তি দিয়া হয়। আতংকিত আৰু অপমানিত হৈ তেওঁলোকে লংকালৈ উভতি গৈ সুৱেলৰ ওচৰত স্থিত ভয়ংকৰ সেনাবলৰ কথা দশগ্ৰীৱক জনায়; এই ৰণনৈতিক মূল্যায়নে সৰ্গৰ সমাপ্তি ঘটে।
Sarga 30
शार्दूलचरवृत्तान्तः (Saardula’s Spy-Report on Rama’s Camp and the Vanara Host)
এই সৰ্গত গুপ্তচৰ-সংবাদৰ পৰা পৰামৰ্শলৈকে এক ধাৰাবাহিকতা দেখা যায়। লংকাৰ গুপ্তচৰে জনায় যে ৰাঘৱে সুৱেল পৰ্ব্বতত “অচল” সেনা লৈ শিবিৰ পাতিছে। ৰাৱণ ক্ষণিক অস্থিৰ হৈ নিজৰ দূত শাৰ্দূলক সোধে; শাৰ্দূলৰ ভয়-চিহ্নিত মুখমণ্ডলেই বানৰসেনাৰ কঠোৰ প্ৰহৰাৰ প্ৰমাণ হৈ উঠে। শাৰ্দূল নিজৰ ধৰা পৰাৰ কথা কয়—তৎক্ষণাৎ চিনাক্তকৰণ, প্ৰহাৰ, জনসমক্ষে ঘূৰোৱা আৰু শেষত মুক্তি—ইয়াৰ দ্বাৰা ৰামৰ শিবিৰৰ শৃঙ্খলা আৰু সুৰক্ষা প্ৰকাশ পায়। তেওঁ জনায় যে সাগৰত শিলা-পাথৰ পেলাই সেতু-কাৰ্য সম্পূৰ্ণ কৰি ৰামে লংকাৰ দ্বাৰমুখত যুদ্ধ-অৱস্থানে আছে, আৰু বানৰসেনাই গৰুড়-বিউহ সদৃশ ৰণবিন্যাস গঢ়িছে। শাৰ্দূল ৰাৱণক দুটা পথ দেখুৱায়—সীতাক উভতাই দিয়া, নতুবা ৰাম প্ৰাচীৰলৈ আহি পোৱাৰ আগতেই যুদ্ধ গ্ৰহণ কৰা। কিন্তু ৰাৱণে দৃঢ়ভাৱে অস্বীকাৰ কৰে—দেৱসমূহ একেলগে আহিলেও সীতাক নেদিব—আৰু বানৰসেনাৰ শক্তি, বংশ আৰু সংখ্যাৰ গুপ্তচৰ-তালিকা বিচাৰে। শাৰ্দূল সুগ্ৰীৱ, জাম্বৱান, হনুমান, নীল, অংগদ, মৈন্দ, দ্বিৱিদ আদি প্ৰধান বীৰসকলৰ নাম উল্লেখ কৰে, বহুজনক দিৱ্য বংশোদ্ভৱ বুলি কয়, আৰু সেনাৰ বিপুলতা (দশ কোটি) বিশেষকৈ উল্লেখ কৰে। শেষত তেওঁ কয় যে বাকী বিৱৰণ বৰ্ণনাৰ সীমাৰ বাহিৰ। এই অধ্যায় একে সময়তে কৌশলগত তালিকা আৰু নৈতিক-মানসিক চিত্ৰ—শৃঙ্খলিত ধৰ্মপক্ষৰ বিপৰীতে হঠী ৰাজত্ব।
Sarga 31
मायाशिरोप्रदर्शनम् (The Display of the Illusory Head of Rāma)
সৰ্গ ৩১ ৰ আৰম্ভণিতে লংকাৰ চোৰাংচোৱাই ৰাৱণক খবৰ দিয়ে যে ৰামৰ বিশাল সেনাবাহিনী সুৱেল পৰ্বতত অৱস্থান গ্ৰহণ কৰিছে। বিচলিত হৈ ৰাৱণে পোনপটীয়া যুদ্ধৰ পৰিৱৰ্তে মায়াৰ আশ্ৰয় ল’বলৈ সিদ্ধান্ত লয়। তেওঁ মায়াবী ৰাক্ষস বিদ্যুজ্জিহ্বাক মাতি পঠিয়ায় আৰু ৰামৰ এটা মায়া-মুণ্ড (নকল মূৰ) আৰু ধনু নিৰ্মাণ কৰিবলৈ নিৰ্দেশ দিয়ে। তাৰ পিছত ৰাৱণ অশোক বনলৈ যায়, য’ত সীতাই শিৰ নত কৰি কেৱল শ্ৰীৰামৰ চিন্তাত মগ্ন হৈ আছিল। ৰাৱণে তেওঁক মিছাকৈ কয় যে প্ৰহস্তৰ নেতৃত্বত হোৱা নিশাৰ আক্ৰমণত ৰাম আৰু বানৰ সেনাসকল নিহত হৈছে। সীতাৰ মনোবল ভঙাৰ উদ্দেশ্যে, ৰাৱণে সেই কটা মুণ্ড আৰু ধনু তেওঁৰ সন্মুখত প্ৰদৰ্শন কৰে। এই অধ্যায়ত ৰাৱণৰ প্ৰতাৰণা আৰু সীতাৰ গভীৰ পতিভক্তিৰ চিত্ৰণ কৰা হৈছে।
Sarga 32
सीताविलापः (Sītā’s Lament over the Illusory Head and Bow)
এই সৰ্গত দুটা ধাৰা একেলগে আগবাঢ়ে—(১) অশোক-ৱাটিকাত সীতাৰ ওপৰত ৰচিত এক ভ্ৰান্ত দৃশ্য দেখি উদ্ভূত তীব্ৰ শোক-বিলাপ, আৰু (২) ৰাৱণৰ যুদ্ধ-পরামৰ্শ তথা শাসন-ব্যৱস্থাৰ দিশে ঘূৰি যোৱা। সীতাক ৰামৰ কটা মূৰ আৰু তেওঁৰ বিখ্যাত ধনু দেখুওৱা হয়। সীতা চকু, বৰ্ণ, কেশ-কুণ্ডলী আদি চিহ্নেৰে চিনে, চূড়ামণিৰ শুভ-সম্পৰ্ক স্মৰণ কৰি মূৰ্ছা যায়; তাৰ পিছত দীঘল সম্বোধনত বিলাপ কৰে। তেওঁৰ বাক্যত কৈকেয়ীৰ ওপৰত দোষাৰোপ, নিজৰ ওপৰত আত্ম-দোষ, আৰু ‘কাল’ক বুদ্ধি আৰু ৰক্ষাকবচ ভাঙি পেলোৱা শক্তি বুলি ধৰি ধৰ্ম-তত্ত্বচিন্তা প্ৰকাশ পায়। সীতা এক ধৰ্মীয় পৰাডক্স উত্থাপন কৰে—নীতি আৰু আপদ-নিবাৰণৰ জ্ঞানী ৰামো মৃত্যুৰ কবলত পৰিল; লক্ষ্মণ একাই উভতি আহিলে কৌসল্যাৰ বিধ্বস্ত শোকৰ কল্পনা কৰে; আৰু বীৰদেহক যথোচিত সংস্কাৰ নোহোৱাকৈ শৃগাল-পক্ষীৰ আহাৰ হ’বলৈ এৰি দিয়া সমাজ-ধৰ্মৰ ভাঙন বুলি ক’বলৈ ধৰে। শেষত সীতা ৰাৱণক অনুৰোধ কৰে—তাকো স্বামীৰ সৈতে মৃত্যুত মিলাই দিবলৈ। ৰাৱণ মন্ত্রীসকলক সাক্ষাৎ কৰিবলৈ ওলাই যোৱাৰ লগে লগে সেই মূৰ আৰু ধনু অদৃশ্য হয়—ই ভয় দেখুৱাই বাধ্য কৰাবলৈ ৰচিত মায়া বুলি প্ৰকাশ পায়। তাৰ পাছত কাহিনী শাসন-কাৰ্যলৈ ঘূৰে: প্ৰহৰীয়ে প্ৰহস্তৰ আগমনৰ সংবাদ দিয়ে; ৰাৱণে মন্ত্রীসভা আহ্বান কৰে, কাৰণ নক’ই ঢোল-নগৰা বজাই সৈন্য সমাবেশৰ আদেশ দিয়ে, আৰু ৰামৰ বিৰুদ্ধে কৰণীয় বিষয়ে বিধিবদ্ধ আলোচনা আৰম্ভ কৰে।
Sarga 33
सरमा-सीता संवादः (Saramā Consoles Sītā; Preparations in Laṅkā)
এই সৰ্গত অশোক-বাটিকা সদৃশ বন্দী-স্থানত সান্ত্বনা আৰু গুপ্ত-সংবাদ বহন কৰা সংলাপ দেখা যায়। দয়ালু ৰাক্ষসী সৰমা, যি বৈদেহী সীতাৰ প্ৰতি মিত্ৰভাবাপন্ন, সীতা শোকত ব্যাকুল হৈ মূৰ্ছাৰ দৰে অৱস্থাত থাকোঁতে ওচৰলৈ আহে। সৰমা কয় যে সীতাৰ সৈতে ৰাৱণৰ কথোপকথন তাই গোপনে শুনিছিল, আৰু বুজাই দিয়ে ৰাৱণ কিয় অস্থিৰ—ৰামক নিদ্ৰাত ছলনাৰে হত্যা কৰিব নোৱাৰি, আৰু তেওঁৰ মৃত্যু অসম্ভৱ বুলি ধৰা হয়। সৰমাই আৰু কয় যে গছ উভাৰি অস্ত্ৰ কৰা বানৰ যোদ্ধাসকলক বধ কৰা কঠিন, কিয়নো তেওঁলোক “ৰামৰ ৰক্ষাত” আছে—যেনেদৰে ইন্দ্ৰৰ ৰক্ষাত দেৱতা। সৰ্গজুৰি ৰামৰ মহিমা বৃদ্ধি পায়: ধৰ্মনিষ্ঠ, খ্যাতিমান, ধনুৰ্ধৰ, বিস্তৃত বক্ষবিশিষ্ট আৰু অজেয়; লগতে লক্ষ্মণকো সহ-ৰক্ষক ৰূপে স্মৰণ কৰা হয়। তাৰ পিছত সৰমাই পৰিস্থিতিৰ সংবাদ দিয়ে—ৰামে সাগৰ পাৰ হৈ দক্ষিণ তীৰত সেনাসহ অৱস্থান কৰিছে; গুপ্তচৰে লংকাত খবৰ দিছে; ৰাৱণে মন্ত্রীসকলৰ সৈতে পৰামৰ্শ কৰিছে। শেষত লংকাৰ সমৰ-সজ্জাৰ শব্দচিত্র উঠে—ঢোল-নগৰা, ঘণ্টা, ৰথ, ঘোড়া, হাতী, অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰ, বর্ম—যি আসন্ন যুদ্ধৰ সূচক। সৰ্গৰ অন্তত সীতাক নৈতিক-ধাৰ্মিক উপদেশ দিয়া হয়: দিৱাকৰ সূৰ্যৰ শৰণ ল’বলৈ, যি সৰ্বজীৱৰ ভাগ্য-নিয়ন্তা।
Sarga 34
सरमायाḥ सीतासान्त्वनम् तथा रावणनिश्चयश्रवणम् (Saarana Consoles Sita and Reports Ravana’s Resolve)
এই সৰ্গটো যুদ্ধকাণ্ডৰ মাজত এক নীতিমূলক-সান্ত্বনাময় অন্তৰালৰ দৰে গঠিত, য’ত অন্তৰঙ্গ সংলাপৰ জৰিয়তে ৰাজনৈতিক অভিপ্ৰায় স্পষ্ট হয় আৰু সীতাৰ অন্তৰৰ দৃঢ়তা স্থিৰ কৰা হয়। কালজ্ঞানী সৰমা মৃদু হাস্যসহ কথা কৈ সীতাক সান্ত্বনা দিয়ে; তাতে সীতাৰ শোক বৰষুণে সিঁচা শুকান মাটিৰ দৰে ধীৰে ধীৰে শীতল হয়। সীতা নিজৰ আশংকা প্ৰকাশ কৰে—ৰাৱণৰ মায়া, পুনঃপুনঃ ধমকি, আৰু অশোক-বাটিকাত ৰাক্ষসীসকলৰ কঠোৰ নজৰদাৰী—আৰু সৰমাক অনুৰোধ কৰে যেন ৰাৱণৰ স্থিৰ সিদ্ধান্তৰ সত্য সংবাদ আনে। সৰমা দায়িত্ব গ্ৰহণ কৰি ৰাৱণৰ ওচৰলৈ যায়, মন্ত্ৰীসকলৰ পৰামৰ্শ-সভা শুনে, আৰু তৎক্ষণাৎ উভতি আহে; সীতাই তাক আলিঙ্গন কৰি আসন দিয়ে আৰু সত্য ক’বলৈ অনুৰোধ কৰে। সৰমাই জনায় যে ৰাৱণৰ মাতৃ কৈকসী আৰু বৃদ্ধ মন্ত্ৰী অৱিদ্ধা মৈথিলীক সন্মানেৰে মুক্তি দিবলৈ উপদেশ দিয়ে, আৰু ৰামৰ সামৰ্থ্যৰ প্ৰমাণ দেখুৱায়—জনস্থান ধ্বংস, হনুমানৰ সাগৰ পাৰ হোৱা আৰু তেওঁৰ দ্বাৰা কৰা সংহাৰ। কিন্তু ৰাৱণ ধনৰ লগত আঁকোৰগোঁজ কৃপণৰ দৰে, যুদ্ধত মৃত্যুৰ দ্বাৰা বাধ্য নোহোৱালৈকে মুক্তি মানিবলৈ অস্বীকাৰ কৰে। শেষত ঢোল-নগৰা, শঙ্খ আৰু বানৰ-কলৰৱে পৃথিৱী কঁপাই তোলে; ৰাক্ষস অনুচৰসকল বিষণ্ণ হয় আৰু ৰজাৰ দোষৰ ফলত আহিবলগীয়া কৌশলগত পতনৰ অশুভ সংকেত প্ৰকাশ পায়।
Sarga 35
माल्यवानुपदेशः — Malyavan’s Counsel, Portents in Laṅkā, and the Proposal of Alliance
সৰ্গ ৩৫ ৰ আৰম্ভণিতে ৰামৰ যুদ্ধাভিযান শঙ্খ-নগাৰাৰ ধ্বনিত আগবাঢ়ে। সেই অশুভ গর্জন শুনি লংকাৰ সভাত ৰাৱণ মন্ত্রীসকলক আহ্বান কৰে আৰু তেওঁলোকৰ নীৰৱতাক ধিক্কাৰ দিয়ে, কিয়নো তেওঁলোকক বীৰ বুলি খ্যাতি আছে। তাৰ পিছত অমঙ্গল নিমিত্তৰ বৰ্ণনা উঠে—অস্বাভাৱিক মিলন, গৃহকর্ম-আচাৰৰ বিশৃঙ্খলা, ভয়ংকৰ স্বপ্ন, পক্ষী-পশুৰ বৈৰী চিঞৰ, আৰু ৰক্তবৃষ্টি—যি সমগ্ৰ ৰাজ্যৰ পতনৰ সংকেত দিয়ে। এই পৰিস্থিতিত বৃদ্ধ উপদেষ্টা মাল্যৱান (ৰাৱণৰ মাতৃ-পক্ষীয় পিতামহ) নীতি-উপদেশ দিয়ে: বিদ্যা আৰু ন্যায়ত স্থিত শাসকেই ৰাজ্য ৰক্ষা কৰে; শক্তি ক্ষয় হ’লে বুদ্ধিমান ৰজাই অবজ্ঞাসূচক বিগ্ৰহৰ সলনি সন্ধি (মৈত্ৰী) বিচাৰে। তেওঁ যুদ্ধৰ মূল কাৰণ সীতাক ঘূৰাই দিবলৈ ক’লে আৰু কয় যে দেৱশক্তি ৰামৰ পক্ষত—সমুদ্ৰ-সেতুৰ অদ্ভুত কীৰ্তি তাৰ প্ৰমাণ, আৰু ৰাম মানৱ-ৰূপে বিষ্ণু। শেষত ৰাৱণৰ অনিচ্ছা দেখি মাল্যৱান নীৰৱ হয়, আৰু অগ্ৰাহ্য উপদেশৰ কৰুণ সুৰ স্পষ্ট হয়।
Sarga 36
माल्यवानुपदेशः—रावणक्रोधः तथा लङ्काद्वाररक्षा-व्यवस्था (Malyavan’s Counsel, Ravana’s Anger, and the Fortification of Lanka)
সৰ্গ ৩৬ত এক সংক্ষিপ্ত ৰাজনৈতিক-নৈতিক নাট্য প্ৰকাশ পায়। মৃত্যুকালৰ অধীন হোৱা ৰাৱণে মালীৱানৰ হিতকৰ উপদেশ সহ্য নকৰে। ভ্ৰূ কুঁচকাই, চকু ঘূৰাই ক্ৰোধ প্ৰকাশ কৰি তেওঁ মালীৱানক দোষাৰোপ কৰে যে শত্রুপক্ষৰ পক্ষপাত বা কাৰো উচটনিত তেওঁ কঠোৰ বাক্য কৈছে। ৰাৱণে নিজৰ অটল অহংকাৰ ঘোষণা কৰে—নত হোৱাৰ চেয়ে ভাঙি যোৱাই ভাল—আৰু জেদক জন্মগত স্বভাৱ বুলি অতিক্ৰম কৰাটো কঠিন বুলি দেখুৱায়। সেতু নিৰ্মাণক তেওঁ কেৱল দৈৱযোগ বুলি তুচ্ছ কৰে আৰু দাবী কৰে যে বানৰসকলৰ সৈতে পাৰ হৈ ৰাম জীৱিত উভতি নাহিব। ৰাৱণৰ ৰোষ দেখি মালীৱান উত্তৰ নিদিয়াকৈ মঙ্গলাশীৰ্বাদ জনাই আঁতৰি যায়। তাৰ পিছত বাক্যৰ পৰা ব্যৱস্থাপনালৈ গতি সলনি হয়। ৰাৱণে মন্ত্ৰীসকলৰ সৈতে পৰামৰ্শ কৰি লংকাৰ “অতুলনীয়” ৰক্ষা-ব্যৱস্থা স্থাপন কৰে: পূব দুৱাৰত প্ৰহস্ত, দক্ষিণ দুৱাৰত মহাপাৰ্শ্ব আৰু মহোদৰ, পশ্চিম দুৱাৰত ইন্দ্ৰজিত (মহামায়াসহ), উত্তৰ দুৱাৰত শুক-সাৰণ; আৰু নগৰৰ মাজত শক্তিশালী সংৰক্ষণ বাহিনী হিচাপে বিৰূপাক্ষক ৰাখে। এই আদেশ দি ভাগ্যচালিত ৰাৱণে কৰ্তব্য সম্পন্ন বুলি ভাবি, মন্ত্ৰীসকলৰ মঙ্গলবচন শুনি অন্তঃপুৰলৈ প্ৰৱেশ কৰে।
Sarga 37
लङ्काद्वारव्यूहवर्णनम् / Disposition at the Gates of Lanka
এই সৰ্গত লংকাৰ ওপৰত আক্রমণৰ ঠিক আগমুহূর্তত নগৰ-দ্বাৰসমূহৰ ৰণবিন্যাস আৰু ৰক্ষাব্যৱস্থাৰ সুস্পষ্ট বৰ্ণনা দিয়া হৈছে। বানৰসেনাৰ নেতা সুগ্ৰীৱ, হনুমান, জাম্বৱান, অংগদ, নল আদি লংকাৰ সন্মুখত উপস্থিত হৈ অভিযান-সফলতাৰ উপায় আলোচনা কৰে। তেতিয়া বিভীষণে মন্ত্ৰী-গুপ্তচৰীৰ সংবাদ জনায়—তাঁৰ দূতসকলে পক্ষীৰূপ ধৰি লংকাত প্ৰৱেশ কৰি ৰাৱণৰ দুৰ্গবিন্যাস আৰু সৈন্য-সংগঠন পৰ্যবেক্ষণ কৰি সুশৃঙ্খল তথ্য লৈ উভতি আহে। ৰাক্ষস-ৰক্ষা চাৰিওফালে ভাগ কৰা—পূব দ্বাৰত প্ৰহস্ত; দক্ষিণ দ্বাৰত মহাপাৰ্শ্ব আৰু মহোদৰ; পশ্চিম দ্বাৰত ইন্দ্ৰজিত নানাবিধ অস্ত্ৰধাৰীসহ; উত্তৰ দ্বাৰত স্বয়ং ৰাৱণ, উত্তেজিত হলেও কঠোৰ প্ৰহৰাত; আৰু নগৰৰ মধ্যভাগত বিৰূপাক্ষ স্থাপিত। হাতী, ৰথ, অশ্বাৰোহী আৰু বিপুল পদাতিক বাহিনীৰ পৰিমাণ উল্লেখ কৰি যুদ্ধৰ ব্যাপকতা প্ৰকাশ পায়। তাৰ পাছত শ্ৰীৰামে কৰ্তব্য-বণ্টন কৰে—পূবত প্ৰহস্তৰ প্ৰতিবাদত নীল; দক্ষিণৰ সেনাপতিসকলৰ সৈতে অংগদ; পশ্চিমত হনুমান; উত্তৰত ৰাৱণ থকা দ্বাৰ ভাঙি প্ৰৱেশ কৰিবলৈ লক্ষ্মণসহ শ্ৰীৰাম; আৰু কেন্দ্ৰ ৰক্ষাৰ দায়িত্ব সুগ্ৰীৱ, জাম্বৱান আৰু বিভীষণৰ। শেষত পৰিচয়-নীতি ঘোষণা হয়—বানৰসকলে মানুহৰূপ নধৰিব; কেৱল সাতজন যোদ্ধা (শ্ৰীৰাম, লক্ষ্মণ আৰু বিভীষণ আদি নিৰ্বাচিত সহায়) মানুহৰূপে যুদ্ধ কৰিব। তাৰ পিছত শ্ৰীৰাম সুৱেল পৰ্বত আৰোহণ কৰি সেনাসহ লংকাৰ দিশে অগ্ৰসৰ হোৱাৰ সংকল্প কৰে।
Sarga 38
सुवेलारोहणम् (The Ascent of Suvela and the First Full View of Laṅkā)
এই সৰ্গত ৰণনীতি-সম্বন্ধীয় দৃষ্টিভংগীৰ উত্থান দেখা যায়। শ্ৰী ৰামে সুৱেল পৰ্বত আৰোহণৰ সংকল্প কৰে আৰু ৰাতি তাতেই অৱস্থান কৰি ৰাক্ষসসকলৰ দুৰ্গবদ্ধ নিবাস লংকাৰ অৱলোকন কৰাৰ কথা কয়। সুগ্ৰীৱক সম্বোধন কৰি তেওঁ বিভীষণক ধৰ্মজ্ঞ, মন্ত্ৰজ্ঞ আৰু বিধিজ্ঞ বুলি স্বীকাৰ কৰে আৰু সীতাহৰণ তথা ৰাৱণৰ অধৰ্মমুখী আচৰণৰ প্ৰতি এই অভিযানক ধৰ্মসম্মত প্ৰতিবিধান বুলি স্থাপন কৰে। ৰামৰ ক্ৰোধ নীতিসংগত ধৰ্মক্ৰোধ ৰূপে প্ৰকাশ পায়; “ৰাক্ষসাধম” নাম উচ্চাৰিত হতেই তেওঁ ৰাজনৈতিক-নৈতিক সতর্কবাণী দিয়ে—এজনৰ দুষ্কৰ্মে সমগ্ৰ বংশক বিপদত পেলাব পাৰে। তাৰপিছত সুৱেলাৰোহণ সমন্বিত গতিৰে সম্পন্ন হয়—লক্ষ্মণ ধনু-বাণসহ অনুসৰণ কৰে; সুগ্ৰীৱ, মন্ত্ৰীসকল আৰু বিভীষণো সংগী হয়। হনুমান, অঙ্গদ, নীল, মৈন্দ, দ্বিৱিদ, জাম্বৱান, সুসেণ, ঋষভ আদি নামধাৰী বাণৰনায়কসকল শতশত বাণৰসহ বায়ুৰ দৰে বেগেৰে উঠি যায়। শিখৰত পৰা তেওঁলোকে লংকাক আকাশত ঝুলন্ত যেন দেখে—উজ্জ্বল দ্বাৰ, প্ৰাচীৰ আৰু কৃষ্ণবৰ্ণ ৰাক্ষসসকলৰ শাৰী, যেন দ্বিতীয় এক জীৱন্ত প্ৰাচীৰ। যুদ্ধোৎসুক বাণৰসেনাই ৰামৰ সন্মুখত নানা ধ্বনি তোলে। সূৰ্যাস্তৰ পিছত চন্দ্ৰালোকিত ৰাতি নামিলে ৰামে সুৱেলৰ শিৰিষত বিশ্ৰাম লয়; বিভীষণে বিধিপূৰ্বক সন্মান জনায়, আৰু লক্ষ্মণসহ সমবেত ইউথপসকলৰ মাজত ৰাম অৱস্থান কৰে—যুদ্ধৰ আগমুহূর্তত নজৰদাৰী, মিত্ৰতা আৰু ধৰ্মসংকল্পে স্থিৰ কৰা এক শান্ত ক্ষণ।
Sarga 39
लङ्कादर्शनम् (Viewing Laṅkā and its Forest-Gardens)
এই সৰ্গত কাহিনী সুৱেল পৰ্ব্বতৰ শিবিৰৰ পৰা লংকাৰ সোজা দৰ্শনৰ দিশে আগবাঢ়ে। ৰাতি জাগৰণ কৰি থকা বানৰ-নেতাসকলে লংকাৰ বন-উপবন দেখা পায়—কোকিল, বগলী, ময়ূৰ আৰু মৌমাখিৰ ধ্বনিত সজীৱ; ফুলৰ সুবাসভৰা বতাহে ইন্দ্ৰিয়ক মোহিত কৰে। ৰূপ-পরিবর্তন কৰিব পৰা বানৰসকলে আনন্দেৰে সেই উপবনত প্ৰৱেশ কৰে; আন সেনানায়কসকল সুগ্ৰীৱৰ অনুমতিত ধ্বজাৰে সজ্জিত নগৰীৰ ফালে ধাৱমান হয়, গর্জনত পখী আৰু বৃহৎ জন্তু আতংকিত হয় আৰু ধূলি উৰে। তাৰ পাছত দৃষ্টি ত্ৰিকূট পৰ্ব্বতৰ শিখৰত উঠে—ফুলেৰে আচ্ছাদিত, দীপ্তিময় আৰু প্ৰায় অগম্য—যাৰ ওপৰত লংকা অৱস্থিত বুলি বিস্তাৰ-দৈৰ্ঘ্যসহ বৰ্ণনা কৰা হয়। নগৰীৰ গোপুৰ, সোণ-ৰূপাৰ প্ৰাচীৰ আৰু মেঘপুঞ্জ সদৃশ প্ৰাসাদসমূহ মানচিত্ৰৰ দৰে চিত্ৰিত; এক কেন্দ্ৰীয় ভৱনক বৈষ্ণৱ ধামৰ সৈতে তুলনা কৰা হৈছে। হাজাৰ স্তম্ভবিশিষ্ট এক প্ৰাসাদ, যাক এশ ৰাক্ষসে ৰক্ষা কৰে, লংকাৰ অলংকাৰ ৰূপে বিশেষকৈ উল্লেখিত। শেষত শ্ৰী ৰাম লক্ষ্মণ আৰু বানৰ-সেনাসহ ৰত্নভূষিত, সু-নির্মিত দ্বাৰযুক্ত সমৃদ্ধ লংকা দৰ্শন কৰি তাৰ মহিমাত বিস্মিত হয়; আৰু কাহিনী ঘেৰাও আৰু সংঘৰ্ষৰ প্ৰস্তুতিৰ দিশে আগবাঢ়ে।
Sarga 40
सुवेलारोहणं रावण-सुग्रीव-नियुद्धम् (Ascent of Suvela and the Ravana–Sugriva Duel)
এই সৰ্গত যুদ্ধকথা এক কৌশলগত উচ্চভূমিৰ পৰা আগবঢ়ে। শ্ৰী ৰাম সুগ্ৰীৱ আৰু বানৰসেনাৰ সৈতে সুবেলা পৰ্বতৰ শিখৰত উঠি ত্ৰিকূটত অৱস্থিত লংকাক দৰ্শন কৰে; লংকাৰ নিৰ্মাণ বিশ্বকৰ্মাৰ শিল্পকৌশল বুলি বৰ্ণিত। ৰামে উচ্চ গোপুৰৰ ওপৰত অৱস্থিত ৰাৱণক দেখে—শ্বেত চামৰ, বিজয়-ছত্ৰ, ৰক্ত চন্দনৰ লেপ, অলংকাৰ আৰু ঐৰাৱতৰ সৈতে সম্পৰ্কিত আঘাতচিহ্নে তাক একে সময়তে ৰাজসিক আৰু ভয়ংকৰ প্ৰতিপক্ষ ৰূপে প্ৰকাশ কৰে। এই দৃশ্য দেখি সুগ্ৰীৱ সংযত ক্ৰোধে উঠি ৰাৱণক সম্বোধন কৰি কয় যে তেওঁ “জগতৰ স্বামী” শ্ৰী ৰামৰ নিষ্ঠাবান সেৱক। তৎক্ষণাৎ তেওঁ সোজা আক্রমণ আৰম্ভ কৰি ৰাৱণৰ মুকুট ধৰি তললৈ নিক্ষেপ কৰে—ৰাজচিহ্নৰ এই পতন ৰাৱণৰ বাবে প্ৰতীকী অপমান হৈ উঠে। তাৰ পিছত দুয়োৰে নিকট-যুদ্ধ আৰম্ভ হয়—পেলাই দিয়া, প্ৰতিপেলাই, আঁকোৱালি ধৰা কুস্তি, বৃত্তাকাৰ পদচালনা, ভ্ৰান্তি-চাল আৰু বৰ্ণিত যুদ্ধ-মাৰ্গে বীৰ-ৰসৰ তীব্ৰতা প্ৰকাশ কৰে। ৰাৱণে প্ৰাণঘাতী প্ৰতিশোধৰ ধমকি দিয়ে আৰু মায়া-প্ৰয়োগে সুবিধা ল’ব খোজে; কিন্তু সুগ্ৰীৱ আগতেই সেই কৌশল বুজি তাক ক্লান্ত কৰি আঁতৰি যায় আৰু বানৰসেনাৰ মাজেৰে ৰামৰ ওচৰলৈ উভতি আহে। ইয়াৰ ফলত ৰামৰ যুদ্ধোৎসাহ আৰু মিত্ৰসেনাৰ মনোবল অধিক বৃদ্ধি পায়; সুবেলা-লংকাৰ ভূগোল, সেৱা আৰু সংযমৰ নীতি, আৰু পতিত মুকুটৰ ৰাজচিহ্ন—এই সকলো মিলি ক্ষমতাৰ সংঘাতৰ এক পবিত্ৰ মানচিত্ৰ গঢ়ে।
Sarga 41
युद्धलक्षण-निमित्तदर्शनं तथा लङ्काद्वारव्यूहः (War Omens and the Encirclement of Lanka’s Gates)
সৰ্গ ৪১ত অপেক্ষাৰ পৰা প্ৰকৃত অবৰোধলৈ গতি দেখা যায়। ৰামচন্দ্ৰে যুদ্ধৰ অশুভ নিমিত্ত দেখি সুগ্ৰীৱক আলিঙ্গন কৰে আৰু লক্ষ্মণক আদেশ দিয়ে—শীতল পানী আৰু ফলধাৰী বন থকা সমৃদ্ধ স্থান দখল কৰি সেনাবাহিনী ভাগ কৰি শৃঙ্খলাবদ্ধ ব্যূহত স্থাপন কৰিব। তাৰ পাছত প্ৰলয়সদৃশ লক্ষণসমূহৰ বৰ্ণনা হয়—উগ্ৰ বতাহ, ভূমি-পৰ্বতৰ কম্পন, ৰক্তমিশ্ৰিত বৰষুণ, অমঙ্গলজনক পশু-পক্ষীৰ ধ্বনি, আৰু গ্ৰহ-নক্ষত্ৰৰ ম্লানতা—যিয়ে যুদ্ধক কেৱল ৰাজনীতি নহয়, ধৰ্ম-অধৰ্মৰ বিশ্বনৈতিক সংকট ৰূপে প্ৰতিষ্ঠা কৰে। বানৰসেনা দ্ৰুত আগবাঢ়ি লংকাৰ ওচৰ পায়; নগৰীৰ সৌন্দৰ্য আৰু দৃঢ় দুৰ্গবেষ্টন বৰ্ণিত হৈ তাৰ প্ৰায় অজেয়তা প্ৰকাশ পায়। ৰামে উত্তৰ দুৱাৰ ৰোধ কৰে, নীলে পূব, অঙ্গদে দক্ষিণ, হনুমানে পশ্চিম ধৰে; সুগ্ৰীৱে মধ্যভাগ দৃঢ় কৰে আৰু লক্ষ্মণে বিভীষণসহ অগণিত সৈন্য বিভিন্ন স্থানত স্থাপন কৰে। তাৰ পাছত কূটনীতি নিজেই কৌশল: ৰামে অঙ্গদক দূত কৰি দাশগ্ৰীৱলৈ কঠোৰ ধৰ্মভিত্তিক বাণী পঠায়—বৈদেহীক উভতাই দে, নতুবা বিধিসংগত বিনাশ আৰু বিভীষণৰ ন্যায়সঙ্গত ৰাজত্ব নিশ্চিত। অঙ্গদে বাণী জনায়; শক্তি পৰীক্ষাৰ বাবে তাক ধৰা হয়, সি পাৱেৰে ৰাজপ্ৰাসাদৰ অংশ ভাঙি দিয়ে আৰু উভতি আহে—ৰাৱণৰ ক্ৰোধ জাগ্ৰত কৰি অবৰোধৰ অপৰিবর্তনীয় গতি নিশ্চিত কৰে।
Sarga 42
लङ्काप्राकारारोहणम् / Assault on Lanka’s Ramparts and the Opening Clash
এই সৰ্গত অৱৰোধৰ অৱস্থা এৰি মুকলি যুদ্ধলৈ যাত্ৰা দেখুওৱা হৈছে। ৰাক্ষস গুপ্তচৰে ৰাৱণক জনায় যে ৰাম আৰু বানৰ-বাহিনীয়ে লংকাৰ প্ৰৱেশপথসমূহ দখল কৰি পেলাইছে; এই সংবাদে ৰাৱণ ক্ৰোধে জ্বলি উঠি তৎক্ষণাৎ সৈন্যসজ্জা আৰু যুদ্ধ-প্ৰস্তুতি আৰম্ভ কৰে। সীতাৰ দুঃখৰ চিন্তাই ৰামক ব্যাকুল কৰে; তেওঁ শীঘ্ৰে শত্রুবাহিনীৰ ওপৰত আঘাত হানিবলৈ আদেশ দিয়ে, আৰু বানৰসকলে সিংহ-গর্জনেৰে গছ, শিল আৰু পৰ্বতৰ শিখৰকেই অস্ত্ৰ কৰি তোলে। বানৰদলে প্ৰাচীৰ আৰু দুৱাৰ বগাই উঠে, পানীভৰা খাঁদ মাটি-লাকুড়ি-মলবাৰে ভৰাই পথ মুকলি কৰে, আৰু কৈলাস-সদৃশ উচ্চ গোপুৰা আৰু সোনালী তোৰণ ভাঙি প্ৰৱেশৰ পথ কৰে। তাৰ পাছত নগৰদ্বাৰত সুশৃঙ্খল শিবিৰ স্থাপন হয়—পূবত কুমুদ, দক্ষিণত শতবলী, পশ্চিমত সুসেন, আৰু উত্তৰত ৰাম লক্ষ্মণ আৰু সুগ্ৰীৱৰ সৈতে; গৱাক্ষ, ধূম্ৰ আৰু বিভীষণ মন্ত্রীসকলসহ সহায় আৰু ৰক্ষাৰ বাবে স্থিত হয়। ৰাৱণে সৰ্বসাধাৰণ অভিযান (সোৰ্টি)ৰ আদেশ দিয়ে; ঢোল-নগৰা আৰু শঙ্খধ্বনি উঠি পৰ্বত, পৃথিৱী, আকাশ আৰু সাগৰলৈকে প্ৰতিধ্বনিত হয়। শেষত ভয়ংকৰ সংঘৰ্ষ আৰম্ভ হয়—ৰাক্ষসসকলে গদা, বৰ্শা, ত্ৰিশূল, খড়্গ আৰু ভিণ্ডিপালৰে আঘাত কৰে; বানৰসকলে গছ, শিল, নখ আৰু দাঁতেৰে প্ৰতিআঘাত কৰে—আৰু ৰক্ত-মাংসৰ কাদামাটিৰে ভৰা বিস্ময়কৰ বৃহৎ যুদ্ধক্ষেত্ৰ গঢ় লৈ উঠে।
Sarga 43
द्वन्द्वयुद्धप्रवृत्तिः (Dvandva-Yuddha: The Onset of Single Combats)
সৰ্গ ৪৩-ত লংকাৰ যুদ্ধক্ষেত্ৰত বানৰ আৰু ৰাক্ষসসকলৰ মাজত তীব্ৰ দ্বন্দ-যুদ্ধ (dvandva-yuddha) আৰম্ভ হয়। অধ্যায়টোৰ আৰম্ভণিতে ৰাক্ষসসকলৰ অসহ্য ক্ৰোধ আৰু ৰাৱণৰ বিজয়-পিপাসু বাহিনীৰ ৰথ, ঘোঁৰা আৰু যুদ্ধৰ সঁজুলিৰ গৰ্জনে চাৰিওফাল কঁপাই তোলে। সুগ্ৰীৱে প্ৰঘসৰ সৈতে আৰু লক্ষ্মণে বিৰূপাক্ষৰ সৈতে যুদ্ধ কৰে। শ্ৰীৰামচন্দ্ৰই অগ্নিকেতু, ৰশ্মিকেতু, সুপ্তঘ্ন আৰু যজ্ঞকোপৰ আক্ৰমণ প্ৰতিহত কৰি তেওঁৰ প্ৰচণ্ড তীক্ষ্ণ বাণেৰে তেওঁলোকৰ শিৰচ্ছেদ কৰে। হনুমানৰ বুকুত জম্বুমালীৰ ৰথ-শক্তি শলে বিন্ধাৰ পাছতো তেওঁ ৰথত উঠি কেৱল এটা চৰ মাৰিয়েই জম্বুমালীক বধ কৰে। নলে প্ৰতাপনৰ চকু উলিয়াই পেলায়, মৈন্দই বজ্ৰমুষ্টিক এটা ঘোচা মাৰি ধৰাশায়ী কৰে, আৰু দ্বিবিদে শৰবিদ্ধ হোৱাৰ পাছতো এজোপা শাল গছেৰে অশনিপ্ৰভক হত্যা কৰে। নীলে নিকুম্ভৰ বাণবৰ্ষণ সহ্য কৰি ৰথৰ চকাৰে তেওঁক আৰু তেওঁৰ সাৰথিক বধ কৰে। সুষেণে গদাৰ আঘাত সহ্য কৰিও এক বিশাল শিলৰ দ্বাৰা বিদ্যুৎমালীক গুৰি কৰে। সৰ্গৰ শেষত ভঙা অস্ত্ৰ, মৃত হাতী-ঘোঁৰা আৰু তেজৰ নদীৰে ভৰা যুদ্ধক্ষেত্ৰৰ বৰ্ণনাই দেৱাসুৰৰ সংগ্ৰামৰ দৰে এক ভয়ংকৰ দৃশ্য দাঙি ধৰে।
Sarga 44
चतुश्चत्वारिंशः सर्गः (Sarga 44): निशायुद्धम्, धूलिरुधिरप्रवाहः, इन्द्रजितो मायायुद्धम्
বানৰ আৰু ৰাক্ষসৰ সংঘৰ্ষ তীব্ৰ হোৱাৰ মাজতে সূৰ্যাস্তে যোদ্ধাসকলৰ বাবে প্ৰাণঘাতী নিশাযুদ্ধৰ সূচনা কৰে, আৰু যুদ্ধ অন্ধকাৰত বিভ্ৰান্তিময় হাতাহাতিলৈ পৰিণত হয়। ঘোঁৰা আৰু ৰথচক্ৰে উৰুৱা ধূলিয়ে দৃষ্টি-শ্ৰৱণ ঢাকি পেলায়; ৰণক্ষেত্ৰ ৰক্ত-মাটিৰ কাদাত পৰিণত যেন লাগে, আৰু ডমৰু-নগৰা, শঙ্খ, বাঁহী, গর্জন আৰু ত্ৰিকূট পৰ্বতৰ গুহাৰ প্ৰতিধ্বনিয়ে ভয়ংকৰ শব্দমণ্ডল সৃষ্টি কৰে। অন্ধকাৰত চিনাক্তকৰণ ভুল হয়; যোদ্ধাই বন্ধু-শত্ৰু গুলাই নিজৰ পক্ষকেই আঘাত কৰে। ৰামৰ বাণে দিশা আলোকিত কৰে আৰু যি ৰাক্ষস তেওঁৰ ওপৰত ধাৱমান হয় সিহঁত ধ্বংস হয়; কিছুমান নামধাৰী ৰাক্ষস বাণবিদ্ধ হৈও অৱশ প্ৰাণ লৈ আঁতৰি যায়। অঙ্গদে ইন্দ্ৰজিতৰ ৰথ ভাঙি পেলায়—তাৰ ঘোঁৰা আৰু সাৰথিক বধ কৰি—যাৰ ফলত দেবতা আৰু বানৰসেনাৰ প্ৰশংসা উঠে। ক্ৰুদ্ধ ইন্দ্ৰজিতে প্ৰকাশ্য যুদ্ধ ত্যাগ কৰি গোপন কৌশল গ্ৰহণ কৰে: অদৃশ্য হৈ সৰ্পসদৃশ বাণ নিক্ষেপ কৰে, ৰাম আৰু লক্ষ্মণক আহত কৰে, আৰু শেষত বাণৰ জালত দুয়ো ভ্ৰাতাক বদ্ধ কৰে। এইদৰে যুদ্ধ মায়া-নির্ভৰ, মনোবল বিচলিত কৰা কৌশললৈ অধিক ভয়ংকৰ ৰূপ লয়।
Sarga 45
इन्द्रजितः अन्तर्धानयुद्धं — Indrajit’s Concealed Assault and the Fall of Rama and Lakshmana
এই সৰ্গত ইন্দ্ৰজিতৰ অন্তৰ্ধান (অন্তর্ধান) আৰু অবিৰত বাণবৃষ্টিৰে যুদ্ধৰ গতি হঠাতে উলটি যায়। ৰামে ইন্দ্ৰজিত ক’ত আছে জানিবলৈ দহজন বানৰ নায়কক বিভিন্ন দিশে অনুসন্ধানলৈ পঠিয়ায়। বানৰসকলে উপড়াই অনা গছক অস্ত্ৰ কৰি আকাশলৈ উৰি উঠে, কিন্তু ইন্দ্ৰজিতৰ ক্ষিপ্ৰ, নিপুণ বাণে তেওঁলোকক ৰোধ কৰে; অন্ধকাৰ আৰু গোপনতাৰ বাবে আক্রমণকাৰীক দেখা নাযায়—মেঘে ঢকা সূৰ্যৰ দৰে। গোপনে থাকিয়েই ইন্দ্ৰজিতে ৰাম-লক্ষ্মণক সম্বোধন কৰি কয় যে যুদ্ধত ইন্দ্ৰও তাক চিনিব নোৱাৰে, আৰু তেওঁলোকক যমলোকলৈ পঠিয়াব বুলি সংকল্প প্ৰকাশ কৰে। তাৰ পাছত বিভিন্ন ধৰণৰ অগ্ৰভাগযুক্ত বাণ আৰু সৰ্পসদৃশ অস্ত্ৰৰ ধাৰাবাহিক প্ৰহাৰে মর্মস্থানত বাণ গাঁথি দুয়ো ভ্ৰাতাক বদ্ধ আৰু ক্লান্ত কৰি তোলে, ইমান তীব্ৰতাৰে যে প্ৰত্যুত্তৰ দিব নোৱাৰে। প্ৰথমে ৰাম ভূমিত পতিত হয়; ৰামক পতিত দেখি লক্ষ্মণো শোকত ভাঙি পৰে। বানৰসকল শোকাকুল হৈ দুয়ো ৰাজকুমাৰৰ চাৰিওফালে গোট খায়। গ্ৰন্থই দেহত বাণৰ সম্পূৰ্ণ আচ্ছাদন বৰ্ণনা কৰে—এটা আঙুল পৰিমাণ ঠাইও অনাহত নাথাকে—যাৰ মাজেৰে ছল-যুদ্ধৰ নৈতিক গম্ভীৰতা, নাজুকতা আৰু সহনশীলতাৰ ওপৰত ধ্যান উদ্ভাসিত হয়।
Sarga 46
शरबन्धनम् (The Binding by Arrows) / Indrajit’s Illusory Assault and the Vanaras’ Consolation
সৰ্গ ৪৬-ত লংকা যুদ্ধৰ এক সংকটজনক পৰিস্থিতি বৰ্ণনা কৰা হৈছে। বানৰ সেনাপতিসকলে আকাশ আৰু মাটিত বিচাৰ-খোচাৰ কৰি শ্ৰীৰাম আৰু লক্ষ্মণক শৰশয্যাত (শৰ-বন্ধন) আৱদ্ধ হৈ অচেতন অৱস্থাত পৰি থকা দেখা পায়। এই দৃশ্যই বানৰসকলৰ মাজত তীব্ৰ শোক আৰু আতংকৰ সৃষ্টি কৰে। মায়াৰ দ্বাৰা অদৃশ্য হৈ থকা ইন্দ্ৰজিতক কেৱল বিভীষণহে তেওঁৰ বৰপ্ৰাপ্ত দৃষ্টিৰে দেখিবলৈ সক্ষম হয়। ইন্দ্ৰজিতে দৰ্প কৰি ঘোষণা কৰে যে খৰ আৰু দূষণৰ দৰে ৰাক্ষসক বধ কৰা দুই ভাতৃ এতিয়া তেওঁৰ বাণত আৱদ্ধ আৰু দেৱতাসকলে চেষ্টা কৰিলেও তেওঁলোকক মুক্ত কৰিব নোৱাৰে। ইন্দ্ৰজিতে নীল, হনুমান, অংগদ আৰু জাম্বৱানৰ দৰে প্ৰধান বানৰ বীৰসকলকো আঘাত কৰে আৰু ৰাক্ষসসকলক এই দৃশ্য চাবলৈ আহ্বান জনায়, যাৰ ফলত লংকাত বিজয় উল্লাস আৰম্ভ হয়। সুগ্ৰীৱ ভয়ত বিহ্বল হৈ পৰে, কিন্তু বিভীষণ পবিত্ৰ জল ছটিয়াই তেওঁক শান্ত কৰে আৰু আশ্বাস দিয়ে যে শ্ৰীৰামৰ মৃত্যু অসম্ভৱ। সৰ্গৰ অন্তত, ইন্দ্ৰজিতে ৰাৱণক তেওঁৰ 'বিজয়'ৰ বাতৰি দিয়ে আৰু ৰাৱণে আনন্দত পুত্ৰক আলিঙ্গন কৰে।
Sarga 47
पुष्पकविमानेन सीताया युद्धभूमिदर्शनम् (Sita Shown the Battlefield in the Pushpaka)
এই সৰ্গত ইন্দ্ৰজিতৰ আপাত সফলতাৰ পিছত ৰাৱণৰ এক মনস্তাত্ত্বিক আৰু তথ্য-চালিত কৌশল বৰ্ণিত হৈছে। ইন্দ্ৰজিত “কাৰ্য সিদ্ধ কৰি” লংকালৈ উভতি আহিলে বানৰ-নেতাসকলে ৰাঘৱৰ চাৰিওফালে সতৰ্ক ৰক্ষাবলয় গঢ়ি তোলে; সৰু সৰু গতি-চলনকো ৰাক্ষসী অনুপ্ৰৱেশ বুলি সন্দেহ কৰে। ৰাৱণ আনন্দিত হৈ ত্ৰিজটা আদি ৰাক্ষসী পৰিচাৰিকাসকলক আদেশ দিয়ে—পুষ্পক বিমানত অশোকবাটিকাৰ পৰা সীতাক আনিব আৰু ৰাম-লক্ষ্মণ নিহত হোৱা বুলি দেখুৱাই সীতাৰ ধৈৰ্য ভাঙিব। লংকা সজোৱা হয় আৰু ঘোষণা কৰা হয় যে দুয়ো ভ্ৰাতা যুদ্ধত নিহত। ত্ৰিজটাৰ সৈতে সীতাই যুদ্ধভূমিত পতিত বানৰসেনা আৰু ৰাক্ষসসকলৰ উল্লাস দেখা পায়; তাৰ পিছত বাণশয্যাত অচেতন ৰাম-লক্ষ্মণক দেখে—তেওঁলোকৰ বর্ম আৰু ধনু ভগ্ন। সীতাই ইয়াক মৃত্যু বুলি ধৰি গভীৰ শোকত লুটাই পৰে, অনিশ্চয়তা আৰু বেদনাৰে বিলাপ কৰে। এই অধ্যায়ে ধোঁকাবাজ বিজয়-উল্লাস আৰু বন্দীৰ আশা ভাঙি দিয়া অধৰ্মৰ বিপৰীতে অটল ভক্তি-নিষ্ঠাৰ মহিমা প্ৰকাশ কৰে।
Sarga 48
सीताविलापः—त्रिजटासान्त्वनं च (Sita’s Lament and Trijata’s Consolation)
সৰ্গ ৪৮ত ইন্দ্ৰজিতৰ মায়াৰ প্ৰভাৱত ৰাম আৰু লক্ষ্মণ পতিত হোৱা যেন দেখা দৃশ্য সীতাক দেখুৱোৱা হয়। সেই দৃশ্য দেখি সীতা শোকত ভাঙি পৰে আৰু আত্ম-সমীক্ষাত লিপ্ত হয়। তেওঁ ইয়াক বিধৱা হোৱাৰ লক্ষণ বুলি ধৰি ব্ৰাহ্মণ, জ্যোতিষী আৰু যজ্ঞ-কৰ্মৰ পণ্ডিতসকলে আগতে দিয়া সমৃদ্ধি, মাতৃত্ব আৰু স্বামীৰ সৈতে ৰাজাভিষেকৰ ভবিষ্যদ্বাণী মিছা বুলি ঘোষণা কৰে। সীতা নিজৰ দেহৰ শুভ লক্ষণ (স্ত্ৰী-লক্ষণ)ৰ এক বিশেষ তালিকা দাঙি ধৰে—পদত পদ্মচিহ্ন, মণিৰ দৰে কান্তি, অংগ-প্ৰত্যংগৰ সুসমতা আদি—আৰু কয় যে এনে লক্ষণ থাকিলে বিপৰ্যয় একেলগে আহিব নোৱাৰে; ইয়াৰ জৰিয়তে শকুন-বিদ্যা আৰু জীৱনৰ বাস্তৱ দুখৰ মাজৰ টানাপোড়েন প্ৰকাশ পায়। তাৰ পাছত তেওঁৰ শোক নিজৰ পৰা কৌশল্যাৰ প্ৰতি ঘূৰি যায়; তপস্যাময় জীৱন যাপন কৰা শাশুড়ীৰ পুনৰ-মিলনৰ আশা স্মৰণ কৰি সীতাৰ নৈতিক বেদনা অধিক তীব্ৰ হয়। সীতাৰ প্ৰতি সহানুভূতিশীল ৰাক্ষসী ত্ৰিজটা পৰ্যবেক্ষণ-ভিত্তিক যুক্তিৰে সীতাক সান্ত্বনা দিয়ে: দুই বীৰৰ মুখমণ্ডল আৰু দেহ-শ্ৰী মৃত্যু-লক্ষণীয় নহয়, সেনাৰ আচৰণত নেতাৰ পতনৰ পাছৰ ভাঙনি দেখা নাযায়, আৰু শুভ পুষ্পক বিমানে সীতাক বহন নকৰিলেহেঁতেন যদি ভ্ৰাতৃদ্বয় সত্যই মৃত হ’লহেঁতেন। ত্ৰিজটা সত্যবাদিতাৰ আশ্বাস দি মোহ আৰু শোক ত্যাগ কৰিবলৈ কয়। অধ্যায়ৰ শেষত সীতা পুষ্পকেৰে লংকালৈ উভতি আহি অশোকবনত প্ৰৱেশ কৰে; তাত ‘ৰাজপুত্ৰ’ (ৰাম-লক্ষ্মণ)ক স্মৰণ কৰোঁতে সান্ত্বনাৰ মাজতো গভীৰ শোক পুনৰ জাগি উঠে।
Sarga 49
शरबन्धनविलापः (The Lament under the Net of Arrows)
এই সৰ্গত ভয়ংকৰ অস্ত্ৰ-আঘাতৰ পাছৰ পৰিণতি বৰ্ণিত হৈছে। ৰাম আৰু লক্ষ্মণ ৰণভূমিত ভয়াল “শৰবন্ধ” (বাণৰ জাল)ত বন্দী হৈ, ৰক্তক্ষৰণ কৰি সাপৰ দৰে নিশ্বাস-দীর্ঘ কৰি পৰি আছে। সুগ্ৰীৱ আৰু বানৰসেনাই তেওঁলোকক ঘেৰি শোকত কাতৰ হৈ কান্দে। ধৈৰ্য আৰু সংযমৰ বলত ৰাম পুনৰ চেতনালাভ কৰে; লক্ষ্মণৰ অৱস্থা দেখি তেওঁ দীঘলীয়া বিলাপ আৰম্ভ কৰে—ভ্ৰাতৃবিহীন জীৱন আৰু সীতালাভো অৰ্থহীন বুলি ভাবি, কৌশল্যা, কৈকেয়ী আৰু সুমিত্ৰাক এই দুঃসংবাদ কিদৰে ক’ব, সেই অসহনীয় বোজা অনুভৱ কৰে। ৰাম নিজকে অধম আৰু পাপী বুলি নিন্দা কৰে, উচটনিৰ মাজতো লক্ষ্মণৰ অচল কোমলতা আৰু বিনয়ৰ প্ৰশংসা কৰে, আৰু তেওঁৰ যুদ্ধদক্ষতাক কাৰ্তবীৰ্য তথা ইন্দ্ৰৰ অস্ত্ৰসমূহৰ সৈতে অতিশয়োক্তিমূলক তুলনা কৰি স্মৰণ কৰে। তাৰ পাছত ৰাম সুগ্ৰীৱক আদেশ দিয়ে যে সেনাসহ সমুদ্ৰ পাৰ হৈ পশ্চাদপসৰণ কৰক—অঙ্গদ, নীল আৰু নলক অগ্ৰণী কৰি—কাৰণ এই বিপদ দেৱবিধান; মানুহে তাক অতিক্ৰম কৰিব নোৱাৰে, আৰু মিত্ৰসকলে নিজৰ কৰ্তব্য সম্পূৰ্ণ কৰিছে। এই বিলাপ শুনি বানৰসকল অধিক কান্দে। ইতিমধ্যে গদা হাতে বিভীষণ উপস্থিত হয়; যুদ্ধৰ বিভ্ৰান্তিত বানৰসকলে ক্ষণিকৰ বাবে তেওঁক ইন্দ্ৰজিত বুলি ভুল বুজি আতংকিত হয়, যাৰ দ্বাৰা ৰণকালীন গণ্ডগোল আৰু মনোবলৰ ভঙ্গুৰতা প্ৰকাশ পায়।
Sarga 50
सुपर्णागमनम् (Garuda’s Arrival and the Release from the Serpent-Arrow Bond)
সৰ্গ ৫০ত যুদ্ধক্ষেত্ৰত উদ্ভৱ হোৱা গভীৰ সংকট আৰু তাৰ সমাধান উপদেশ, ঔষধ-বিদ্যা আৰু দিৱ্য হস্তক্ষেপেৰে বৰ্ণিত হৈছে। সুগ্ৰীৱে বানৰসকলক আতংকিত দেখি কাৰণ সোধে। অংগদে জনায়—ইন্দ্ৰজিতৰ মায়াই সৰ্প-ৰূপ ধৰি ৰাম আৰু লক্ষ্মণক বাণেৰে বন্ধি “বাণশয্যা”ত পেলাইছে। তেতিয়া বিভীষণ আহে; প্ৰথমে সন্দেহ কৰা হয়, কিন্তু ৰাজপুত্ৰদ্বয়ক আহত দেখি তেওঁ শোক কৰে, ৰাৱণ-পক্ষৰ ছল-কৌশলক দোষ দিয়ে আৰু নিজৰ অন্তৰৰ হতাশা প্ৰকাশ কৰে। সুগ্ৰীৱে বিভীষণক সান্ত্বনা দিয়ে, ৰাৱণৰ পৰাজয় নিশ্চিত বুলি কয় আৰু সুষেণৰ সৈতে পৰামৰ্শ কৰে। সুষেণে দেৱ-অসুৰ যুদ্ধত ব্যৱহৃত চিকিৎসা-জ্ঞান স্মৰণ কৰি ক্ষীৰোদ সাগৰৰ অঞ্চলত (চন্দ্ৰ আৰু দ্ৰোণ পৰ্বত) থকা সঞ্জীৱকৰণী, বিশল্যকৰণী আদি দুষ্প্ৰাপ্য ঔষধ আনিবলৈ পৰামৰ্শ দিয়ে আৰু হনুমানক উপযুক্ত বুলি কয়। কিন্তু এই আয়োজন আগবঢ়াৰ আগতেই আকাশত তুমুল আলোড়ন, দ্বীপৰ গছ-গছনি ভাঙি পৰাৰ লক্ষণে গৰুড়ৰ আগমন সূচায়। গৰুড় উপস্থিত হোৱামাত্ৰ সৰ্পসকল পলাই যায়। গৰুড়ে ৰাম-লক্ষ্মণক স্পৰ্শ কৰি বন্ধন আৰু ঘা-মাৰ দুখ দূৰ কৰে; তৎক্ষণাৎ তেওঁলোকৰ কান্তি, বল, স্মৃতি আৰু মনোবল পুনৰ জাগে। গৰুড়ে নিজকে ৰামৰ বন্ধু বুলি পৰিচয় দিয়ে, যুদ্ধত ৰাক্ষসৰ ওপৰত অতি বিশ্বাস নকৰিবলৈ সাৱধান কৰে, বিজয় আৰু সীতাৰ পুনৰলাভৰ ভবিষ্যৎবাণী কৰে আৰু প্ৰদক্ষিণা কৰি বিদায় লয়। বানৰসেনা সিংহনাদ, ঢোল-নগৰা আৰু শঙ্খধ্বনিত আনন্দিত হৈ পুনৰ লংকাৰ দুৱাৰমুখলৈ অগ্ৰসৰ হয়।
Sarga 51
धूम्राक्षप्रेषणम् (The Dispatch of Dhūmrākṣa)
সৰ্গ ৫১ত লংকাৰ সেনানায়কত্বত এক গুৰুত্বপূর্ণ কৌশলগত আৰু মানসিক মোড় দেখা যায়। ৰাৱণে বানৰসকলৰ উল্লাসময় গর্জন শুনি বুজে যে পৰিস্থিতি অপ্রত্যাশিতভাৱে উলটি গৈছে। তেওঁ তৎক্ষণাৎ অনুসন্ধানৰ আদেশ দিয়ে। আতংকিত ৰাক্ষসসকলে প্ৰাচীৰত উঠি সুগ্ৰীৱৰ সুৰক্ষিত বাহিনী লক্ষ্য কৰে আৰু এক নিৰ্ণায়ক সংবাদ আনে—ইন্দ্ৰজিতৰ ভয়ংকৰ বাণ-বন্ধনত আবদ্ধ ৰাম আৰু লক্ষ্মণ এতিয়া মুক্ত, যেন হাতীয়ে ৰছী ছিঙি পেলায়। দূতসকলে ভয় থাকিলেও সংযত ভাষাৰে প্ৰতিবেদন দিয়ে। এই কথা শুনি ৰাৱণৰ অন্তৰত উদ্বেগ, ক্ৰোধ আৰু সন্দেহ জাগে; নিজৰ সেনাৰ নিৰাপত্তা আৰু অস্ত্ৰৰ ফলপ্ৰসূতাতো তেওঁ সংশয় কৰে। তাৰ পাছত তেওঁ ধূম্ৰাক্ষক আহ্বান কৰি আদেশ দিয়ে—তৎক্ষণাৎ বাহিৰলৈ ওলাই ৰাম আৰু বানৰসকলক আঘাত কৰিব। সেনা সমবেত হয়; নানা অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰ, ৰথ, ঘোঁৰা আৰু হাতী সাজু কৰা হয়। ধূম্ৰাক্ষে সোণেৰে অলংকৃত, গাধা-যোজিত ৰথত উঠি পশ্চিম দুৱাৰলৈ আগবাঢ়ে, য’ত হনুমান অৱস্থান কৰিছে। পথত গৃধ্ৰ, ৰক্ত-চিহ্ন, বিপৰীত বতাহ, অন্ধকাৰ আৰু ভূমিকম্প আদি অশুভ লক্ষণে আসন্ন বিপৰ্যয় সূচায়; তথাপি অভিযান আগবাঢ়ে, আৰু ধূম্ৰাক্ষে ৰাঘৱৰ ৰক্ষাত থকা বিশাল বানৰ বাহিনী দেখিবলৈ পায়।
Sarga 52
धूम्राक्षवधः (The Slaying of Dhumrākṣa)
সৰ্গ ৫২ত যুদ্ধক্ষেত্ৰৰ এক ঘনীভূত দৃশ্য বৰ্ণিত হৈছে। ৰাক্ষস সেনাপতি ধূম্ৰাক্ষ পুনৰ সম্মুখলৈ আহি বাণৰসকলৰ যুদ্ধ-নিনাদ জগাই তোলে আৰু নিকট-সংঘৰ্ষেৰে ভয়ংকৰ সংঘাত আৰম্ভ হয়। ৰাক্ষসসকলৰ ধনুৰ্বাণ, ত্ৰিশূল, গদা, লৌহদণ্ড আৰু মুষলৰ বিপৰীতে বাণৰসকলে গছ, শিল, পৰ্বতৰ খণ্ড, মুঠি, ভৰি, দাঁত আৰু নখেৰে প্ৰহাৰ কৰে। ধনুৰ টংকাৰ, ঘোঁৰাৰ হিঁহিঁনি আৰু হাতীৰ ডাকক কাব্যই ‘যুদ্ধ-গান্ধৰ্ব’ সদৃশ সুৰ-সম্ভাৰ বুলি ৰূপায়িত কৰি বিশৃঙ্খলাক মহাকাব্যিক ৰসত পৰিণত কৰে। ধূম্ৰাক্ষ বাণবৃষ্টিৰে কিছু সময় বাণৰসকলক ছিন্নভিন্ন কৰি সুবিধা লাভ কৰে। মিত্ৰসেনা পীড়িত হোৱা দেখি হনুমান মহাবীৰ দৃঢ়ভাৱে আগবাঢ়ে। তেওঁ এক বৃহৎ শিলাখণ্ড ধূম্ৰাক্ষৰ ৰথত নিক্ষেপ কৰে; ৰাক্ষসটো জঁপিয়াই নামি পৰে আৰু ৰথ চূৰ্ণ-বিচূৰ্ণ হয়। তাৰ পাছত দ্বন্দ্ব তীক্ষ্ণ হয়। ধূম্ৰাক্ষ কণ্টকযুক্ত গদাৰে হনুমানক আঘাত কৰে, কিন্তু হনুমান অচল থাকে আৰু পৰ্বতশিখৰ ধূম্ৰাক্ষৰ মূৰত পেলাই তাক বধ কৰে। অৱশিষ্ট ৰাক্ষসসকল ভয়ে লংকাৰ ভিতৰলৈ পলাই যায়, আৰু বাণৰসকলে হনুমানক সন্মান জনায়; যুদ্ধৰ বৃহৎ প্ৰবাহত মনোবল আৰু নেতৃত্বৰ দিশে এক গুৰুত্বপূর্ণ পৰিবর্তন সূচিত হয়।
Sarga 53
युद्धकाण्डे त्रिपञ्चाशः सर्गः — धूम्राक्षवधश्रवणं, वज्रदंष्ट्रप्रेषणं, अङ्गद-राक्षसयुद्धम् (Ravana Dispatches Vajradamshtra; Portents and Angada’s Assault)
ধুম্ৰাক্ষৰ মৃত্যুৰ বাতৰি পাই ৰাৱণ ক্ৰোধত সাপৰ দৰে ফুঁছিবলৈ ধৰিলে। তেওঁ ৰাক্ষস বীৰ বজ্ৰদংষ্ট্ৰক ৰাম, সুগ্ৰীৱ আৰু বানৰ সেনাক বধ কৰিবলৈ নিৰ্দেশ দিলে। সুসজ্জিত ৰাক্ষস বাহিনী দক্ষিণ দুৱাৰেৰে ওলাই আহিল, য’ত অংগদ উপস্থিত আছিল। যাত্ৰাৰ সময়ত উল্কাপাত আৰু শিয়ালৰ কান্দোনৰ দৰে অমংগলজনক লক্ষণে ৰাক্ষসসকলৰ আসন্ন মৃত্যুৰ ইংগিত দিছিল। তথাপিও বজ্ৰদংষ্ট্ৰই সাহসেৰে যুদ্ধক্ষেত্ৰত প্ৰৱেশ কৰিলে। বানৰসকলে গছ আৰু শিল লৈ প্ৰচণ্ড আক্ৰমণ চলাইছিল। বজ্ৰদংষ্ট্ৰৰ তীৰৰ আঘাতত বানৰসকল ভীতিগ্ৰস্ত হৈ পৰিল, কিন্তু ক্ৰুদ্ধ অংগদে এজোপা গছ উভালি লৈ ৰাক্ষস বাহিনীক তচনচ কৰি পেলালে। ৰণক্ষেত্ৰ মৃতদেহ আৰু অস্ত্ৰৰে ভৰি পৰিল, আৰু ৰাক্ষস সেনা বতাহত উৰি যোৱা মেঘৰ দৰে ছত্ৰভংগ দিলে।
Sarga 54
वज्रदंष्ट्रवधः — The Slaying of Vajradaṃṣṭra (Angada’s Duel)
সৰ্গ ৫৪ত লংকাৰ যুদ্ধৰ এক তীব্ৰ সংঘাত বৰ্ণিত হৈছে। ৰাক্ষস বজ্ৰদংশ্ট্ৰ নিজৰ বাহিনী ধ্বংস হোৱা আৰু অংগদৰ সাফল্য দেখি ক্ৰুদ্ধ হৈ বানৰ-সেনাৰ ওপৰত নিখুঁত লক্ষ্যৰে বাণবৃষ্টি কৰে। ৰণক্ষেত্ৰৰ চিত্ৰ অতি কঠোৰ—কাটা অংগ, মুণ্ডহীন ধড়, আৰু পলাই যোৱা সৈন্য—ই যুদ্ধৰ মূল্য আৰু মনোবল ভাঙি পৰাৰ দৃশ্য প্ৰকাশ কৰে। ভীত বানৰসকলে অংগদৰ আশ্ৰয় লওঁতেই বালীৰ পুত্ৰ অংগদ নেতৃত্ব গ্ৰহণ কৰি বজ্ৰদংশ্ট্ৰক সন্মুখ সমৰলৈ আহ্বান জনায়। প্ৰথমে বাণ-বিনিময়, তাৰপিছত গছ আৰু পৰ্বতৰ শিখৰ আদি তুলি নিক্ষেপ, ৰথ ধ্বংস, আৰু শেষত গদা-আঘাত আৰু মুষ্টিযুদ্ধলৈ সংঘাত গঢ় লয়। ক্লান্তিৰ পৰা তৎক্ষণাৎ উঠি অংগদে এক শুদ্ধ খড়্গাঘাতে বজ্ৰদংশ্ট্ৰৰ শিৰচ্ছেদ কৰে। নিজৰ বীৰ পতিত হোৱা দেখি ৰাক্ষসসকল ভয় আৰু লাজেৰে লংকাৰ ফালে পলাই যায়, আৰু বানৰ-সেনাত অংগদ সন্মানিত হয়। এই অধ্যায়ে দেখুৱায় যে ধৰ্মযুদ্ধত নেতৃত্ব মানে আশ্ৰয়দাতা সাহস আৰু নিৰ্ণায়ক সংযম।
Sarga 55
अकम्पन-प्रेषणम् तथा कपि-राक्षस-रणवर्णनम् (Akampana Dispatched; The Vanara–Rakshasa Battle and Omens)
বালীৰ পুত্ৰ অংগদৰ হাতত বজ্ৰদংষ্ট্ৰৰ মৃত্যুৰ সংবাদ পাই ৰাৱণে সেনাপ্ৰধানক সম্বোধন কৰি অকম্পনক তাৎক্ষণিকভাৱে যুদ্ধলৈ প্ৰেৰণ কৰাৰ নিৰ্দেশ দিয়ে। ৰাৱণে অকম্পনক এজন সুশৃংখল সেনাপতি, ৰক্ষক আৰু সকলো অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰত পাৰ্গত বুলি প্ৰশংসা কৰে। ৰাক্ষস সেনাই আজ্ঞা পাই যুদ্ধক্ষেত্ৰলৈ ধাৱমান হয় আৰু অকম্পনে সোণখচিত ৰথত আৰোহণ কৰি মেঘ আৰু গৰ্জনৰ দৰে পৰিৱেশ সৃষ্টি কৰি আগবাঢ়ি যায়। তেওঁ আগবাঢ়ি যোৱাৰ লগে লগে প্ৰকৃতিয়ে অশুভ লক্ষণ দেখুৱাবলৈ আৰম্ভ কৰে। ফৰকাল বতৰ স্বত্বেও আকাশ মেঘাচ্ছন্ন হৈ পৰে, প্ৰচণ্ড বতাহ বলিবলৈ ধৰে আৰু চৰাই-চিৰিকটি তথা জন্তুবোৰে ভয়ংকৰ স্বৰত চিঞৰিবলৈ ধৰে। কিন্তু অকম্পনে এইবোৰক আওকাণ কৰি যুদ্ধক্ষেত্ৰত প্ৰৱেশ কৰে। যুদ্ধ ইমানেই ভয়াৱহ হৈ পৰে যে ধূলিৰে আকাশ ৰঙা হৈ পৰে আৰু পতকা, অস্ত্ৰ তথা যোদ্ধাসকলক চিনিব নোৱাৰা অৱস্থা হয়। এই বিশৃংখলতাত যোদ্ধাসকলে নিজৰ পক্ষ আৰু বিপক্ষক চিনিব নোৱাৰি আক্ৰমণ কৰিবলৈ ধৰে, যেতিয়ালৈকে তেজে ধূলিক দমিত নকৰে। সৰ্গৰ শেষত বানৰ সেনাপতি কুমুদ, নল আৰু মৈন্দই প্ৰতিআক্ৰমণ কৰি ৰাক্ষসৰ শাৰীবোৰক ধংস কৰি পেলায়।
Sarga 56
अकम्पनवधः — The Slaying of Akampana (Hanuman’s rout of the Rakshasa host)
এই সৰ্গত যুদ্ধক্ষেত্ৰৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ দৃশ্য বৰ্ণনা কৰা হৈছে। বানৰ সেনাৰ সফলতা দেখি ক্ৰোধিত হৈ ৰাক্ষস বীৰ অকম্পনে তেওঁৰ সাৰথিক ৰথ আগুৱাই নিবলৈ নিৰ্দেশ দিলে। তেওঁ তীৰৰ বৰষুণেৰে বানৰসকলক আক্ৰমণ কৰিলে, যাৰ ফলত বানৰ সেনাৰ মাজত হাহাকাৰ লাগিল। হনুমান দেৱে নিজৰ সেনাক বিপদত পৰা দেখি তেওঁলোকৰ ৰক্ষক হিচাপে থিয় দিলে আৰু বানৰসকলে তেওঁৰ আশ্ৰয় লৈ পুনৰ শক্তি সঞ্চয় কৰিলে। ইয়াৰ পিছত অকম্পন আৰু হনুমানৰ মাজত তীব্ৰ যুদ্ধ হ’ল। অকম্পনে তীৰ নিক্ষেপ কৰিলে, কিন্তু অস্ত্ৰহীন হনুমানে প্ৰথমে এটা পৰ্বত আৰু তাৰ পিছত এজোপা অশ্বকৰ্ণ গছ উভালি ললে। যেতিয়া অকম্পনে পৰ্বতটো কাটি পেলালে, তেতিয়া হনুমানে ক্ৰোধিত হৈ গছজোপাৰে অকম্পনৰ মূৰত প্ৰচণ্ড আঘাত কৰিলে, যাৰ ফলত ৰাক্ষসটোৰ মৃত্যু হ’ল। ৰাক্ষস সেনাই ভয়ত লংকালৈ পলাই গ’ল আৰু ৰাম, লক্ষ্মণ তথা সুগ্ৰীৱে হনুমানৰ বীৰত্বৰ প্ৰশংসা কৰিলে।
Sarga 57
प्रहस्तनिर्याणम् — Prahasta’s Departure and the Muster of the Rakshasa Host
সৰ্গ ৫৭ত অকম্পনৰ মৃত্যুৰ ধাক্কাৰ পৰা কাহিনী ৰাক্ষসসকলৰ সুসংগঠিত প্ৰতিআক্রমণলৈ ঘূৰে। ক্ৰোধে দগ্ধ কিন্তু মুখমণ্ডল ফিকে ৰাৱণ মন্ত্ৰীসকলৰ সৈতে পৰামৰ্শ কৰে, লংকাৰ ৰক্ষাস্থানসমূহ পৰিদৰ্শন কৰে আৰু যুদ্ধ-বিশাৰদ প্ৰহস্তক সম্বোধন কৰি কয় যে হঠাৎ পীড়িত নগৰীক উদ্ধাৰ কৰিবলৈ দৃঢ় নেতৃত্ব প্ৰয়োজন। সংকট সমাধানযোগ্য বুলি দেখুৱাই তেওঁ বিকল্প ভাৰবাহক (নিজে, কুম্ভকৰ্ণ, ইন্দ্ৰজিত, নিকুম্ভ)ৰ নামো লয়, তথাপি তৎক্ষণাৎ সেনা সংগ্ৰহৰ দায়িত্ব প্ৰহস্তকেই অৰ্পণ কৰে। প্ৰহস্ত উপদেশময় ভাষাত আগৰ আলোচনা স্মৰণ কৰাই কয়—সীতাক উভতাই দিয়া কল্যাণকৰ পথ; অস্বীকাৰ কৰিলে যুদ্ধ অনিবার্য। তথাপি তেওঁ ৰাজভক্তি প্ৰকাশ কৰে, পোৱা সন্মান-উপহাৰ স্বীকাৰ কৰে আৰু যুদ্ধত প্ৰাণোৎসৰ্গৰ প্ৰতিজ্ঞা কৰে। তেওঁ সেনাপতিসকলক মহাবাহিনী সমবেত কৰিবলৈ আদেশ দিয়ে; লংকা শস্ত্ৰসজ্জিত, গজসম বীৰেৰে ভৰি উঠে আৰু অগ্নিহোম, ব্ৰাহ্মণ-সন্মান, অভিষিক্ত মালা আদি বিধি সম্পন্ন হয়। প্ৰহস্ত সৰ্পধ্বজা, সুবৰ্ণজাল আৰু গম্ভীৰ গর্জনযুক্ত ৰথত উঠি সহচৰসহ যাত্ৰা কৰে; ঢোল-নগৰা, শঙ্খ আৰু ভয়ংকৰ ধ্বনিয়ে পথ কঁপাই তোলে। কিন্তু লগে লগে অশুভ লক্ষণ দেখা দিয়ে—বামাৱর্তে চক্ৰাকাৰে উৰা মাংসভোজী পাখি, উল্কাপাত, প্ৰচণ্ড বতাহ, শিয়ালৰ ডাক, ৰক্তবৃষ্টি, ধ্বজাত গৃধ্ৰ আৰু সাৰথিৰ চাবুক সৰি যোৱা—যিয়ে বাহ্যিক ঐশ্বৰ্যৰ মাজতো বিনাশৰ সংকেত দিয়ে। বাণৰসেনা গছ-শিল লৈ সাজু হয়, দুয়োপক্ষৰ ললকাৰ বাঢ়ে; প্ৰহস্ত জয়লালসাত অগ্নিত পতঙ্গৰ দৰে বাণৰদলত প্ৰৱেশ কৰে, আৰু সৰ্গে অহংকাৰ, অশুভ-চিহ্নযুক্ত আগ্ৰাসন আৰু যুদ্ধৰ কৰুণ গতি প্ৰকাশ কৰে।
Sarga 58
प्रहस्तवधः (The Slaying of Prahasta)
সৰ্গ ৫৮ত শ্ৰী ৰামে দেখিলে যে ভয়ংকৰ ৰাক্ষস সেনাপতি প্ৰহস্ত বৃহৎ বাহিনী লৈ আগবাঢ়ি আহিছে। স্থিৰচিত্তে তেওঁ বিভীষণক সুধিলে—এইজন কোন? বিভীষণে ক’লে, প্ৰহস্ত ৰাৱণৰ সেনাপতি; পৰাক্ৰমী আৰু অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰত নিপুণ, লংকাৰ সেনাৰ বৃহৎ অংশৰ অধিনায়ক। তাৰ পিছত দুয়ো পক্ষৰ মাজত ভয়াবহ সংঘৰ্ষ আৰম্ভ হয়। শিল আৰু বাণৰ বৰষুণত যুদ্ধক্ষেত্ৰ তৰোৱাল, ভল্ল, শূল, গদা আৰু লৌহদণ্ডেৰে ভৰি উঠে; বহু যোদ্ধা পতিত হয়। বৰ্ণনাই ৰক্ত, দেহ আৰু ভাঙি পৰা অঙ্গ-প্ৰত্যঙ্গৰ “নদী” সদৃশ উপমাৰে যুদ্ধৰ মূল্যক তীব্ৰভাৱে প্ৰকাশ কৰে। প্ৰহস্তে সন্মুখ যুদ্ধে নামি বাণবৃষ্টি কৰি বানৰসেনাত ত্ৰাস সৃষ্টি কৰে। নীল তেওঁৰ সন্মুখীন হয়; বাণে বিদ্ধ হ’লেও নীলে উপড়াই অনা গছৰে প্ৰহস্তক আঘাত কৰে, তেওঁৰ ধনু ভাঙি দিয়ে আৰু গদা লৈ নিকট যুদ্ধে বাধ্য কৰে। শেষত নীলে এক বৃহৎ শিল প্ৰহস্তৰ মূৰত পেলাই মূৰ চূৰ্ণ কৰি তেওঁক বধ কৰে। সেনাপতি পতিত হোৱাত ৰাক্ষসসেনা মনোবল হেৰুৱাই লংকাৰ ফালে পশ্চাদপসৰণ কৰে আৰু শোকত বাকৰুদ্ধ হয়। শ্ৰী ৰাম আৰু লক্ষ্মণে নীলৰ প্রশংসা কৰে, আৰু বানৰসেনা এই কৌশলগত বিজয়ত আনন্দিত হয়।
Sarga 59
युद्धकाण्डे एकोनषष्टितमः सर्गः — Rāvaṇa’s Assault on Nīla and Lakṣmaṇa; Hanumān Bears Rāma
সৰ্গ ৫৯ত যুদ্ধৰ গতি সাধাৰণ সংঘৰ্ষৰ পৰা সোজাকৈ ৰাজসিক মুখামুখি সংঘাতলৈ ঘূৰি যায়। ৰাক্ষস সেনাপতি পতিত হোৱা (নীলে বধ কৰিলে বুলি সংবাদ) পিছত ৰাৱণ লংকাৰ পৰা ওলাই আহি, গছ-শিল হাতে ধৰা বাণৰসেনাক মেঘ-সমুদ্ৰৰ দৰে ঘন হৈ থকা দেখি পৰ্যবেক্ষণ কৰে। কৌশলগত বিনিময়ত সুগ্ৰীৱৰ পৰ্বত-শিখৰ নিক্ষেপ নিষ্ফল কৰা হয় আৰু কেইবাজনো বাণৰ নেতা ৰামৰ শৰণলৈ আহে। তাৰ পাছত ৰাৱণে নীলক লক্ষ্য কৰে; শত্রুৰ ধনুৰ ওপৰত উঠি নীলৰ চপলতাই কিছুক্ষণ ৰাৱণক বিচলিত কৰে, তেতিয়া ৰাৱণে অগ্নিসংযুক্ত বাণ প্ৰয়োগ কৰি নীলক মাটিত পেলায়, যদিও প্ৰাণ নাযায়। কাহিনী তাৰপৰা লক্ষ্মণৰ সৈতে ভয়ংকৰ দ্বন্দ্বলৈ গতি কৰে—বাণবৃষ্টি কাটি পেলোৱা হয়, ব্ৰহ্মাদত্ত বাণে লক্ষ্মণক আঘাত কৰে, আৰু শেষত ৰাৱণে প্ৰচণ্ড শক্তি (জ্যাভেলিন) নিক্ষেপ কৰি লক্ষ্মণৰ বক্ষ বিদ্ধ কৰে। লক্ষ্মণ ডগমগাই উঠিলে ৰাৱণে ধৰি লৈ যাব খোজে, কিন্তু তুলিব নোৱাৰে। হনুমানে বজ্ৰসম মুষ্টিঘাতে বাধা দি লক্ষ্মণক ৰামৰ ওচৰলৈ উদ্ধাৰ কৰে আৰু নিজৰ পিঠি বাহন ৰূপে আগবঢ়ায়। ৰামে হনুমানৰ ওপৰত আৰূঢ় হৈ আগবাঢ়ি ৰাৱণৰ ৰথ আৰু মুকুট ভাঙে, তথাপি তেওঁক ক্লান্ত বুলি ঘোষণা কৰি ধৰ্মনীতি অনুসৰি বধ নকৰে; বিশ্ৰাম লৈ পুনৰ যুদ্ধলৈ আহিবলৈ আদেশ দিয়ে। এই সৰ্গে উগ্ৰতা আৰু সংযমৰ সহাৱস্থান, মিত্ৰ-ৰক্ষা আৰু শক্তিৰ নিয়ন্ত্রিত প্ৰয়োগ উজ্জ্বল কৰে।
Sarga 60
कुम्भकर्णविबोधनम् (The Awakening of Kumbhakarna)
সৰ্গ ৬০ত ৰাৱণ ৰামৰ শৰবিদ্ধ অপমান লৈ লংকালৈ উভতি আহে আৰু নিজৰ সংকটক পূৰ্বস্মৃত শাপ-ভৱিষ্যবাণীৰে ব্যাখ্যা কৰে। বেদৱতীৰ অপমানৰ ফল, উমা, নন্দীশ্বৰ, ৰম্ভা, বৰুণ-কন্যা আদি সত্তাৰ শাপ, আৰু ব্ৰহ্মাৰ সেই সতর্কবাণী—মানৱৰ পৰা বিপদ উঠিব—এই সকলো কথা তাৰ মনত জাগে। সি দুৱাৰসমূহত ৰক্ষা কঠোৰ কৰিবলৈ আদেশ দিয়ে আৰু শেষ উপায়স্বৰূপে ব্ৰহ্মাৰ শাপজনিত নিদ্ৰাত নিমগ্ন কুম্ভকৰ্ণক তৎক্ষণাৎ জগাবলৈ ক’য়। বহু ৰাক্ষসে কুম্ভকৰ্ণক জগাবলৈ ক্ৰমে তীব্ৰ উপায় গ্ৰহণ কৰে—ভোজন-অৰ্পণ, সুগন্ধি, শঙ্খ-দুন্দুভি; তাৰ পিছত গদা আৰু গছৰে আঘাত, পানী ঢালি দিয়া, বান্ধি মাৰা, আনকি হাতী চলাই দেহৰ ওপৰেৰে গুচাই দিয়া। অৱশেষত ক্ষুধা আৰু আঘাতৰ প্ৰভাৱত সি জাগে; তাৰ ৰূপ প্ৰলয়সদৃশ—মুখ পাতালসম, চকু জ্বলন্ত গ্ৰহসম। সি অতি বৃহৎ পৰিমাণে মাংস, ৰক্ত, চৰ্বি আৰু মদ্য পান কৰি জৰুৰী অৱস্থাৰ কাৰণ সোধে। মন্ত্রী ইউপাক্ষে জনায় যে বিপদ দেবতাৰ নহয়, মানৱ ৰাম আৰু বানৰ-সেনাৰ পৰা; লংকাৰ ক্ষতি আৰু ৰাৱণৰ সংকীৰ্ণ পলায়নৰ কথাও উল্লেখ কৰে। কুম্ভকৰ্ণ তৎক্ষণাৎ জয়ৰ প্ৰতিজ্ঞা কৰি আগবাঢ়ে, তাৰ পদচাপে পৃথিৱী কঁপে। তাৰ আবিৰ্ভাৱে বানৰ-নায়কসকল আতংকিত হয়—কিছুমানে পলাই যায়, কিছুমানে ৰামৰ শৰণ লয়—আৰু পৰৱৰ্তী যুদ্ধ-পর্বৰ আগতে এক মানসিক মোড় স্থাপন হয়।
Sarga 61
कुम्भकर्णदर्शनम् — The Appearance of Kumbhakarna and the Account of His Might
এই সৰ্গত শ্ৰী ৰামে ধনু ধৰি মুকুটধাৰী, পৰ্বতসম কুম্ভকৰ্ণক দেখা পায়। তেওঁৰ অতিকায় দেহ দেখি বানৰসেনাত আতংক বিয়পি পৰে। ৰামে বিভীষণক সুধে—এই অপূৰ্ব মহাবলীয়ে কোন? বিভীষণে পৰিচয় দিয়ে—ই বিশ্ৰৱাৰ পুত্ৰ কুম্ভকৰ্ণ; যিয়ে এক সময়ত ইন্দ্ৰকো পৰাভূত কৰিছিল আৰু যমৰ বাহিনীকো দমন কৰিছিল, আৰু যাৰ স্বাভাৱিক বল সেইসকল ৰাক্ষসাধিপতিতকৈও অধিক, যিসকলে বৰদানে ভৰসা কৰে। তাৰ পাছত কাহিনী অতীতলৈ ঘূৰে: জন্মৰ পৰাই কুম্ভকৰ্ণৰ বিধ্বংসী ক্ষুধাই জীৱসমূহক গিলি পেলাই, লোকসমাজক ভয় দেখাই, আৰু ইন্দ্ৰক বজ্ৰাঘাত কৰিবলৈ বাধ্য কৰে। কুম্ভকৰ্ণে এৰাৱতৰ দাঁতেৰে ইন্দ্ৰক আঘাতো কৰে। দেৱগণ আৰু অন্যান্য প্ৰাণীয়ে ব্ৰহ্মাৰ শৰণ লয়—কুম্ভকৰ্ণে দেৱতাক আক্রমণ কৰে, আশ্ৰম ধ্বংস কৰে, আৰু পৰস্ত্ৰী অপহৰণ কৰে বুলি অভিযোগ জনায়। ব্ৰহ্মাই তেওঁক মৃতসম নিদ্ৰাৰ শাপ দিয়ে; ৰাৱণে বংশ-মৰ্যাদা আৰু ন্যায়ৰ কথা তোলে, তেতিয়া ব্ৰহ্মাই সমঝোতা স্থিৰ কৰে—ছয় মাহ নিদ্ৰা, এক দিন জাগৰণ; কিন্তু সেই এক দিনৰ ক্ষুধাই জগতকো কঁপাই তুলিব পৰা বুলি বৰ্ণিত। বৰ্তমান যুদ্ধক্ষেত্ৰলৈ উভতি আহি বিভীষণে মনোবল ধৰি ৰাখিবলৈ উপদেশ দিয়ে। ৰামে নীলক আদেশ কৰে—সেনা সাজি লংকাৰ দুৱাৰ, পথ আৰু ঘাট-উত্তৰণসমূহ দখল কৰি ৰাখক; বানৰসকলক গছ, শিল আৰু পৰ্বতশৃঙ্গৰে অস্ত্ৰসজ্জিত কৰি, ঘন মেঘসম যুদ্ধবিন্যাসত স্থাপন কৰক।
Sarga 62
कुम्भकर्णस्य प्रबोधनम् — The Awakening and Commissioning of Kumbhakarna
সৰ্গ ৬২ত লংকাৰ ভিতৰত কুম্ভকৰ্ণক জগাই তোলা আৰু যুদ্ধলৈ প্ৰেৰণ কৰাটো এক ৰাজনৈতিক-মনস্তাত্ত্বিক পৰ্ব হিচাপে বৰ্ণিত। নিদ্ৰালু আৰু মদমত্ত হ’লেও তেওঁ ভয়ংকৰ ৰাক্ষস “ব্যাঘ্ৰ”ৰ দৰে দীপ্তিমান ৰাজপথেৰে আগবাঢ়ে; হাজাৰ হাজাৰ অনুচৰে সঙ্গ দিয়ে আৰু ফুলৰ বৰষুণেৰে সন্মান জনায়। সোনালী জালিৰে সজ্জিত, সূৰ্যসম উজ্জ্বল ৰাক্ষস-ৰাজাৰ প্ৰাসাদত প্ৰৱেশ কৰি তেওঁ এনেদৰে ডাঙৰ ডাঙৰ খোজ দিয়ে যে পৃথিৱী কঁপা যেন লাগে। পুষ্পকাসনত বহি উদ্বিগ্ন ৰাৱণ ভ্ৰাতৃক দেখি আনন্দে উঠি ধৰে, আলিঙ্গন কৰে আৰু সন্মানেৰে বহুৱায়। তেতিয়া কুম্ভকৰ্ণ ক্ৰোধেৰে, ৰক্তবৰ্ণ চকুৰে সোধে—মোক কিয় জগাই তুলিলা, আৰু ৰাৱণ কাক ভয় কৰে? ৰাৱণে ৰামৰ ভয় স্বীকাৰ কৰি কয় যে ৰাম আৰু সুগ্ৰীৱে বাণৰ-সেনাসহ সাগৰ পাৰ হৈ আহিছে; লংকাৰ উপবন ধ্বংস আৰু ৰাক্ষস-ক্ষয়ৰ বিলাপ কৰে, অথচ বাণৰসকল যুদ্ধত অক্ষুণ্ণ যেন দেখা যায়। শিশু-বৃদ্ধেৰে অৱশিষ্ট ক্লান্ত নগৰীৰ ৰক্ষাৰ বাবে অনুৰোধ জনাই, দেৱ-অসুৰৰ ওপৰত কুম্ভকৰ্ণৰ পূৰ্ব বিজয়সমূহ স্মৰণ কৰি প্ৰশংসা কৰে আৰু আদেশ দিয়ে—শত্ৰু-সেনাক বতাহে বৰষুণ-মেঘ ছিন্নভিন্ন কৰাৰ দৰে ছত্ৰভঙ্গ কৰি পেলাবলৈ।
Sarga 63
कुम्भकर्णोपदेशः — Kumbhakarna’s Counsel and War-Boast to Ravana
সৰ্গ ৬৩ত লংকাৰ ভিতৰত এক গুৰুত্বপূর্ণ উপদেশ-দৃশ্য দেখা যায়। ৰাৱণৰ বিলাপ শুনি কুম্ভকৰ্ণ প্ৰথমে উপহাসেৰে হাঁহে, তাৰ পাছত নীতিশাস্ত্ৰসন্মত উপদেশলৈ ঘূৰি যায়। তেওঁ কয়—ৰাজাই নীতি-বিকল্পসমূহৰ মাজত যি শ্ৰেয়, তাক বিচাৰি মন্ত্রীসকলৰ সৈতে মিলি, কালে (উচিত সময়) আৰু পৰিণাম বিবেচনা কৰি কাৰ্য কৰিব লাগে। তেওঁ চাৰিটা উপায় উল্লেখ কৰে—সান্ত্ব (সমঝোতা), দান, ভেদ আৰু বিক্ৰম/বল-প্ৰয়োগ—যিবোৰ কালে অনুসৰি এককভাৱে বা সংমিশ্ৰণে প্ৰয়োগ কৰিব লাগে। ধৰ্ম-অৰ্থ-কামক ক্ৰমবদ্ধ সমতাৰে সাধন কৰিবলৈ ক’য়, আৰু অশিক্ষিত, উদ্ধত পৰামৰ্শদাতা তথা শত্রুৰ সৈতে গোপনে মিলি থকা মন্ত্রীৰ পৰা সাৱধান কৰে; আলোচনা-সময়ত আচৰণ পৰীক্ষাৰ ওপৰত জোৰ দিয়ে। এই তিৰস্কাৰত ৰাৱণ ক্ষুব্ধ হৈ অতীত-চিন্তন নাকচ কৰি তৎক্ষণাৎ কাৰ্যকৰী পৰামৰ্শ দাবী কৰে। তেতিয়া কুম্ভকৰ্ণ সুৰ কোমল কৰি ৰাৱণক ৰক্ষাৰ আশ্বাস দিয়ে আৰু নিজকে যুদ্ধৰ নিৰ্ণায়ক অস্ত্ৰ বুলি ঘোষণা কৰে—অতিশয় বীৰ-প্ৰতিজ্ঞাৰে ৰাম, লক্ষ্মণ, সুগ্ৰীৱ, হনুমানক ধ্বংস কৰাৰ কথা কয়, আনকি দেৱতাসকলকো আহ্বান জনাব বুলি গৰ্ব কৰে। এই অধ্যায়ে সজাগ ৰাষ্ট্ৰনীতি আৰু নাটকীয় বীৰত্ব-গৰ্বক একেলগে দেখুৱাই, যুদ্ধৰ পূৰ্বক্ষণত উপদেশ কেনেকৈ উদ্দীপনামূলক ভাষণলৈ ৰূপান্তৰিত হয় তাক প্ৰকাশ কৰে।
Sarga 64
महोदर-वाक्यं कुम्भकर्ण-प्रतिषेधः (Mahodara’s Counsel and the Critique of Kumbhakarna’s Solo Assault)
সৰ্গ ৬৪ত লংকাৰ ৰাজসভাত মন্ত্রণা-সভাৰ বিতৰ্ক বৰ্ণিত হৈছে। কুম্ভকৰ্ণৰ মত শুনি মহোদৰে তীক্ষ্ণ ভৰ্ৎসনা কৰি কয় যে একেলগে ৰামৰ সৈতে একাকী যুঁজিবলৈ যোৱা যুক্তি অচিন্তিত। তেওঁ জনস্থানত ৰামে পূৰ্বে ৰাক্ষসসকলক বিনাশ কৰা দৃষ্টান্ত উত্থাপন কৰি ৰামৰ পৰীক্ষিত সামৰ্থ্য আৰু তাত উদ্ভৱ হোৱা ভয়ৰ কথা স্মৰণ কৰায়। উপমাৰ দ্বাৰা ৰামক ক্ৰুদ্ধ সিংহ আৰু জাগাব নলগা নিদ্ৰিত সৰ্পৰ দৰে দেখুৱাই, সোজাকৈ উত্তেজিত কৰা কৌশলগতভাৱে অযুক্তিক বুলি স্থাপন কৰে। তাৰ পাছত মহোদৰে সমালোচনাৰ পৰা সৰি এক স্পষ্ট কিন্তু নৈতিকভাৱে সন্দেহজনক পৰিকল্পনা আগবঢ়ায়: পাঁচজন যোদ্ধা—মহোদৰ, দ্বিজিহ্ব, সম্হ্ৰাদী, কুম্ভকৰ্ণ আৰু বিতৰ্দন—একে লগে ৰামৰ সন্মুখীন হ’ব। ফলাফল যিয়েই নহওক, নগৰত এই প্ৰচাৰ চলাব লাগে যে ৰাম আৰু লক্ষ্মণ “গিলি পেলোৱা” হৈছে, যাতে জনমনত তীব্ৰ মানসিক আঘাত লাগে। সেই গুজৱৰ সুযোগ লৈ ৰাৱণক সীতাৰ ওচৰলৈ একান্তে গৈ সান্ত্বনা দি ধন-ধান্য আৰু ৰত্নৰ লোভ দেখুৱাই, ভয়, শোক আৰু একাকীত্বৰ জৰিয়তে বশ কৰিবলৈ উপদেশ দিয়া হয়। এই অধ্যায়ে নীতি-শাস্ত্ৰীয় যুক্তিৰ সূক্ষ্মতা আৰু তথ্য-চালনাৰ নৈতিক বিচ্যুতি—দুয়োটাই একেলগে প্ৰকাশ কৰে।
Sarga 65
कुम्भकर्णप्रस्थानम् — Kumbhakarna’s Departure for Battle
এই সৰ্গত কুম্ভকৰ্ণৰ যাত্ৰা ৰাজসভাৰ উপদেশ-আলোচনাৰ পৰা আৰম্ভ হৈ অস্ত্ৰ-সজ্জাৰ বিধিবৎ আয়োজন আৰু যুদ্ধলৈ প্ৰস্থানলৈ গতি কৰে। তেওঁ মহোদৰৰ নিৰুৎসাহ বচন তিৰস্কাৰ কৰি ক্ষত্ৰিয়-ধৰ্মৰ নীতি ঘোষণা কৰে—বীৰত্বৰ প্ৰমাণ আত্মপ্ৰশংসাত নহয়, কৰ্মত। সমষ্টিগত কৌশলগত ব্যৰ্থতা সংশোধন কৰিবলৈ তেওঁ ৰণভূমিলৈ যাব বুলি ক’বলৈ ধৰে। ৰাৱণ মহোদৰৰ ভয়ক ৰাম-ভয় বুলি চিনাক্ত কৰি কুম্ভকৰ্ণৰ অতুল বল আৰু সদ্ভাৱৰ প্ৰশংসা কৰে আৰু বানৰ-সেনা তথা দুয়ো ৰাজকুমাৰক বিনাশ কৰিবলৈ তেওঁক উৎসাহিত কৰে। কুম্ভকৰ্ণ ৰাৱণৰ আশংকা দূৰ কৰিবলৈ ৰামক বধ কৰাৰ প্ৰতিজ্ঞা কৰে আৰু একাই আগবঢ়াৰ কথা তোলে; কিন্তু ৰাৱণ একাকী অহংকাৰৰ পৰা সাৱধান কৰি সুৰক্ষিত অগ্ৰযাত্ৰাৰ আদেশ দিয়ে। তাৰ পিছত এক আনুষ্ঠানিক অলংকাৰ-আৰোপণ হয়—মালা, বাহুবন্ধ, আঙুঠি, ভূষণ, মুকুট, কুণ্ডল, কটিবন্ধ আৰু কবচ পিন্ধোৱা হয়; অগ্নি, চন্দ্ৰ আৰু নাৰায়ণ/ত্ৰিৱিক্ৰমৰ সৈতে তুলনা কৰি তেওঁক বৰ্ণনা কৰা হয়। ঢোল-নগৰা, শঙ্খধ্বনি, ৰথ, হাতী আৰু নানা বাহনৰ কোলাহলৰ মাজেৰে তেওঁ ওলাই যায়; কিন্তু অমঙ্গল লক্ষণ দেখা দিয়ে—বিজুলীসহ ক’লা মেঘ, শিয়ালৰ ডাক, চক্ৰাকাৰে উৰা পাখি, অস্ত্ৰত গৃধ্ৰৰ অৱতৰণ, উল্কাপাত, ম্লান সূৰ্য আৰু স্থিৰ বতাহ—তথাপি বিধিৰ প্ৰেৰণা বশে তেওঁ আগবঢ়ে। প্ৰাচীৰ পাৰ হৈ তেওঁৰ গর্জনত বানৰ-শিবিৰ আতংকিত হৈ ছিন্নভিন্ন হয়; এইদৰে ৰাজকীয় আড়ম্বৰ আৰু বাক্যগত আত্মবিশ্বাসৰ বিপৰীতে অমঙ্গল সংকেত আৰু আসন্ন মৃত্যুৰ ছাঁ সৰ্গটোৰ মূল সুৰ হৈ উঠে।
Sarga 66
कुम्भकर्णप्रस्थानम् तथा अङ्गदप्रेरणा (Kumbhakarna’s sortie and Angada’s rallying of the Vanaras)
সৰ্গ ৬৬ত সেনাৰ মনোবল ভাঙি পৰাৰ সংকট আৰু তাৰ সমাধান বৰ্ণিত হৈছে। পৰ্বতশিখৰ সদৃশ বিশাল কুম্ভকৰ্ণ লংকাৰ সীমা অতিক্ৰম কৰি ক্ষিপ্ৰে আগবাঢ়ে আৰু এনে ভয়ংকৰ গর্জন কৰে যে সাগৰ পৰ্যন্ত প্ৰতিধ্বনিত হয়। তেওঁৰ মানসিক দাপটে বানৰ-সেনাই তেওঁক মহাদেৱতাসকলৰ দ্বাৰাও অজেয় বুলি ভাবি আতংকিত হৈ ছিন্নভিন্ন হয়—কিছুমানে পিছে নাচাই পলাই যায়, কিছুমানে সাগৰত পৰে, কিছুমানে গুহা-পৰ্বত-গছৰ আশ্ৰয় লয়, আৰু কিছুমানে মৃতপ্ৰায় হৈ ঢলি পৰে। তেতিয়া বালী-পুত্ৰ অংগদ যুদ্ধনেতা ৰূপে আগবাঢ়ি সকলোকে ঘূৰি আহিবলৈ আদেশ দিয়ে। তেওঁ বুজায় যে অস্ত্ৰ ত্যাগ কৰি পলায়ন কৰাটো লোকলজ্জাৰ কাৰণ; ধৰ্মযুদ্ধত মৃত্যু শ্ৰেয়—জয় হ’লে কীৰ্তি, আৰু নিহত হ’লে ব্ৰহ্মলোক লাভ। আগতে কৰা আত্মশ্লাঘাৰ কথাও স্মৰণ কৰাই তেওঁ কয় যে এতিয়াৰ আতংকে সেই কথাবোৰক মিছা প্ৰতিপন্ন কৰিছে। পলাই থকা বানৰসকলে কয় কুম্ভকৰ্ণে ভয়ংকৰ সংহাৰ কৰিছে আৰু জীৱন প্ৰিয়; তথাপি হনুমানৰ সহায়ক প্ৰেৰণা আৰু দৃষ্টান্তসহ অংগদে সেনাক পুনৰ একত্ৰিত কৰে। তাৰ পাছত ঋষভ, শৰভ, মৈন্দ, ধূম্ৰ, নীল, কুমুদ, সুসেণ, গৱাক্ষ, ৰম্ভ, তাৰা, দ্বিৱিদ, পনস আৰু হনুমান আদি সেনাপতি দ্ৰুতগতিত ৰণক্ষেত্ৰলৈ আগবাঢ়ে। শিলাখণ্ড আৰু ফুলেৰে ভৰা গছ কুম্ভকৰ্ণৰ ওপৰত নিক্ষেপ কৰা হয়, কিন্তু সেয়া তেওঁৰ অংগত লাগি চূৰ্ণ-বিচূৰ্ণ হয়; তেওঁৰ ভয়ংকৰ দৃঢ়তা প্ৰকাশ পাই যুদ্ধ পুনৰ তীব্ৰ হয়।
Sarga 67
कुम्भकर्णवधः — The Slaying of Kumbhakarna
সৰ্গ ৬৭ত লংকাৰ ৰণভূমি অধিক ভয়ংকৰ ৰূপ লয়। কুম্ভকৰ্ণৰ প্ৰচণ্ড, প্ৰায় বিশ্বব্যাপী পৰিসৰৰ হিংসাই বানৰ-সেনাৰ মনোবল কঁপাই তোলে; কিন্তু অঙ্গদৰ উদ্দীপনামূলক বাক্যই তেওঁলোকক পুনৰ স্থিৰ কৰি যুদ্ধত প্ৰৱেশ কৰায়। অঙ্গদ, সুগ্ৰীৱ, হনুমান, নীল, ঋষভ, শৰভ, গৱাক্ষ আৰু গন্ধমাদন আদি বীৰে গছ, শিলা আৰু পৰ্বতশিখৰে কুম্ভকৰ্ণক আঘাত কৰে, তথাপি বহু আঘাত নিষ্ফল হয়—ৰাক্ষসৰ প্ৰায় অজেয়তা আৰু শক্তিৰ অসমতা স্পষ্ট হয়। কুম্ভকৰ্ণে পাল্টা আক্রমণত যোদ্ধাক গিলি পেলায়, দলবদ্ধতা ছিন্নভিন্ন কৰে আৰু অহংকাৰভৰা তাচ্ছিল্যৰে মৃত্যুৰ সৈতে যুদ্ধ কৰাৰ দৰে চেলেঞ্জ ছুড়ে। তেতিয়া শ্ৰীৰামে নিজে আগবাঢ়ি বানৰসকলক আশ্বাস দিয়ে ধনু-তৰকশসহ উপস্থিত হয় আৰু দিৱ্য অস্ত্ৰ, বিশেষকৈ বায়ব্য আৰু পিছত ইন্দ্ৰ-তেজে সংযোজিত অস্ত্ৰ প্ৰয়োগ কৰে। এটা মুখ্য মোড়ত ৰামে কুম্ভকৰ্ণৰ এটা বাহু ছেদন কৰে; পৰ্বতশিখৰ সদৃশ সেই কটা বাহু বানৰ শিবিৰত পৰি বহু ক্ষতি ঘটায়—ধৰ্মপক্ষতো যুদ্ধৰ দুখজনক পাৰ্শ্ব-প্ৰভাৱৰ ইঙ্গিত। অঙ্গহানি সত্ত্বেও কুম্ভকৰ্ণে আক্রমণ চলাই যায়, সেয়ে ৰামে ক্ৰমে আন বাহু আৰু পদ ছেদন কৰি তাৰ যুদ্ধক্ষমতা নিস্ক্ৰিয় কৰে আৰু শেষত দীপ্তিময় অন্তিম বাণে শিৰচ্ছেদ কৰে। পৃথিৱী-পৰ্বত কঁপি উঠে, দেবগণ আনন্দিত হয়, আৰু বানৰসেনাৰ আত্মবিশ্বাস পুনৰ জাগে—কুম্ভকৰ্ণবধ যুদ্ধৰ নৈতিক-ৰণনৈতিক সন্ধিক্ষণ হৈ উঠে।
Sarga 68
कुम्भकर्णवधश्रवणेन रावणविलापः (Ravana’s Lament on Hearing of Kumbhakarna’s Slaying)
এই সৰ্গত যুদ্ধক্ষেত্ৰৰ ফলাফলৰ পৰা লংকাৰ ৰাজসভাত তাৰ মানসিক-ৰাজনৈতিক প্ৰভাৱলৈ কাহিনী ঘূৰে। ৰাক্ষস দূতসকলে ৰাৱণক জনায় যে মহাতেজস্বী ৰাঘৱ ৰামে কুম্ভকৰ্ণক বধ কৰিছে, যদিও কুম্ভকৰ্ণে অলপ সময়ৰ ভিতৰতে ভয়ংকৰ আক্রমণ কৰি বানৰসেনাক ছিন্নভিন্ন কৰিছিল আৰু বহু বানৰক গিলি পেলাইছিল। দূতসকলে কুম্ভকৰ্ণৰ দেহৰ ভয়াবহ, পৰ্বতসম প্ৰতিমা বৰ্ণনা কৰে—ৰামৰ বাণে দেহ খণ্ড-বিখণ্ড হৈ ৰক্তধাৰা বোৱাই লংকাৰ এটা দুৱাৰ অৱৰোধ কৰি পৰি আছে—যাৰ দ্বাৰা সামৰিক পৰাজয় নগৰৰ বাবে অশুভ লক্ষণ হৈ উঠে। এই সংবাদ শুনি ৰাৱণ স্তব্ধ হৈ মূৰ্ছিতপ্ৰায় হয়, তাৰ পিছত সজাগ হৈ দীঘলীয়া বিলাপ কৰে। তেওঁ কুম্ভকৰ্ণক নিজৰ “সোঁ বাহু” বুলি সম্বোধন কৰি ভাবি উঠে—দেৱ-দানৱৰ গৰ্ব চূর্ণকাৰী বীৰ কেনেকৈ ৰামৰ হাতত পতিত হ’ল? তেওঁ ইয়াক কালে (ভাগ্যই) পৰাক্ৰমকো অতিক্ৰম কৰা বুলি মানে। আকাশত দেৱ-ঋষিসকল আনন্দিত হ’ব, আৰু এতিয়া বানৰসকল সাহসী হৈ লংকাৰ প্ৰাচীৰ বগাই উঠিব—এই দুয়োটা আশংকা তেওঁ প্ৰকাশ কৰে। বিলাপৰ শেষত আত্মদোষাৰোপ স্পষ্ট হয়: ৰাৱণ এই বিপৰ্যয়ক আগৰ অধৰ্মৰ বিপাক বুলি ধৰে, বিশেষকৈ ধৰ্মিষ্ঠ বিভীষণক ত্যাগ কৰা আৰু তেওঁৰ উপদেশ অগ্ৰাহ্য কৰা। সৰ্গৰ অন্তত তেওঁ সংকল্প কৰে—ৰাঘৱক বধ নকৰিলে জীৱন মূল্যহীন—আৰু শোকত পুনৰ ভাঙি পৰে; কাহিনী বীৰ-প্ৰতিৰোধৰ পৰা ভাগ্যছায়িত হতাশ-দৃঢ়তালৈ সৰি যায়।
Sarga 69
त्रिशिरा-प्रबोधनम् तथा नरान्तक-वधः (Trisira’s Counsel and the Slaying of Naranthaka)
সৰ্গ ৬৯ত ৰাজসভাৰ শোকৰ পৰা যুদ্ধৰ তীব্ৰ গতিলৈ কাহিনী ঘূৰি যায়। ত্ৰিশিৰাই কুম্ভকৰ্ণৰ মৃত্যুত ৰাৱণৰ বিলাপক তিৰস্কাৰ কৰি ৰাজধৰ্মৰ কথা স্মৰণ কৰায়—ৰাজাই সংযম আৰু স্থৈৰ্য্যৰে মন স্থিৰ ৰাখিব লাগে। তেওঁ ৰাৱণক তাৰ বৰদান আৰু অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰৰ শক্তি মনত পেলাই পুনৰ উদ্যম জগাই তোলে। এই উপদেশেৰে উদ্দীপ্ত হৈ ৰাৱণে ছয়জন শ্ৰেষ্ঠ ৰাক্ষস নায়ক—ত্ৰিশিৰা, অতিকায়, দেৱান্তক, নৰান্তক, মহোদৰ আৰু মহাপাৰ্শ্ব—ক আভিষেক কৰাই মহা অস্ত্ৰেৰে সজ্জিত কৰি পঠিয়ায়; কিছুমান হাতীত, কিছুমান ৰথত, কিছুমান ঘোঁৰাত আৰোহী হয়। তেওঁলোকৰ অগ্ৰগতি মেঘগর্জনৰ দৰে, আৰু তাৰ প্ৰতি উত্তৰত বানৰ নায়কসকলে গর্জন কৰি গছ উভালি, পৰ্বত তুলি যুদ্ধক্ষেত্ৰলৈ ধাৱমান হয়। ঘোৰ সংঘৰ্ষত নৰান্তক জ্বলন্ত শূল/ভালাৰে বানৰসেনাৰ শাৰী ভাঙি আতংক সৃষ্টি কৰে। সুগ্ৰীৱে অঙ্গদক আদেশ দিয়ে—ঘোঁৰা-আৰোহী আক্রমণকাৰীক নিৰস্ত কৰ। অঙ্গদে নিৰস্ত্ৰ অৱস্থাতেই (নখ-দন্তক অস্ত্ৰ কৰি) নৰান্তকক আহ্বান জনাই বজ্ৰসম শূল নিক্ষেপ কৰিবলৈ কয় আৰু তাৰ ভয়ংকৰ আঘাত সহ্য কৰে। তাৰ পাছত হাতৰ তালুৰ এক প্ৰহাৰে নৰান্তকৰ ঘোঁৰাটোক মাটিত পেলাই দিয়ে; প্ৰতিদ্বন্দ্বীৰ মুষ্টিঘাত সহি, অঙ্গদে প্ৰত্যাঘাতত এনে প্ৰবল ঘুঁচা মাৰে যে নৰান্তকৰ বুকু ফাটি যায় আৰু সি নিহত হয়। আকাশত দেৱতা আৰু বানৰসকলৰ জয়ধ্বনি উঠে; অঙ্গদৰ এই দুষ্কৰ বিজয়ে বৃহৎ যুদ্ধত মনোবল পুনৰুদ্ধাৰ কৰে।
Sarga 70
त्रिशिरा–देवान्तक–महोदर–मत्त (महापार्श्व) वधः | Slaying of Trisira, Devantaka, Mahodara, and Matta (Mahaparsva)
সপ্ততিতম সৰ্গত ৰণভূমিত প্ৰধান ৰাক্ষস বীৰসকলৰ পতনৰ বৰ্ণনা কৰা হৈছে। নৰান্তকৰ মৃত্যুৰ পিছত মহোদৰ, দেৱান্তক আৰু ত্ৰিশিৰাই অংগদক আক্ৰমণ কৰে। অংগদে অসীম সাহসেৰে যুঁজ দি মহোদৰৰ হাতীটোক বধ কৰে আৰু তাৰ দাঁতেৰে দেৱান্তকক আঘাত কৰে। অংগদক বিপদত পৰা দেখি হনুমান আৰু নীল তেওঁৰ সহায়ৰ বাবে আগবাঢ়ি আহে। হনুমানে নিজৰ বজ্ৰসম মুঠিৰে দেৱান্তকৰ মূৰত আঘাত কৰি তেওঁক বধ কৰে, আনহাতে নীলে এটা বিশাল শিল নিক্ষেপ কৰি মহোদৰক তেওঁৰ হাতীসহ পিঁহি পেলায়। তাৰ পিছত ত্ৰিশিৰাই হনুমানৰ লগত তীব্ৰ যুদ্ধ কৰে। হনুমানে ত্ৰিশিৰাৰ অস্ত্ৰসমূহ ধ্বংস কৰে আৰু অৱশেষত ত্ৰিশিৰাৰ তৰোৱাল কাঢ়ি লৈ তাৰেই তেওঁৰ তিনিওটা মূৰ কাটি পেলায়। সৰ্গৰ শেষত মহাপাৰ্শ্বই (মত্ত) ক্ৰোধত গদা লৈ বানৰসকলক আক্ৰমণ কৰে। ঋষভ নামৰ বানৰ বীৰে তেওঁক প্ৰতিহত কৰে, তেওঁৰ গদা কাঢ়ি লয় আৰু সেই গদাৰেই আঘাত কৰি মহাপাৰ্শ্বক বধ কৰে। সেনাপতিসকলৰ মৃত্যু দেখি ৰাক্ষস সৈন্যসকল প্ৰাণৰ ভয়ত পলাই যায়।
Sarga 71
अतिकायवधः (The Slaying of Atikāya)
সৰ্গ ৭১ত অতিকায়ৰ আগমন বৰ্ণিত হৈছে—ৰাৱণৰ পুত্ৰ, পৰ্বতৰ দৰে বিশাল আৰু ব্ৰহ্মাৰ বৰদানে সুৰক্ষিত। ৰাক্ষস বাহিনী আৰু নিজৰ আত্মীয়-স্বজনক নিধন হোৱা দেখি ক্ৰোধেৰে তেওঁ ৰণক্ষেত্ৰত প্ৰৱেশ কৰে। দূৰৰ পৰা সেই মহাৰথীক দেখি শ্ৰী ৰাম বিভীষণক সুধে; বিভীষণে অতিকায়ক চিনাকি দিয়ে, ধান্যমালিনীৰ পুত্ৰ বুলি ক’য়, তেওঁৰ অস্ত্ৰবিদ্যা আৰু বৰদান-ৰক্ষিত কৱচৰ কথা বৰ্ণনা কৰে, যাৰ বাবে সাধাৰণ অস্ত্ৰে তেওঁক ভেদ কৰিব নোৱাৰে। অতিকায়ে বানৰ-সেনাৰ ব্যূহত ত্ৰাস সৃষ্টি কৰি যোগ্য প্ৰতিদ্বন্দ্বীৰ আহ্বান জনায়। লক্ষ্মণে আগবাঢ়ি উত্তৰ দিয়ে; দুয়োৰে গৰ্বোক্তি আৰু ধৰ্ম-নীতিৰ কথোপকথনে এই বোধ জাগে যে বীৰত্ব বাক্যত নহয়, কৰ্মত প্ৰকাশ পায়। তাৰ পিছত অগ্নি, সূৰ্য, ইন্দ্ৰ, বায়ু, যম আৰু ত্বষ্টৃ/ঈষীক আদি অস্ত্ৰেৰে ভয়ংকৰ সংঘাত হয়; আকাশত শৰ-শৰ টক্কৰ খায়, কিন্তু অতিকায়ৰ অভেদ্য কৱচ অচল থাকে। সৰ্পসদৃশ এক শৰে লক্ষ্মণ কিছুক্ষণ স্তম্ভিত হয়, কিন্তু পুনৰ স্থিৰ হৈ অতিকায়ৰ ৰথৰ ঘোঁৰা, সাৰথি আৰু ধুৰা আদি ধ্বংস কৰে। তেতিয়া বায়ুদেৱে গুৰুত্বপূর্ণ নিয়ম প্ৰকাশ কৰে—বৰদান-সুৰক্ষিত কৱচ ভেদ কৰিবলৈ কেৱল ব্ৰাহ্ম অস্ত্ৰই সক্ষম। লক্ষ্মণে ব্ৰাহ্ম অস্ত্ৰ আহ্বান কৰে; তাৰ প্ৰচণ্ড তেজে জগত কঁপাই তোলে, আৰু সেই অস্ত্ৰে অতিকায়ৰ প্ৰতিবিধান অতিক্ৰম কৰি তেওঁৰ মুকুটধাৰী মূৰ ছেদন কৰে। অৱশিষ্ট ৰাক্ষসসকল আতংকিত হৈ লংকাৰ ফালে পলাই যায়; বানৰ-সেনাই লক্ষ্মণক জয়ধ্বনি দিয়ে, আৰু তেওঁ শীঘ্ৰে শ্ৰী ৰামৰ কাষলৈ উভতি আহে।
Sarga 72
अतिकायवधश्रवणं रावणस्य लङ्कारक्षाविधानम् (Ravana’s Reaction to Atikaya’s Death and the Fortification Orders for Lanka)
এই সৰ্গৰ আৰম্ভণিতে ৰাৱণে শুনে যে মহাবীৰ লক্ষ্মণে অতিকায়ক বধ কৰিছে। এই সংবাদে ৰাৱণ স্পষ্টভাৱে বিচলিত হয়; শোক-দগ্ধ ক্ৰোধে তেওঁৰ মন অস্থিৰ কৰি তোলে। তেওঁ লংকাৰ শ্ৰেষ্ঠ যোদ্ধাসকলৰ একে একে পতনৰ কথা স্মৰণ কৰে—আগৰ সেনাপতি আৰু খ্যাতিমান ৰাক্ষস-বীৰসকল ৰাম আৰু বানৰসেনাৰ হাতত নিপাতিত হৈছে—আৰু ৰাক্ষস অজেয়তাৰ গৰ্ব ক্ষয় হোৱা বুজায়। ৰাৱণে ইন্দ্ৰজিতৰ দিৱ্যাস্ত্ৰে দুয়ো ভ্ৰাতাক বদ্ধ কৰাৰ ঘটনা স্মৰণ কৰি বিস্মিত হয় যে যি বন্ধন দেবতা-গন্ধৰ্বসকলেও অচ্ছেদ্য বুলি মানিছিল, সেয়াও ভাঙি গ’ল। তাৰ পাছত বিলাপৰ সুৰ এৰি তেওঁ শাসন-আদেশ দিয়ে—লংকাৰ সৰ্বত্ৰ কঠোৰ প্ৰহৰা, বিশেষকৈ সীতাৰ ৰক্ষিত অশোকবন, আৰু প্ৰৱেশ-প্ৰস্থানদ্বাৰ, নিৰ্গমনপথ, সেনা-চৌকি আদি বাৰে বাৰে পৰীক্ষা কৰিবলৈ। তেওঁ নিশাচৰ প্ৰহৰীক সন্ধ্যা, মধ্যৰাত্ৰি আৰু প্ৰভাতত বানৰসকলৰ গতি-চলন সদায় লক্ষ্য কৰিবলৈ ক’য়, যাতে সেনা স্থিৰ থাকিলেও বা অগ্ৰসৰ হ’লেও সদা সজাগ থাকে। শেষত ৰাক্ষসসেনা এই আদেশ পালন কৰিবলৈ উঠি পৰে, আৰু ৰাৱণ ক্ৰোধৰ কাঁইট বুকুত লৈ, পুত্ৰবিয়োগৰ দুৰ্যোগ চিন্তা কৰি দীঘল নিশ্বাস ফেলি নিজৰ ভবনলৈ গমন কৰে।
Sarga 73
इन्द्रजितः ब्रह्मास्त्र-यागः तथा वानरसेनाविध्वंसः (Indrajit’s Brahmastra Rite and the Crushing of the Vanara Host)
সৰ্গ ৭৩ত অৱশিষ্ট ৰাক্ষসসকলে ৰাৱণক জনায় যে দেৱান্তক, ত্ৰিশিৰস আৰু অতিকায় আদি প্ৰধান বীৰ নিহত হৈছে। শোক আৰু ৰণনীতি-চিন্তাত ৰাৱণ বিমূঢ় হ’লে ইন্দ্ৰজিতে তেওঁক সান্ত্বনা দিয়ে আৰু ৰাম-লক্ষ্মণক নিপাত কৰাৰ প্ৰতিজ্ঞা কৰে। শঙ্খ-নগৰা, ছত্ৰ আৰু চামৰ-চৌৰীৰ ৰাজসিক-সৈনিক আড়ম্বৰে সৈতে তেওঁ যুদ্ধভূমিলৈ গমন কৰে। যুদ্ধভূমিত উপস্থিত হৈ ইন্দ্ৰজিতে সুৰক্ষা-বেষ্টনী স্থাপন কৰে আৰু হোম সম্পন্ন কৰে; তাত অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰকেই যজ্ঞীয় উপাদানৰ দৰে ব্যৱহাৰ কৰা হয়। ধোঁৱাবিহীন অগ্নি প্ৰজ্বলিত হয় আৰু বিজয়সূচক শুভ লক্ষণ দেখা যায়; অগ্নিদেৱে আহুতি গ্ৰহণ কৰে। তাৰ পাছত ইন্দ্ৰজিতে ব্ৰহ্মাস্ত্ৰ আহ্বান কৰি ৰথ আৰু ধনুক শক্তিসম্পন্ন কৰে, ফলত গ্ৰহ-নক্ষত্ৰ পৰ্যন্ত কম্পন উঠে। মায়াৰে অদৃশ্য হৈ তেওঁ বাণ আৰু অস্ত্ৰৰ জাল বিস্তাৰ কৰি বৰ্ষণ কৰে; তাতে বানৰসেনা বিধ্বস্ত হয় আৰু হনুমান, সুগ্ৰীৱ, অঙ্গদ, জাম্বৱান, নল আদি মহাবীৰ আহত হয়। ৰামে ব্ৰহ্মাস্ত্ৰৰ উৎস চিনাক্ত কৰি লক্ষ্মণক স্থিৰচিত্তে তাৰ বৰ্ষা সহিবলৈ উপদেশ দিয়ে। ৰাম-লক্ষ্মণ আঘাতপ্ৰাপ্ত আৰু সেনা বিমনস্ক দেখিয়েই ইন্দ্ৰজিতে বিজয়গর্জন কৰি লংকালৈ উভতি গৈ পিতাক সফলতাৰ সংবাদ জনায়।
Sarga 74
औषधिपर्वताहरणम् / The Retrieval of the Herb-Bearing Mountain
সৰ্গ ৭৪ত ইন্দ্ৰজিতৰ ব্ৰহ্মাস্ত্ৰ-জালে ৰাম আৰু লক্ষ্মণ অচেতন হৈ পৰে আৰু বানৰ-সেনা ভয়ংকৰ ক্ষয়ক্ষতিৰ সন্মুখীন হয়। নেতৃত্ব শিবিৰত বিভ্ৰান্তি দেখা দিয়ে; কিন্তু জ্ঞানীসকলৰ ভিতৰত শ্ৰেষ্ঠ নীতিবিদ বিভীষণ সেনাপতিসকলক আশ্বাস দিয়ে যে স্ৰষ্টা-ব্ৰহ্মাৰ দান কৰা অস্ত্ৰৰ প্ৰভাৱ অনিবার্য, আৰু ধৰ্মমৰ্যাদা ৰক্ষাৰ বাবে সেই অস্ত্ৰক সন্মান কৰাই উচিত। বিভীষণ হনুমানৰ সৈতে আহত আৰু পতিতসকলক পৰিদৰ্শন কৰি বাণবিদ্ধ বৃদ্ধ জাম্বৱানক বিচাৰি পায়। দৃষ্টিহীন জাম্বৱানে কণ্ঠস্বৰে বিভীষণক চিনে আৰু দৃঢ়কৈ কয়—জীৱনৰ আশা হনুমানৰ জীৱিত থকা আৰু কৰ্তব্য সম্পাদনৰ ওপৰতেই নিৰ্ভৰ। হনুমান ভক্তিভাৱে আগবাঢ়ি জাম্বৱানৰ মনোবল পুনৰুজ্জীৱিত কৰে। জাম্বৱানে স্পষ্ট নিৰ্দেশ দিয়ে: সাগৰ পাৰ হৈ হিমৱতলৈ উৰি যাও, ঋষভ আৰু কৈলাসৰ মাজত থকা ঔষধি-পৰ্বত বিচাৰি চাৰিটা মহৌষধ—মৃতসঞ্জীৱনী, বিশল্যকৰণী, সুবৰ্ণকৰণী আৰু সন্ধানকৰণী—আনি দিয়া। হনুমানৰ উড্ডয়ন মহাজাগতিক গতিৰে বৰ্ণিত—পৃথিৱী আৰু সাগৰ কঁপে, পৰ্বত চেপা খাই ভাঙে। হিমালয়ত ঔষধিসকল লুকাই পৰাত তেওঁ সম্পূৰ্ণ শিখৰটো উপড়াই লৈ উভতি আহে। ঔষধিৰ সুবাসে ৰাম-লক্ষ্মণ আৰু বানৰ-যোদ্ধাসকল তৎক্ষণাৎ সজীৱ হৈ উঠে, আৰু মৈত্ৰীসেনাৰ যুদ্ধক্ষমতা পুনৰ স্থাপিত হয়।
Sarga 75
लङ्कादाह-प्रचोदनं तथा वानर-राक्षस-समरारम्भः (The Burning of Lanka and the Outbreak of Battle)
এই সৰ্গত সুগ্ৰীৱে হনুমান আৰু বানৰ-বীৰসকলক কাৰ্য সিদ্ধিৰ বাবে উদ্দীপিত কৰে। কুম্ভকৰ্ণ-বধ আৰু ৰাৱণৰ পুত্ৰসকলৰ বিনাশৰ পিছত ৰাৱণৰ পুনৰক্ষা দুৰ্বল হৈছে বুলি তেওঁ যুক্তি দাঙি ধৰে। সূৰ্যাস্তত বানৰসকলে জ্বলন্ত অগ্নিশলাকা লৈ লংকাৰ অভিমুখে আগবাঢ়ে আৰু গোপুৰ, প্ৰতোলী, প্ৰাসাদ আদি ঠাইত অগ্নি সংযোগ কৰে। অগ্নিত আগৰু-হৰিচন্দন, ক্ষৌম-কৌশেয় বস্ত্ৰ, মুক্তা-মণি-বজ্ৰ-প্ৰৱাল, অশ্ব-গজ-ৰথৰ সামগ্ৰী, চর্ম-কৱচ আৰু অস্ত্ৰসমূহ দগ্ধ হয়। গৃহসমূহ বজ্ৰাহত পৰ্বতশিখৰৰ দৰে ভাঙি পৰে; তোৰণসমূহ বিদ্যুতৰ দৰে দীপ্ত হয়; ৰাতি লংকা কিঞ্চুক-পুষ্পিত বনৰ দৰে দেখা যায়। স্ত্ৰীজনৰ আৰ্তনাদ ধোঁৱাৰ সৈতে দূৰলৈকে শুনা যায়, আৰু মুক্ত হস্তী-অশ্বে নগৰক উত্তাল সাগৰৰ দৰে অস্থিৰ কৰি তোলে। ইতিমধ্যে ৰাম-লক্ষ্মণ বিষল্য হৈ ধনু ধৰে; ৰামৰ জ্যাৰ শব্দ বানৰ-ৰাক্ষসৰ কোলাহলকো অতিক্ৰম কৰে। ৰামৰ শৰবৃষ্টিত লংকাৰ দুৱাৰৰ গোপুৰ ভাঙি পৰে। ৰাক্ষস-নায়কসকলে সন্নাহ কৰে; ক্ৰুদ্ধ ৰাৱণে কুম্ভকৰ্ণৰ পুত্ৰ কুম্ভ-নিকুম্ভ আৰু ইউপাক্ষ, শোণিতাক্ষ, প্ৰজঙ্ঘ, কম্পন আদি বীৰক প্ৰেৰণ কৰে। দুয়ো সেনাৰ ভূষণৰ দীপ্তি চন্দ্ৰ-তাৰাৰ দৰে আকাশ উজলাই তোলে, আৰু তেতিয়াই ভয়ংকৰ বানৰ-ৰাক্ষস সমৰ আৰম্ভ হয়—বৃক্ষ, শিলা আৰু মুষ্টিৰে, লগতে অসি, শূল, গদা, প্ৰাস, তোমৰ আদি অস্ত্ৰে; পৰস্পৰ গর্জনত যুদ্ধক্ষেত্ৰ কঁপে। দুয়ো পক্ষৰ হানি-লাভ ‘দশ-সপ্ত’ অনুপাতত বৰ্ণিত হৈছে।
Sarga 76
युद्धे अङ्गद-मैन्द-द्विविद-राक्षसयुद्धम्; कुम्भस्य प्रादुर्भावः तथा सुग्रीवेण पराभवः (Sarga 76: Angada and the Vanara chiefs battle Kampana, Prajaṅgha, Yūpākṣa, Śoṇitākṣa; Kumbha enters and is checked by Sugrīva)
সৰ্গ ৭৬-ত ৰণক্ষেত্ৰত তীব্ৰ দ্ৱন্দ্ৱ যুদ্ধৰ বৰ্ণনা কৰা হৈছে। বীৰসকলৰ বিনাশৰ মাজত যুদ্ধৰ বাবে আগ্ৰহী অংগদে কম্পনৰ সৈতে যুঁজ দিয়ে আৰু আঘাতপ্ৰাপ্ত হোৱাৰ পাছতো নিজক সামৰি লৈ পৰ্বতৰ শৃংগৰ আঘাঁটেৰে কম্পনক বধ কৰে। ইয়াৰ পাছত শোণিতাক্ষ, প্ৰজংঘ আৰু যূপাক্ষই আক্ৰমণ কৰে; তেতিয়া অংগদৰ মোমায়েক মৈন্দ আৰু দ্বিবিদে সুৰক্ষাৰ বাবে আগবাঢ়ি আহে। গছ আৰু শিলৰ দ্বাৰা হোৱা এই যুঁজত প্ৰজংঘ আৰু যূপাক্ষ নিহত হয় আৰু দ্বিবিদে শোণিতাক্ষক গুৰুতৰভাৱে আহত কৰে। তাৰ পাছত কুম্ভকৰ্ণৰ পুত্ৰ কুম্ভই ৰণক্ষেত্ৰত প্ৰৱেশ কৰি ৰাক্ষসসকলৰ মনোবল বৃদ্ধি কৰে। তেওঁ ধনুৰ্বিদ্যাৰে অংগদক আহত কৰে আৰু বানৰ সেনাক আগুৱাই যোৱাত বাধা দিয়ে। অৱশেষত সুগ্ৰীৱে হস্তক্ষেপ কৰে, কুম্ভৰ ধনু ভংগ কৰে আৰু তেওঁক মল্লযুদ্ধৰ বাবে প্ৰেৰিত কৰে। সাগৰত নিক্ষেপ কৰাৰ পাছত প্ৰত্যাৰ্পণ কৰি সুগ্ৰীৱে এক বজ্ৰসম মুঠিৰ আঘাঁটেৰে কুম্ভক বধ কৰে, যাৰ ফলত পৃথিৱী কঁপি উঠে আৰু ৰাক্ষস বাহিনীৰ মাজত তীব্ৰ ভয়ৰ সৃষ্টি হয়।
Sarga 77
निकुम्भवधः — The Slaying of Nikumbha (Hanuman’s Duel)
সৰ্গ ৭৭ত নিকুম্ভ আৰু হনুমানৰ মাজত হোৱা তীব্ৰ যুদ্ধৰ বৰ্ণনা কৰা হৈছে। সুগ্ৰীৱৰ হাতত নিজৰ ভ্ৰাতৃৰ মৃত্যু দেখি ক্ৰোধিত নিকুম্ভই মহেন্দ্ৰ পৰ্বতৰ দৰে বিশাল লোহাৰ পৰিঘ (গদা) লৈ বানৰ সেনাক আক্ৰমণ কৰে। তেওঁৰ অস্ত্ৰৰ ভয়ংকৰ গৰ্জন আৰু ঘূৰ্ণন দেখি উভয় পক্ষৰ সৈন্যসকল ভয়ত স্তব্ধ হৈ পৰে। কেৱল হনুমান অবিচল হৈ থিয় দি থাকে আৰু নিজৰ বুকু পাতি দিয়ে। নিকুম্ভৰ প্ৰচণ্ড আঘাতত সেই লোহাৰ গদাডাল হনুমানৰ বুকুত লাগি টুকুৰা-টুকুৰ হৈ যায়, যিয়ে হনুমানৰ অসাধাৰণ শক্তিৰ পৰিচয় দিয়ে। ইয়াৰ পিছত হনুমানে প্ৰতিআক্ৰমণ কৰি নিকুম্ভক মাটিত বগৰাই দিয়ে, তেওঁৰ বুকুত বহি ডিঙি মোহাৰি তেওঁক বধ কৰে। এই জয়ে বানৰসকলক উৎসাহিত কৰে আৰু ৰাক্ষসসকলৰ মাজত ত্ৰাসৰ সৃষ্টি কৰে।
Sarga 78
मकराक्षस्य निर्गमनम् — The Deployment of Makaraksha and Ravana’s Fury
সৰ্গ ৭৮ত ৰাক্ষসসকলৰ ডাঙৰ ক্ষয়ক্ষতিৰ পিছত যুদ্ধৰ উত্তেজনা অধিক বৃদ্ধি পায়। নিকুম্ভ আৰু কুম্ভৰ মৃত্যুৰ সংবাদ শুনি ৰাৱণ শোক আৰু ক্ৰোধত জ্বলি উঠে আৰু খৰাৰ বিশাল-নয়ন পুত্ৰ মকৰাক্ষক আহ্বান কৰে। তেওঁ মকৰাক্ষক স্পষ্ট আদেশ দিয়ে—ৰাম, লক্ষ্মণ আৰু বানৰ-সেনাক নিধন কৰা। মকৰাক্ষে যোদ্ধাসুলভ আত্মবিশ্বাসে আদেশ গ্ৰহণ কৰে, বিধিপূৰ্বক প্ৰণাম কৰি প্ৰদক্ষিণা কৰে আৰু ৰথ-সৈন্য সাজিবলৈ আজ্ঞা দিয়ে। ৰথত আৰোহণ কৰি তেওঁ ৰাক্ষসসকলক আগবাঢ়ি আগতীয়াকৈ যুদ্ধ কৰিবলৈ নিৰ্দেশ দিয়ে। ৰাক্ষস-সেনাৰ বৰ্ণনা ৰূপ-পরিবর্তনশীল, ভয়ংকৰ আৰু হাতীৰ দৰে ঘন সমুদায় ৰূপে কৰা হৈছে; সেনাই সেনাপতিক ঘেৰি ধৰি পৃথিৱী কঁপাই তোলে। ঢোল-নগৰা, শঙ্খ আৰু হাত-তালি মিলি যুদ্ধ-ধ্বনি সৃষ্টি কৰে। কিন্তু যাত্ৰাৰ সময়ত অশুভ নিমিত্ত দেখা যায়—সাৰথিৰ চাবুক সৰি পৰে, ধ্বজা পতিত হয়, ঘোঁৰাবোৰৰ বল হ্ৰাস পায় আৰু চকুপানী ওলাই, ধূলিময় কঠোৰ বতাহ বয়—তথাপি যোদ্ধাসকলে এই সংকেত উপেক্ষা কৰি ৰাম-লক্ষ্মণৰ দিশে অগ্ৰসৰ হয়। এই অধ্যায়ে আদেশ-শৃঙ্খলা, ৰীতি-নিষ্ঠ যুদ্ধ-প্ৰস্থান আৰু নিমিত্তৰ মাধ্যমে আসন্ন পৰাজয়ৰ আভাস একেলগে বুনিছে।
Sarga 79
मकराक्षवधः (The Slaying of Makarākṣa)
সৰ্গ ৭৯ত লংকাৰ মহাযুদ্ধৰ মাজতে এক তীব্ৰ দ্বন্দ্বৰ বৰ্ণনা আছে। খৰাৰ পুত্ৰ মকৰাক্ষ উপস্থিত হোৱাত বানৰ-নায়কসকলে একত্ৰিত হৈ যুদ্ধলৈ সাজু হয়, আৰু বানৰ-ৰাক্ষসৰ বৃহৎ সংঘৰ্ষ আৰম্ভ হয়—গছ, শিল আৰু অস্ত্ৰৰ বৰ্ষণে ৰণভূমি কঁপাই তোলে। মকৰাক্ষে দণ্ডকাৰণ্যৰ পুৰণি বৈৰ স্মৰণ কৰাই ৰামক সোজাসুজি দ্বন্দ্বলৈ আহ্বান জনায় আৰু যমলোকলৈ পঠিয়াব বুলি ধমকি দিয়ে। ৰামে বাক্যযুদ্ধৰ জয় অস্বীকাৰ কৰি খৰাৰ বাহিনী ধ্বংসৰ পূৰ্ব ঘটনা স্মৰণ কৰাই কয় যে প্ৰমাণ কৰ্মতেই হয়। তাৰপিছত দুয়োপক্ষৰ বাণবৃষ্টি ভয়ংকৰ ৰূপ লয়; আকাশচাৰী দেৱগণেও সেই গম্ভীৰ ধ্বনি আৰু তেজস্বী দৃশ্য লক্ষ্য কৰে। ৰামে মকৰাক্ষৰ ৰথ ভাঙি তাক পদাতিক কৰি তোলে। তেতিয়া ৰাক্ষসে ৰুদ্ৰ-দত্ত জ্বলন্ত শূল ধাৰণ কৰে, যাক প্ৰলয়াস্ত্ৰ সদৃশ ভয়ংকৰ বুলি কোৱা হয় আৰু তাক দেখি দেৱতাসকলেও আতংকিত হয়। ৰামে তিনিটা বাণেৰে আকাশত উৰি অহা শূল চিৰি পেলায়; আকাশৰ পৰা প্রশংসা বৰ্ষে। তাৰপিছত ৰামে পাৱকাস্ত্ৰ সংযোজিত কৰি মকৰাক্ষক আঘাত কৰে; তাৰ হৃদয় বিদীৰ্ণ হৈ সি ভূমিত পতিত হয়। সেনাপতি পতিত হোৱা দেখি ৰাক্ষসসকল ৰামৰ বাণভয়ে লংকাৰ ফালে পলাই যায়।
Sarga 80
इन्द्रजितो यज्ञानुष्ठानं अन्तर्धानं च (Indrajit’s Rite and the Invisible Assault)
সৰ্গ ৮০ত মকৰাক্ষৰ বধৰ সংবাদ শুনি ৰাৱণৰ প্ৰতিক্ৰিয়া বৰ্ণিত হৈছে। যুদ্ধজয়ত অভিজ্ঞ ৰাৱণ ক্ৰোধে দাঁত চেপি তৎক্ষণাৎ প্ৰতিশোধৰ কথা চিন্তা কৰে আৰু পুত্ৰ ইন্দ্ৰজিত (ৰাৱণী)ক যুদ্ধলৈ নামিবলৈ আদেশ দিয়ে। ইন্দ্ৰজিতে প্ৰথমে ৰাক্ষস-প্ৰথা অনুসাৰে অগ্নিযজ্ঞ/হোম সম্পন্ন কৰে—লাল বস্ত্ৰ, লোহাৰ চামুচ, আৰু অস্ত্ৰসমূহকো যজ্ঞ-উপকৰণৰ দৰে ব্যৱহাৰ কৰা হয়; ক’লা ছাগলী বলিৰ বাবে ধৰা হয়। ধোঁৱাবিহীন, সোণালী জ্বালাৰে দীপ্ত অগ্নিত আহুতি পৰাত বিজয়ৰ শুভ লক্ষণ দেখা যায়। দেৱ, দানৱ আৰু ৰাক্ষসক সন্তুষ্ট কৰি ইন্দ্ৰজিত অলংকৃত ৰথত আৰোহণ কৰে, অন্তৰ্ধান হয় আৰু পিতৃক বিজয় দিবলৈ ৰাম, লক্ষ্মণ আৰু বানৰসকলক বধ কৰাৰ গৰ্ব প্ৰকাশ কৰে। অদৃশ্য হৈ আকাশৰ পৰা বাণ বৰ্ষণ কৰি সি ধোঁৱা-ধূসৰ কুহেলিকাৰ অন্ধকাৰ সৃষ্টি কৰে; দিশা-জ্ঞান লোপ পায়, শব্দ-ৰূপ গোপন হয়, আৰু শতাধিক বানৰ পতিত হয়। ৰাম-লক্ষ্মণে দিৱ্য অস্ত্ৰ প্ৰয়োগ কৰিলেও অদৃশ্য শত্রুক স্পৰ্শ কৰিব নোৱাৰে। লক্ষ্মণে ব্যাপকভাৱে ব্ৰহ্মাস্ত্ৰ প্ৰয়োগৰ প্ৰস্তাৱ দিলে ৰামে ধৰ্ম-নীতি অনুসাৰে নিবাৰণ কৰে—এজনৰ কাৰণে বহুজনক বিনাশ কৰা উচিত নহয়; লুকাই থকা, অস্ত্ৰ নধৰা/অযোদ্ধা, শৰণাগত, পলাই থকা বা অসাৱধানক বধ কৰাও অনুচিত। তাৰপিছত ৰামে মায়াবী ইন্দ্ৰজিতক লক্ষ্য কৰি সঠিকভাৱে অস্ত্ৰ নিক্ষেপ কৰাৰ সংকল্প লয় আৰু তাৰ শীঘ্ৰ বিনাশৰ উপায় চিন্তা কৰে, বানৰসেনা সজাগ হৈ প্ৰস্তুত থাকে।
Sarga 81
इन्द्रजितो मायासीतावधः — Indrajit’s Illusory Sita Episode and Hanuman’s Rebuke
সৰ্গ ৮১-ত ইন্দ্ৰজিতে সৃষ্টি কৰা এক মানসিক আৰু নৈতিক সংকটৰ বৰ্ণনা কৰা হৈছে। ৰাঘৱৰ উদ্দেশ্য বুজি পাই ইন্দ্ৰজিতে লংকাত প্ৰৱেশ কৰে আৰু নিহত ৰাক্ষসসকলৰ কথা সুঁৱৰি ক্ৰোধত পশ্চিম দুৱাৰেদি ওলাই আহে। ৰাম আৰু লক্ষ্মণক যুদ্ধৰ বাবে সাজু দেখি তেওঁ মায়াৰ আশ্ৰয় লয়: তেওঁ ৰথত এগৰাকী মায়া সীতা (নকল সীতা) স্থাপন কৰে আৰু বানৰ সেনাক বিভ্ৰান্ত কৰিবলৈ আগবাঢ়ি যায়। হনুমান, যিয়ে হাতত পৰ্বতৰ শৃংগ লৈ বানৰসকলক নেতৃত্ব দিছিল, সেই ৰথত থকা মহিলাগৰাকীক দেখিলে। তেওঁৰ অৱস্থা তপস্বিনীৰ দৰে আছিল আৰু হনুমানে তেওঁক প্ৰকৃত সীতা বুলি ভুল কৰিলে। ইন্দ্ৰজিতে যেতিয়া তেওঁৰ চুলিত ধৰি প্ৰহাৰ কৰিলে, হনুমানে তেওঁক ধিক্কাৰ দিলে আৰু ক’লে যে নাৰীৰ ওপৰত হাত উঠোৱাটো কাপুৰুষৰ কাম। অৱশেষত, ইন্দ্ৰজিতে তৰোৱালেৰে সেই মায়া সীতাক 'হত্যা' কৰিলে। ইয়াৰ ফলত বানৰ সেনাৰ মাজত হাহাকাৰ লাগিল আৰু তেওঁলোক পলাই যাবলৈ ধৰিলে, আনহাতে ইন্দ্ৰজিতে এই মায়াবী কৌশলৰ সফলতাত গৰ্জন কৰিবলৈ ধৰিলে।
Sarga 82
इन्द्रजित्-हनूमद्-युद्धं तथा निकुम्भिलायां होमः (Indrajit vs Hanuman; Indrajit’s Nikumbhila rite)
সৰ্গ ৮২ত যুদ্ধক্ষেত্ৰত হঠাৎ আতংক ছড়ায়। ইন্দ্ৰজিতৰ সৈতে জড়িত বজ্ৰ-গর্জনৰ দৰে শব্দ শুনি বহু বানৰ-নায়ক ভয়তে ছিটকি পৰে। মাৰুতাত্মজ হনুমানে সেই পলায়ন ৰোধ কৰে, তেওঁলোকৰ যুদ্ধোৎসাহ হ্ৰাসৰ বাবে তিৰস্কাৰ কৰি পুনৰ সম্মুখত ঘূৰি শাৰী বদ্ধ হ’বলৈ আদেশ দিয়ে। উৎসাহ পুনৰ জাগি উঠা বানৰসকলে গছ আৰু পৰ্বতশিখৰ উভালি গর্জন কৰি আগবাঢ়ে। হনুমান অগ্নিৰ দৰে ৰাক্ষস-সেনাৰ মাজত প্ৰৱেশ কৰি ভয়ংকৰ সংহাৰ ঘটায়। তেওঁ এক বৃহৎ শিলাখণ্ড ৰাৱণিৰ ৰথলৈ নিক্ষেপ কৰে; সাৰথিয়ে এৰাই দিয়ে, শিলাখণ্ড ইন্দ্ৰজিতক নলাগি ভূমি ফালি য’ত পৰে তাত বহু সৈন্য চেপি মাৰে। তাৰ পিছত বানৰসকলে গছ-শিলৰ বৰ্ষণ কৰে, আৰু ইন্দ্ৰজিত আৰু তেওঁৰ অনুচৰসকলে বাণবৃষ্টি আৰু ত্ৰিশূল, তৰোৱাল, বৰ্শা, গদা আদি অস্ত্ৰে প্ৰত্যুত্তৰ দিয়ে। শত্রুপংক্তি থমকাই হনুমানে কৌশলগত কাৰণত বানৰ-সেনাক আঁতৰি আহিবলৈ কয়—তেওঁলোকৰ মুখ্য ধৰ্ম ৰামকাৰ্য; সীতাৰ নিহত হোৱাৰ ভয়ংকৰ দাবী ৰামক জনাই ৰাম-সুগ্ৰীৱৰ সিদ্ধান্তৰ অপেক্ষা কৰা উচিত। হনুমানক ৰামৰ দিশে আগবাঢ়ি যোৱা দেখি ইন্দ্ৰজিত নিকুম্ভিলালৈ গৈ ৰক্ত-হোমসহ অগ্নিক্ৰিয়া আৰম্ভ কৰে। বিধিবিদ ৰাক্ষসসকলৰ সন্মুখত যজ্ঞাগ্নি সূৰ্যসম দীপ্ত হৈ জ্বলি উঠে—এইদৰে সৰ্গটো যুদ্ধ আৰু যাগিক শক্তিৰ সন্ধিক্ষণত সমাপ্ত হয়।
Sarga 83
त्र्यशीतितमः सर्गः (Sarga 83) — Hanumān Reports Sītā’s ‘Slaying’; Rāma Collapses; Lakṣmaṇa’s Counter-Discourse on Dharma and Artha
এই সৰ্গত ৰামচন্দ্ৰে ৰাক্ষস আৰু বানৰৰ তীব্ৰ সঙ্গ্ৰাম-নিৰ্ঘোষ শুনি ঋক্ষপতি জাম্বৱানক আদেশ দিয়ে যে পশ্চিম দ্বাৰত হনুমানক সহায় কৰিবলৈ অধিক বল পঠিয়াব। যুদ্ধক্লান্ত বানৰসকলৰ সৈতে হনুমান আহি এক ভয়ংকৰ সংবাদ জনায়—ৰাৱণপুত্ৰ ইন্দ্ৰজিতে তেওঁলোকৰ চকুৰ আগতে কন্দা সীতাক বধ কৰিলে বুলি। এই কথা শুনি ৰাম শোকত আচ্ছন্ন হৈ মূল কটা গছৰ দৰে ঢলি পৰে। বানৰনায়কসকলে তৎক্ষণাৎ তেওঁক তুলি ধৰে আৰু পদ্ম-কুমুদ-সুগন্ধি জল ছটিয়াই শান্ত কৰে, যেন নেভাব নোৱাৰা অগ্নিৰ হঠাৎ জ্বলি উঠা শিখা নিবাইছে। তাৰ পাছত লক্ষ্মণে দুঃখাকুল ৰামক আলিঙ্গন কৰি তীক্ষ্ণ যুক্তিপূৰ্ণ ভাষণ দিয়ে। তেওঁ ধৰ্ম-সংকট উত্থাপন কৰে—যদি সদাচাৰী, সংযমী জনে দুখ ভোগে আৰু অধাৰ্মিক জনে সমৃদ্ধি পায়, তেন্তে ধৰ্ম নিষ্ফল যেন লাগে। তেওঁ প্ৰশ্ন তোলে ধৰ্মৰ ফল কি প্ৰত্যক্ষ দেখা যায়, নে ভাগ্যই সকলো নিৰ্ধাৰণ কৰে; আৰু ‘সত্যবচন’ক ধৰ্ম বুলি মানিলে ৰাজনীতি-আচৰণৰ সৈতে সদায় মিল খায় নে। পিছত তেওঁ অৰ্থশাস্ত্ৰসদৃশ বাস্তৱবাদে কয়—সমৃদ্ধিয়ে সামাজিক বন্ধন, কৰ্মপ্ৰবৃত্তি আৰু গুণৰ পালন সম্ভৱ কৰে; ধন ত্যাগে উদ্যোগ থমকি ভুলৰ পথ মুকলি কৰিব পাৰে। লক্ষ্মণে ইন্দ্ৰজিত-জনিত শোক নিৰ্ণায়ক কৰ্মেৰে নাশ কৰাৰ সংকল্প প্ৰকাশ কৰি ৰামক নিজৰ মহাত্মা স্বৰূপ স্মৰণ কৰি ধৈৰ্য ধাৰণ কৰিবলৈ উদ্দীপিত কৰে।
Sarga 84
निकुम्भिला-यज्ञविघ्नोपदेशः (Counsel to Disrupt the Nikumbhilā Rite)
সৰ্গ ৮৪ত যুদ্ধক্ষেত্ৰৰ মানসিক সংকট আৰু জ্ঞানসম্মত উপদেশেৰে তাৰ সংশোধন দেখুওৱা হৈছে। সৈন্যবিন্যাস স্থিৰ কৰি বিভীষণ আহি দেখে—হনুমানৰ সংবাদ ইন্দ্ৰজিতৰ কৌশলত সীতাৰ মৃত্যু বুলি ভুল বুজি ৰাম লক্ষ্মণৰ কোলাত শোকাকুল হৈ পৰিছে। লক্ষ্মণে কাৰণ ব্যাখ্যা কৰে; বিভীষণে অধিক উত্তেজনা থামাই ৰামক ধৈৰ্য্য দিয়ে আৰু কয় যে ৰাৱণ সীতাক হত্যা নকৰে—ই মায়া, ভ্ৰান্তি সৃষ্টিৰ ছল, বানৰসেনাক পথভ্ৰষ্ট কৰিবলৈ। তাৰ পাছত বিভীষণে মূল কৌশল প্ৰকাশ কৰে: ইন্দ্ৰজিত নিকুম্ভিলা তীৰ্থস্থানত হোম-যজ্ঞ কৰিবলৈ গৈ আছে; যজ্ঞ সম্পূৰ্ণ হ’লে সি যুদ্ধত অতি দুৰ্জয় হ’ব, দেৱতাসকলৰো দৃষ্টিৰ পৰা যেন অদৃশ্য। সেয়ে তেওঁ তৎক্ষণাৎ আগতীয়া পদক্ষেপৰ উপদেশ দিয়ে—মিছা শোক ত্যাগ কৰি সেনা তৎপৰতাৰে আগবঢ়াওক আৰু লক্ষ্মণক নিৰ্ণায়ক কৰ্তা কৰি যজ্ঞ-বিঘ্ন কৰিবলৈ পঠিয়াওক, যাতে ইন্দ্ৰজিত মৃত্যুগ্ৰাহ্য হয়। এই অধ্যায়ে বিবেক আৰু সময়-সংবেদনশীল ৰণনীতি একেলগে ৰাখি দেখুৱায় যে সঠিক উপদেশেই শোকৰ পৰা ধৰ্মযুক্ত কৰ্মলৈ সেতু।
Sarga 85
निकुम्भिला-यज्ञविघ्नः — Vibhishana’s Counsel and Lakshmana’s March to Nikumbhila
সৰ্গ ৮৫-ত শোক, বুদ্ধিমত্তা আৰু সময়োচিত ৰণনীতিৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ অধ্যায় বৰ্ণনা কৰা হৈছে। শ্ৰীৰাম শোকত মগ্ন হৈ বিভীষণৰ কথা প্ৰথমতে বুজিব পৰা নাছিল, কিন্তু পিছত নিজকে চম্ভালি লয়। বিভীষণ জনায় যে বানৰ সেনাক সঠিকভাৱে মোতায়েন কৰা হৈছে আৰু ৰামক দুশ্চিন্তা ত্যাগ কৰিবলৈ অনুৰোধ জনায়, কিয়নো ই শত্ৰুৰ মনোবল বৃদ্ধি কৰে। তেওঁ সীতা উদ্ধাৰ আৰু ৰাক্ষস নিধনৰ বাবে পুনৰ প্ৰচেষ্টা চলাবলৈ আহ্বান জনায়। বিভীষণ এক জৰুৰী তথ্য প্ৰদান কৰে: ইন্দ্ৰজিৎ নিকুম্ভিলাত এক বিশেষ যজ্ঞ সম্পন্ন কৰিবলৈ গৈছে। ব্ৰহ্মাৰ বৰদান অনুসৰি, যদি এই যজ্ঞ সম্পূৰ্ণ হয়, তেন্তে ইন্দ্ৰজিৎক পৰাজিত কৰা অসম্ভৱ হৈ পৰিব। সেয়েহে, যজ্ঞ সমাপ্ত হোৱাৰ আগতেই তেওঁক বাধা দিয়াটো অপৰিহাৰ্য। ৰামৰ অনুমতি লৈ লক্ষ্মণ, হনুমান আৰু জাম্বৱানৰ নেতৃত্বত বানৰ সেনাৰ সৈতে নিকুম্ভিলালৈ যাত্ৰা কৰে। লক্ষ্মণ শ্ৰীৰামক প্ৰণাম জনাই ৰাক্ষস বাহিনীৰ মাজত প্ৰৱেশ কৰে।
Sarga 86
इन्द्रजितः कर्माननुष्ठानात् उत्थाय हनूमन्तं प्रति प्रस्थानम् / Indrajit Abandons the Unfinished Rite and Moves Against Hanuman
সৰ্গ ৮৬-ত যুদ্ধৰ গতি পৰামৰ্শৰ পৰা তীব্ৰ সংগ্ৰামলৈ সলনি হয়। বিভীষণ লক্ষ্মণক ৰাক্ষস সেনাক দ্ৰুতগতিত আক্ৰমণ কৰিবলৈ পৰামৰ্শ দিয়ে যাতে ইন্দ্ৰজিতে তেওঁৰ যজ্ঞ সম্পূৰ্ণ কৰাৰ আগতেই দৃশ্যমান হয়। ইয়াৰ পিছত এক ভয়ংকৰ যুদ্ধ আৰম্ভ হয়, য’ত আকাশখন শৰ, গছ আৰু পৰ্বতৰ শিখৰেৰে আবৃত হৈ পৰে। নিজৰ সৈন্যবাহিনীৰ দুৰ্দশা দেখি ইন্দ্ৰজিতে যজ্ঞ অসম্পূৰ্ণ অৱস্থাতে এৰি অন্ধকাৰ বনৰ পৰা ওলাই আহে। মেঘৰ দৰে ক’লা আৰু ৰঙা চকুৰে তেওঁ নিজৰ ৰথত আৰোহণ কৰে। যেতিয়া ৰাক্ষসসকলে লক্ষ্মণক ঘেৰি ধৰে, হনুমানে প্ৰলয়ৰ জুইৰ দৰে শত্ৰুৰ ওপৰত জপিয়াই পৰে আৰু বিশাল গছবোৰ অস্ত্ৰ হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰে। হাজাৰ হাজাৰ ৰাক্ষসে হনুমানক আক্ৰমণ কৰে, যাৰ ফলত ইন্দ্ৰজিতে তেওঁৰ সাৰথিক হনুমানৰ ফালে ৰথ লৈ যাবলৈ নিৰ্দেশ দিয়ে। বিভীষণে লক্ষ্মণক সতৰ্ক কৰি দিয়ে আৰু লক্ষ্মণে ইন্দ্ৰজিতৰ ওপৰত শৰবৰ্ষণ আৰম্ভ কৰে।
Sarga 87
न्यग्रोध-प्रवेश-निवारणम् (Preventing Indrajit’s Banyan-Tree Rite) / Indrajit Confronts Vibhishana
এই সৰ্গত যুদ্ধৰ কৌশল আৰু ধৰ্মৰ ওপৰত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ আলোচনা উপস্থাপন কৰা হৈছে। বিভীষণ লক্ষ্মণক অৰণ্যৰ মাজত থকা এডাল ভয়ংকৰ বট গছৰ (nyagrodha) ওচৰলৈ লৈ যায়, যিডাল ক’লা ডাৱৰৰ দৰে দেখা গৈছিল। তেওঁ বুজাই দিয়ে যে ইন্দ্ৰজিতে এই গছৰ তলত পূজা কৰাৰ পিছত অদৃশ্য হৈ পৰে আৰু মাৰাত্মক শক্তি লাভ কৰে; সেয়েহে ইন্দ্ৰজিতে গছডালৰ ওচৰ পোৱাৰ আগতেই লক্ষ্মণে তেওঁৰ ৰথ আৰু সাৰথিক ধ্বংস কৰিব লাগিব। লক্ষ্মণে এই পৰামৰ্শ গ্ৰহণ কৰে আৰু ইন্দ্ৰজিতক প্ৰত্যাহ্বান জনায়। তাৰ পিছত ইন্দ্ৰজিতে বিভীষণক নিজৰ বংশক ত্যাগ কৰি শত্ৰুৰ আশ্ৰয় লোৱাৰ বাবে তিৰস্কাৰ কৰে। ইয়াৰ উত্তৰত বিভীষণ ধৰ্মৰ আধাৰত নিজৰ স্থিতি স্পষ্ট কৰে। তেওঁ কয় যে যদিও তেওঁ ৰাক্ষসৰ মাজত জন্মগ্ৰহণ কৰিছিল, তেওঁ অধৰ্ম আৰু ক্ৰুৰ কৰ্মক ত্যাগ কৰিছে, যেনেকৈ কোনোবাই বিষাক্ত সাপক ত্যাগ কৰে বা জ্বলি থকা ঘৰৰ পৰা পলাই যায়। তেওঁ ৰাৱণৰ পাপসমূহ, যেনে পৰস্ত্ৰী হৰণ আৰু ঋষি হত্যাৰ কথা উল্লেখ কৰে আৰু লংকাৰ বিনাশৰ ভৱিষ্যদ্বাণী কৰে। শেষত তেওঁ কয় যে মৃত্যুৰ পাশত আৱদ্ধ ইন্দ্ৰজিতে লক্ষ্মণৰ হাতত প্ৰাণ হেৰুৱাব।
Sarga 88
इन्द्रजित्–लक्ष्मण संवादः तथा युद्धप्रवृत्तिः (Indrajit and Lakshmana: War-Boasts, Rebuke, and the Clash)
সৰ্গ ৮৮ত বাক্-যুদ্ধ তৎক্ষণাৎ ধনুৰ্বিদ্যাৰ সংঘৰ্ষলৈ কঠোৰ হৈ উঠে। বিভীষণৰ উপদেশ শুনি ইন্দ্ৰজিত্ (ৰাৱণী) ক্ৰোধ-মোহত আচ্ছন্ন হয়, ক’লা ঘোঁৰাৰে টনা ৰত্ন-অলংকৃত ৰথত আৰোহণ কৰি যুদ্ধক্ষেত্ৰত মৃত্যুসদৃশ ভয়ংকৰ উপস্থিতি ধাৰণ কৰে। সি লক্ষ্মণক পূৰ্বৰ ৰাত্ৰিযুদ্ধৰ দাবীৰে উপহাস কৰে, যমলোকলৈ পঠোৱাৰ ধমকি দিয়ে আৰু তেওঁৰ দেহত শকুন-গিধৰ নামি অহাৰ কথা কৈ ভীতি সৃষ্টিকেই অস্ত্ৰ কৰে। লক্ষ্মণ নিৰ্ভীক আৰু ক্ৰুদ্ধ হলেও সংযতভাৱে ক্ষাত্ৰ-নীতিৰে উত্তৰ দিয়ে—বিজয় কৰ্মে প্ৰমাণিত হয়, কেৱল বাগ্-বল (বাক্যৰ জোৰ)ৰে নহয়। যুদ্ধত অদৃশ্য হৈ লড়াকুতা কৰাক সি যোদ্ধাৰ পথ নহয়, চোৰৰ পথ বুলি নিন্দা কৰে আৰু তীৰৰ পৰিসৰত নিজৰ শক্তি দেখুৱাবলৈ ইন্দ্ৰজিতক আহ্বান জনায়। তেতিয়া ইন্দ্ৰজিত সাপসদৃশ ফোঁফোঁৱা বাণ নিক্ষেপ কৰে; সেয়া লক্ষ্মণক বিদ্ধ কৰিলেও লক্ষ্মণ ধোঁৱাবিহীন অগ্নিৰ দৰে দীপ্তিমান থাকে। ইন্দ্ৰজিত পুনৰ প্ৰাণঘাতী সংকল্প ঘোষণা কৰে; লক্ষ্মণ গৰ্ব নকৰাকৈ আঘাত হানিব বুলি দৃঢ় প্ৰতিজ্ঞা কৰে। তৎক্ষণাৎ বাণবৃষ্টিত লক্ষ্মণে ইন্দ্ৰজিতৰ বক্ষত পাঁচখন বাণ স্থাপন কৰে, আৰু ইন্দ্ৰজিতে তিনিখন নিখুঁত বাণেৰে প্ৰত্যাঘাত কৰে। অধ্যায়টোৱে দুজন প্ৰায় অজেয় বীৰৰ সমতুল্য, ভয়ংকৰ দ্বন্দ্বক দেৱীয় জ্যোতি আৰু পৌৰাণিক প্ৰতিদ্বন্দ্বীৰ উপমাৰে চিত্ৰিত কৰি, অহংকাৰী ধমকি আৰু শৃঙ্খলিত কৰ্মৰ নৈতিক বৈপৰীত্য উজাগৰ কৰে।
Sarga 89
इन्द्रजित्–लक्ष्मणयोर् घोरः शरयुद्धः (Indrajit and Lakshmana’s Fierce Exchange of Arrows)
সৰ্গ ৮৯ত লক্ষ্মণ আৰু ইন্দ্ৰজিতৰ দ্বন্দ্ব অধিক ভয়ংকৰ ৰূপ লয়—কেতিয়াবা বাক্-যুদ্ধৰ তীক্ষ্ণ তিৰস্কাৰ, কেতিয়াবা শৰ-যুদ্ধৰ প্ৰচণ্ড বিনিময়। লক্ষ্মণে ক্ৰোধ সংযত কৰি নিখুঁত লক্ষ্যভেদে ধনুৰ্বাণ নিক্ষেপ কৰে; ধনুৰ টংকাৰেই ৰাক্ষস-নায়কৰ মন কঁপাই তোলে। বিভীষণে ইন্দ্ৰজিতৰ মুখৰ বিবৰ্ণতা মনোবলত ফাট মেলা লক্ষণ বুলি বুজে। ইন্দ্ৰজিতে আগৰ যুদ্ধৰ স্মৃতি উচটাই লক্ষ্মণক উস্কাই দিয়ে, তেওঁৰ স্মৃতিশক্তিক প্ৰশ্ন কৰে আৰু “যমৰ আবাস”লৈ আহ্বান জনায়। তাৰ পিছত দুয়োপক্ষৰ পৰা বাণবৃষ্টি আৰম্ভ হয়—লক্ষ্মণে বাণৰ ধাৰা নামায়; ইন্দ্ৰজিতে লক্ষ্মণ, হনুমান আৰু বিভীষণকো বিদ্ধ কৰে; ঢাল আৰু ধ্বজা ভাঙি পৰে। আকাশ বাণৰ জালত পৰিণত হয়, যেন প্ৰলয়কালীন মেঘে আৱৰি ধৰিছে। ৰক্তধাৰা জলপ্ৰপাতৰ দৰে বয়, আহত দেহ ফুলফুলি উঠা বৃক্ষৰ দৰে দীপ্ত হয়; তথাপি কোনো যোদ্ধাই পিছু হটে নে ক্লান্তি প্ৰকাশ কৰে। শেষত অজেয় লক্ষ্মণক সহায় কৰিবলৈ বিভীষণ আগবাঢ়ে—মিত্ৰধৰ্ম আৰু ৰণক্ষেত্ৰৰ যত্নৰ সংকেত দি।
Sarga 90
इन्द्रजित्-लक्ष्मणयुद्धम् तथा वानरप्रोत्साहनम् (Indrajit–Lakshmana Battle and the Rallying of the Vanaras)
ਸৰ্গ ৯০ ত লংকা যুদ্ধৰ এক নিৰ্ণায়ক পৰ্যায় বৰ্ণনা কৰা হৈছে, য’ত বিভীষণৰ দ্বাৰা বানৰ সেনাপতিসকলক উৎসাহিত কৰা আৰু লক্ষ্মণ তথা ইন্দ্ৰজিতৰ মাজত হোৱা তীব্ৰ যুদ্ধৰ চিত্ৰণ কৰা হৈছে। বিভীষণ যুদ্ধক্ষেত্ৰত উপস্থিত হৈ নিহত হোৱা প্ৰধান ৰাক্ষস বীৰসকলৰ নাম উল্লেখ কৰে আৰু কয় যে এতিয়া কেৱল ইন্দ্ৰজিতহে ৰাক্ষসসকলৰ প্ৰধান স্তম্ভ হিচাপে বাকী আছে। তেওঁ শ্ৰীৰামৰ কাৰ্যৰ বাবে নিজৰ ভাতৃপুত্ৰৰ বিৰুদ্ধে অস্ত্ৰ ধাৰণ কৰাৰ ধৰ্ম-সংকটৰ কথাও ব্যক্ত কৰে। যুদ্ধৰ তীব্ৰতা বৃদ্ধি পায় যেতিয়া হনুমানে লক্ষ্মণক পিঠিত লৈ এজোপা শাল গছৰ দ্বাৰা ৰাক্ষস সৈন্যক ধংস কৰে। লক্ষ্মণ আৰু ইন্দ্ৰজিতৰ মাজত হোৱা শৰবৰ্ষণ ইমান দ্ৰুত আছিল যে আকাশখন বাণেৰে আৱৰি ধৰিছিল। সৌমিত্ৰি (লক্ষ্মণ) ইন্দ্ৰজিতৰ ৰথৰ চাৰিটা ঘোঁৰা বধ কৰে আৰু সাৰথিৰ শিৰচ্ছেদ কৰে। অৱশেষত, ইন্দ্ৰজিত ৰথহীন হৈ পদব্ৰজে যুদ্ধ কৰিবলৈ বাধ্য হয়, আনহাতে লক্ষ্মণে তেওঁৰ বাণবৰ্ষণ প্ৰতিহত কৰি ইন্দ্ৰজিতৰ পতনৰ পথ প্ৰশস্ত কৰে।
Sarga 91
इन्द्रजित्-वधः (The Slaying of Indrajit)
সৰ্গ ৯১ত লক্ষ্মণ (সৌমিত্ৰী) আৰু ইন্দ্ৰজিত্ (ৰাৱণী)ৰ নিৰ্ণায়ক দ্বন্দ্ব যুদ্ধক্ষেত্ৰৰ তীব্ৰ সংঘৰ্ষক অস্ত্ৰ-প্ৰয়োগৰ ক্রমবর্ধমান উগ্ৰতা আৰু ধৰ্ম-দৃঢ় সংকল্পৰ ভিতৰত স্থাপন কৰে। ইন্দ্ৰজিত্ সোণেৰে অলংকৃত ৰথ সাজি পুনৰ যুঁজত প্ৰবেশ কৰি লক্ষ্মণ আৰু বিভীষণক আক্রমণ কৰে; লগতে লাঘৱ (যুদ্ধ-কৌশল) প্ৰদৰ্শন কৰি বৃহৎ তীৰ-বৃষ্টিৰে বানৰ-নায়কসকলকো আঘাত কৰে। লক্ষ্মণে ইন্দ্ৰজিতৰ ধনু কাটি পেলায়, বাৰে বাৰে আহত কৰে আৰু ৰথৰ নিয়ন্ত্ৰণ-ব্যৱস্থা—সাৰথি সহ—ভাঙি দিয়ে; ফলত ঘোঁৰাবোৰ দিশাহীনভাৱে ঘূৰি ফুৰে। বিভীষণো সোজাকৈ মুখামুখি হয়। ক্ৰোধ আৰু বিধিৰ প্ৰেৰণাৱশত ইন্দ্ৰজিত্ প্ৰথমে অগ্নি-অস্ত্ৰ, তাৰ পিছত অস্ত্ৰ-বৃষ্টিৰ ৰূপ ধৰা অসুৰ-অস্ত্ৰ নিক্ষেপ কৰে; কিন্তু লক্ষ্মণে সৌৰ্য আৰু মাহেশ্বৰ প্ৰত্যস্ত্ৰে সেয়া নিবাৰণ কৰে, আৰু দেৱগণে সাক্ষী হৈ তাক ৰক্ষা কৰে। শেষত লক্ষ্মণে অজেয় ঐন্দ্ৰ অস্ত্ৰ সংযোজন কৰি সত্য-সংকল্পেৰে তাৰ ফলপ্ৰদতা অভিমন্ত্ৰিত কৰে আৰু নিক্ষেপ কৰে; তাতে ইন্দ্ৰজিতৰ মস্তক ছিন্ন হয়। জগতৰ ত্ৰাস অন্ত হয়, আকাশত জয়ধ্বনি আৰু পুষ্পবৃষ্টি হয়, আৰু ৰাক্ষস-সেনা পৰাভূত হৈ পলায়।
Sarga 92
युद्धकाण्डे द्विनवतितमः सर्गः — Indrajit’s Fall, Rama’s Embrace, and Sushena’s Battlefield Healing
ਸৰ্গ ৯২-ত ইন্দ্ৰজিতৰ মৃত্যুৰ লগে লগে সৃষ্টি হোৱা পৰিস্থিতি আৰু লক্ষ্মণৰ বীৰত্বৰ স্বীকৃতি বৰ্ণনা কৰা হৈছে। ৰক্তাক্ত আৰু আহত শৰীৰেৰে লক্ষ্মণে ইন্দ্ৰজিতৰ বধৰ বৰ্ণনা দিয়ে আৰু বিভীষণেও ৰাক্ষস ৰাজকুমাৰৰ শিৰচ্ছেদৰ কথা নিশ্চিত কৰে। শ্ৰীৰামে লক্ষ্মণক ৰাজহুৱাভাৱে প্ৰশংসা কৰাৰ লগতে তেওঁক কোলাত লৈ গভীৰ ভ্ৰাতৃপ্ৰেম প্ৰদৰ্শন কৰে। ৰামে লক্ষ্মণৰ শৰীৰৰ আঘাতবোৰ পৰীক্ষা কৰি তেওঁক সান্ত্বনা দিয়ে আৰু ঘোষণা কৰে যে ইন্দ্ৰজিতৰ মৃত্যুৱে ৰাৱণৰ শক্তি বহু পৰিমাণে হ্ৰাস কৰিছে, যাৰ ফলত এতিয়া ৰাৱণক পৰাস্ত কৰাটো সহজ হ’ব। তাৰ পাছত যুদ্ধক্ষেত্ৰৰ চিকিৎসা ব্যৱস্থাৰ বৰ্ণনা কৰা হৈছে। ৰামে বৈদ্য সুষেণক মাতি পঠিয়ায় আৰু লক্ষ্মণ, বিভীষণ তথা আহত বানৰ আৰু ভালুক সেনাসকলৰ চিকিৎসা কৰিবলৈ নিৰ্দেশ দিয়ে। সুষেণে এক দিব্য ঔষধৰ ঘ্ৰাণ ল’বলৈ দিয়ে, যাৰ ফলত লক্ষ্মণ লগে লগে বিশল্য (শৰীৰৰ পৰা শৰমুক্ত), বেদনাহীন আৰু সুস্থ হৈ উঠে। মিত্ৰপক্ষৰ নেতাসকলে এই ঘটনাত আনন্দ প্ৰকাশ কৰে আৰু এই অসম্ভৱ কাৰ্যৰ সফলতাই বানৰ সেনাৰ মনোবল বৃদ্ধি কৰাৰ বৰ্ণনাৰে সৰ্গটোৰ অন্ত পৰে।
Sarga 93
Sarga 93: Rāvaṇa’s Grief and Fury after Indrajit’s Fall; Move to Slay Vaidehī and Ministerial Restraint
এই সৰ্গত পুলস্ত্য (ৰাৱণ)ৰ মন্ত্ৰীসকলে দুখজনক সংবাদ আনে যে বিভীষণৰ সহায়ত লক্ষ্মণে ইন্দ্ৰজিত/মেঘনাদক বধ কৰিছে। এই কথা শুনি ৰাৱণ প্ৰথমে মূৰ্ছিত হয়, তাৰ পিছত বিলাপ কৰে, আৰু শেষত তাৰ ক্ৰোধ প্ৰলয়সম উপমাৰে তীব্ৰ হয়—ভ্ৰূ কঁপনি যেন উথলি উঠা মহাসাগৰ, মুখৰ পৰা অগ্নি-ধোঁৱা ওলায়, আৰু চকুৰ পৰা অশ্ৰু যেন জ্বলি থকা দীপৰ তেল। তেওঁ ব্ৰহ্মাদত্ত অখণ্ড কবচ আৰু ভয়ংকৰ ধনুৰ দৰে দিৱ্য বৰ-অস্ত্ৰৰ নিৰ্ভৰত ৰাক্ষসসেনাৰ মনোবল পুনৰ দৃঢ় কৰে আৰু ৰাম-লক্ষ্মণৰ বিৰুদ্ধে নতুন আক্রমণ ঘোষণা কৰে। কিন্তু শোক ক্ৰোধক ভুল দিশলৈ ঠেলি দিয়ে: ৰাৱণে বৈদেহী (সীতা)ক ধ্বংস কৰাৰ সংকল্প কৰে, তৰোৱাল উলিয়াই অশোক-বনৰ ফালে ধাৱিত হয়, আৰু ৰাক্ষসসকলে তেওঁৰ অজেয়তাৰ ভ্ৰমত উল্লাস কৰে। সীতাৰ দৃষ্টিকোণলৈ কাহিনী সৰি যায়—তেওঁ ভয়ত কঁপে, হনুমানৰ আগৰ উদ্ধাৰৰ প্ৰস্তাৱ অস্বীকাৰ কৰাৰ বাবে নিজকে দোষী ভাবে, আৰু ৰাম তথা কৌশল্যাৰ বিষয়ে উদ্বিগ্ন হয়। তেতিয়া ধৰ্মনিষ্ঠ মন্ত্ৰী সুপাৰ্শ্ব ৰাৱণক নিবাৰে: নাৰী-বধ অধৰ্ম; ক্ৰোধ যুদ্ধক্ষেত্ৰত প্ৰয়োগ হওক, সীতাৰ ওপৰত নহয়। ৰাৱণে এই উপদেশ মানি উভতি আহে আৰু পুনৰ সভালৈ আগবাঢ়ে—ব্যক্তিগত প্ৰতিশোধৰ পৰা সৰি ৰাজধৰ্মীয় যুদ্ধাচৰণলৈ সাময়িকভাৱে পুনৰ সংযোজিত হয়।
Sarga 94
रावणस्य सभाप्रवेशः — रामस्य शरवृष्ट्या राक्षससेनाविनाशः (Ravana Enters Council; Rama’s Arrow-Storm Destroys the Rakshasa Host)
সৰ্গ ৯৪-ত ৰাৱণ দুখ আৰু ক্ৰোধ প্ৰকাশ কৰি সভালৈ প্ৰৱেশ কৰে। তেওঁ হাত জোৰ কৰি সেনানায়কসকলক সম্বোধন কৰি আদেশ দিয়ে—সমগ্ৰ শক্তি একেটা লক্ষ্যত, অৰ্থাৎ ৰামৰ ওপৰত কেন্দ্ৰীভূত কৰি একযোগে আক্রমণ কৰিব। হাতী, ঘোঁৰা, ৰথ আৰু পদাতিক বাহিনী একেলগে সাজি উলিয়াবলৈ নিৰ্দেশ দিয়া হয়। সূৰ্যোদয়ৰ সৈতে ভয়ংকৰ যুদ্ধ আৰম্ভ হয়; বাণ, গদা, তৰোৱাল, কুঠাৰ, গছ আৰু শিল একে-অপৰে নিক্ষেপ হয়। ধূলি আৰু ৰক্তে যুদ্ধক্ষেত্ৰ তেনে লাগে যেন ৰক্তৰ নদী বয়, দেহসমূহ কাঠৰ দৰে ভাঁহি আছে, আৰু যুদ্ধযন্ত্ৰসমূহ তীৰ-গছৰ দৰে থিয়। বানৰসকল আঘাতপ্ৰাপ্ত হ’লে ৰামৰ শৰণ লয়। তেতিয়া ৰাম ৰাক্ষস বাহিনীত প্ৰৱেশ কৰি অতি প্ৰচণ্ড বাণবৃষ্টি কৰে। গন্ধৰ্ব-সম্পৰ্কীয় পৰম অস্ত্ৰ আৰু ৰামৰ তীব্ৰ গতিৰ বাবে ৰাক্ষসসকলে বহু ৰাম দেখা যেন পায়; তেওঁক সোজাকৈ ধৰা নোৱাৰে আৰু মোহত পৰি পৰস্পৰে পৰস্পৰক আঘাত কৰে। অতি কম সময়ৰ ভিতৰতে ৰাক্ষস বাহিনীৰ বৃহৎ বিনাশ হয়; বাচি থকা সকলে লংকালৈ পলাই যায়। দেৱগণে ৰামক প্ৰশংসা কৰে, আৰু ৰামে সুগ্ৰীৱ, বিভীষণ, হনুমান, জাম্বৱান, মৈন্দ আৰু দ্বিৱিদক কয়—এনে দিৱ্য অস্ত্ৰশক্তি কেৱল তেওঁৰ আৰু ত্ৰ্যম্বক (শিৱ)ৰেই।
Sarga 95
युद्धकाण्डे पञ्चनवतितमः सर्गः (Sarga 95: Lamentation in Laṅkā and the Causal Chain of Enmity)
এই সৰ্গত যুদ্ধৰ ধ্বংসৰ এক বিস্তৃত চিত্ৰ আৰু তাৰ কাৰণ-শৃংখলাৰ চিন্তন দিয়া হৈছে। ৰাৱণে পঠোৱা অসংখ্য বাহিনী—অগ্নিবৰ্ণ ঘোঁৰা, ধ্বজা-শোভিত ৰথ, সোণালী অলংকাৰধাৰী যোদ্ধা, লৌহদণ্ডধাৰী সৈনিক আৰু ৰূপান্তৰকাৰী ৰাক্ষস—সকলোৱে ৰামৰ তীক্ষ্ণ, দীপ্তিমান, স্বৰ্ণালংকৃত বাণত পতিত হয়। ইয়াত ৰামৰ অক্লিষ্ট-কর্ম, অৰ্থাৎ অক্লান্ত আৰু অদম্য কাৰ্যক্ষমতা প্ৰকাশ পায়। তাৰ পাছত লংকাত ৰাক্ষসী নাৰী আৰু অৱশিষ্ট লোকসকল একত্ৰিত হৈ স্বামী, পুত্ৰ আৰু স্বজনৰ বাবে বিলাপ কৰে আৰু সোধে—এই বৈৰ-শৃংখলা ক’ৰ পৰা আৰম্ভ হ’ল? তেওঁলোকে শূৰ্পণখাৰ ৰামপ্ৰতি অশুভ কামনা আৰু নিন্দিত আক্রমণক মূল কাৰণ বুলি ধৰে; তাৰ ফলত খৰ-দূষণৰ বিনাশ আৰু শেষত সীতাহৰণ ঘটিল। ৰামৰ পৰাক্ৰমৰ “যথেষ্ট প্ৰমাণ” হিচাপে বিৰাধ-বধ, জনস্থান অভিযান, খৰ, দূষণ, ত্ৰিশিৰা, কಬಂಧ আৰু বালীৰ বধ, আৰু সুগ্ৰীৱৰ পুনঃপ্ৰতিষ্ঠা উল্লেখ কৰা হয়। বিভীষণৰ ধৰ্মসম্মত উপদেশ ৰাৱণে অগ্ৰাহ্য কৰিছিল বুলিও স্মৰণ কৰা হয়; ভয় ঘনীভূত হয়, লংকা শ্মশান সদৃশ মনে হয়, অমঙ্গল লক্ষণ দেখা দিয়ে, আৰু ৰামক ৰুদ্ৰ, বিষ্ণু, ইন্দ্ৰ বা অন্তক (মৃত্যু)ৰ সৈতে তুলনা কৰা হয়। শেষত ব্ৰহ্মাৰ বৰদানৰ কথা উত্থাপিত হয়—দেৱ, দানৱ আৰু ৰাক্ষসৰ পৰা ৰাৱণ সুৰক্ষিত আছিল, কিন্তু মানুহৰ পৰা নহয়; সেয়েহে মানবজন্মা ৰামেই পতনৰ উপায় হয়। নাৰীসকলে পৰস্পৰক আঁকোৱালি ধৰি কৰুণ ক্ৰন্দন কৰে, আৰু যুদ্ধক কেৱল সামৰিক পৰাজয় নহয়, ধৰ্ম-নৈতিক বিচাৰৰূপে প্ৰতিপন্ন কৰে।
Sarga 96
युद्धाय रावणस्य निर्याणं तथा उत्पातदर्शनम् (Ravana’s Mobilization for War and the ظهور of Fatal Portents)
সৰ্গ ৯৬ত ৰাৱণে লংকাৰ চৌদিশে বিলাপৰ ধ্বনি শুনে, যাৰ পৰা নগৰৰ ব্যাকুলতা আৰু যুদ্ধৰ ঘৰুৱা দুখ প্ৰকাশ পায়। কিছুমান ক্ষণ থমকি তেওঁ ভয়ংকৰ ক্ৰোধময় ৰূপ ধাৰণ কৰে আৰু মহোদৰ, মহাপাৰ্শ্ব আৰু বিৰূপাক্ষক তৎক্ষণাৎ আদেশ দিয়ে যে অৱশিষ্ট নিশাচৰ-বাহিনী একত্ৰ কৰি যুদ্ধৰ বাবে সাজু কৰা হওক। তাৰ পাছত গৰ্বিত যুদ্ধ-শপথেৰে ৰাৱণে ঘোষণা কৰে যে তেওঁ ৰাঘৱ আৰু লক্ষ্মণক যমলোকলৈ পঠিয়াব, খৰ, কুম্ভকৰ্ণ, প্ৰহস্ত আৰু ইন্দ্ৰজিত আদি পতিত বীৰসকলৰ প্ৰতিশোধ ল’ব, আৰু মেঘৰ দৰে বাণবৃষ্টি কৰি বানৰ সেনাদল ধ্বংস কৰিব। ৰাক্ষস বাহিনীয়ে নানাবিধ অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰ ধাৰণ কৰি ৰথসহ গর্জন কৰি বাহিৰ হয়। ৰাৱণ ধনু উচলাই দীপ্তিময় হৈ আগবাঢ়োতেই অশুভ উৎপাত দেখা দিয়ে—সূৰ্য ম্লান হয়, দিশসমূহ অন্ধকাৰময় হয়, উল্কাপাত ঘটে, ৰক্তবৃষ্টি দেখা যায়, পশু-পক্ষীয়ে অমঙ্গল ধ্বনি কৰে, আৰু তেওঁৰ বাঁও চকু আৰু বাহু কঁপে। তথাপি এই মৃত্যুসংকেত উপেক্ষা কৰি তেওঁ আগবাঢ়ে; তেতিয়া ভয়ংকৰ সংঘৰ্ষ আৰম্ভ হয় আৰু তেওঁৰ সুৱৰ্ণ-পক্ষী বাণে বানৰ শাৰীত গভীৰ আঘাত কৰে।
Sarga 97
सप्तनवतितमः सर्गः (Yuddha Kāṇḍa 97): Sugrīva’s Onslaught and the Fall of Virūpākṣa
এই সৰ্গটোত ৰাৱণৰ প্ৰচণ্ড বাণবৰ্ষণৰ পৰা সুগ্ৰীৱৰ প্ৰতি-আক্ৰমণলৈ যুদ্ধৰ গতি সলনি হোৱাৰ বৰ্ণনা কৰা হৈছে। আৰম্ভণিতে ৰাৱণৰ বাণৰ আঘাতত বানৰ সেনাসকল ছত্ৰভংগ হৈ পৰে আৰু ৰণক্ষেত্ৰ মৃতদেহৰে ভৰি পৰে। এই বিপৰ্যয় দেখি বানৰৰাজ সুগ্ৰীৱে সুষেণক সৈন্যবাহিনীক সুৰক্ষিত কৰিবলৈ নিৰ্দেশ দিয়ে আৰু নিজে এজোপা বিশাল গছ আৰু শিলাখণ্ড লৈ ৰাক্ষসসকলৰ ওপৰত জপিয়াই পৰে। সুগ্ৰীৱৰ এই আক্ৰমণত ৰাক্ষস বাহিনীৰ মাজত হাহাকাৰ লাগে। ৰাক্ষসসকলৰ এই দুৰৱস্থা দেখি বীৰ বিৰূপাক্ষই এটা মত্ত হাতীত উঠি সুগ্ৰীৱক প্ৰত্যাহ্বান জনায়। দুয়োৰে মাজত গছ, শিলা, তৰোৱাল আৰু মুষ্টিৰে এক ভয়ংকৰ দ্বন্দযুদ্ধ হয়। যুদ্ধৰ চৰম পৰ্যায়ত সুগ্ৰীৱে নিজৰ অপাৰ বীৰ্য প্ৰদৰ্শন কৰি বজ্ৰসদৃশ এক চৰ মাৰি বিৰূপাক্ষক বধ কৰে। বিৰূপাক্ষৰ মৃত্যুৰ লগে লগে বানৰসকলৰ মনত আনন্দৰ জোৱাৰ উঠে আৰু ৰাক্ষস বাহিনী ভয়ত ত্ৰস্তমান হৈ পৰে।
Sarga 98
महोदरवधः (The Slaying of Mahodara)
সৰ্গ ৯৮ত বৃহৎ ক্ষয়াত্মক যুদ্ধৰ মাজতে এক নিৰ্ণায়ক একক-যুদ্ধৰ বৰ্ণনা আছে। নিজৰ বাহিনী ভাঙি পৰাৰ লগতে বীৰূপাক্ষৰ পতনত ক্ৰুদ্ধ ৰাৱণ মহোদৰক “বিজয়ৰ আশা” বুলি ধৰি, ৰাজ-অনুগ্রহৰ ঋণ অসাধাৰণ বীৰত্বেৰে শোধিবলৈ আদেশ দিয়ে। মহোদৰ অগ্নিত পতঙ্গৰ দৰে বানৰ-সেনাৰ মাজত সোমাই বহুজনক নিধন কৰে আৰু দলসমূহ ছিন্নভিন্ন কৰি তোলে। পলাই যোৱা বানৰসকলক সুগ্ৰীৱ স্থিৰ কৰে আৰু মহোদৰৰ সৈতে দ্বন্দ্ব আৰম্ভ হয়; অস্ত্ৰ-প্ৰতিস্ত্ৰৰ ক্ৰমে তীব্ৰতা বাঢ়ে—শিল, শালগছ গদাৰ দৰে, লৌহ পৰিঘ, গদা, আৰু শেষত খড়্গ-ঢালৰ যুদ্ধ। উপমাৰে সেনাৰ ক্লান্তি আৰু ব্যক্তিগত সংঘাতৰ ঘনীভৱন দেখুওৱা হয়। শেষত মহোদৰ আটকি থকা খড়্গ উলিয়াবলৈ ব্যস্ত থাকোঁতেই সুগ্ৰীৱে তাৰ মূৰ কাটি পেলায়; ৰাক্ষসসকল আতংকিত হৈ পলাই যায়, বানৰসকল উল্লাস কৰে, আৰু ৰাৱণৰ ক্ৰোধ অধিক প্ৰজ্বলিত হয়—ই যুদ্ধৰ কৌশলগত মোড় আৰু সংকটত নেতৃত্বৰ নৈতিক দৃষ্টান্ত।
Sarga 99
Mahāpārśva-vadhaḥ — The Slaying of Mahāpārśva (Angada’s Counterstrike)
এই সৰ্গত সুগ্ৰীৱৰ হাতে মহোদৰৰ বধৰ পাছত যুদ্ধক্ষেত্ৰত এক তীব্ৰ পাল্টা পৰিস্থিতি দেখা যায়। মহোদৰ নিহত হোৱা দেখি মহাপাৰ্শ্বৰ ক্ৰোধ প্ৰবল হয়; তেওঁ তীৰবৃষ্টিৰে অঙ্গদৰ বাহিনী ভাঙি পেলায়, বহু বানৰক কাটি-ঘাই কৰি অগ্ৰপংক্তিক কিছু সময়ৰ বাবে বিষণ্ণ কৰি তোলে। অঙ্গদে সৈন্যৰ মনোবল হ্ৰাস হোৱা দেখি তৎক্ষণাৎ আগবাঢ়ি লৌহ পৰিঘ (গদা সদৃশ দণ্ড) নিক্ষেপ কৰি মহাপাৰ্শ্বক ৰথৰ পৰা পেলাই দিয়ে। একে সময়তে জাম্বৱানে এক বৃহৎ শিল নিক্ষেপ কৰি ৰাক্ষস ৰথ-ব্যূহত আঘাত কৰে; ঘোঁৰা মাৰে আৰু ৰথ ভাঙি পেলায়। চেতনালাভ কৰি মহাপাৰ্শ্ব পুনৰ আক্রমণ কৰে—অঙ্গদক বিদ্ধ কৰে আৰু জাম্বৱান আৰু গৱাক্ষকো আঘাত কৰে। তেতিয়া অঙ্গদে ভয়ংকৰ পৰিঘ ঘূৰাই মহাপাৰ্শ্বক প্ৰহাৰ কৰে আৰু ওচৰলৈ গৈ কৰতলাঘাত কৰে; মহাপাৰ্শ্বে যুদ্ধ-কুঠাৰ নিক্ষেপ কৰিলেও অঙ্গদে এৰাই যায়। শেষত অঙ্গদে বক্ষ/হৃদয়স্থান লক্ষ্য কৰি এক নিৰ্ণায়ক মুষ্টিঘাত কৰে; মহাপাৰ্শ্বৰ হৃদয় ভাঙি তেওঁ পতিত হৈ মৃত্যুবৰণ কৰে। বানৰসকলে বিজয়ধ্বনি তোলে, লংকাৰ অট্টালিকা কঁপি উঠে, আৰু কোলাহল শুনি ৰাৱণ পুনৰ যুদ্ধলৈ মনোনিবেশ কৰে—ই এক কৌশলগত আৰু মানসিক উত্তেজনা বৃদ্ধি কৰে।
Sarga 100
रावण–रामयुद्धप्रारम्भः (The Intensification of the Rama–Ravana Duel)
সৰ্গ ১০০-ত ৰাৱণ আৰু ৰামৰ মাজত হোৱা যুদ্ধই তীব্ৰ ৰূপ ধাৰণ কৰে। মহোদৰ, মহাপাৰ্শ্ব আৰু বিৰূপাক্ষৰ মৃত্যুৰ পিছত ৰাৱণ ক্ৰোধত অগ্নিশৰ্মা হৈ পৰে আৰু সাৰথিক ৰথ আগুৱাই নিবলৈ নিৰ্দেশ দিয়ে। তেওঁ ব্ৰহ্মাই প্ৰদান কৰা 'তামস' অস্ত্ৰ প্ৰয়োগ কৰে, যাৰ ফলত চাৰিওফালে অন্ধকাৰ বিৰাজ কৰে আৰু বানৰ সেনাসকল পলাই যাবলৈ ধৰে। শ্ৰীৰাম আৰু লক্ষ্মণে ধৈৰ্য্যৰে এই আক্ৰমণৰ সন্মুখীন হয় আৰু শৰবৰ্ষণ আৰম্ভ কৰে। ৰাৱণে মায়াবী শক্তিৰে সৰ্প আৰু বিভিন্ন জন্তুৰ মুখৰ আকৃতিৰ শৰ নিক্ষেপ কৰে। ইয়াৰ প্ৰত্যুত্তৰত শ্ৰীৰামে অগ্নি দেৱতাৰ দ্বাৰা অধিষ্ঠিত অস্ত্ৰ প্ৰয়োগ কৰে, যি সূৰ্য, গ্ৰহ আৰু বিদ্যুৎৰ দৰে জিলিকি উঠে। ৰামৰ এই অস্ত্ৰই ৰাৱণৰ মায়াবী শৰসমূহক হাজাৰ হাজাৰ টুকুৰাত পৰিণত কৰে। শত্ৰুৰ অস্ত্ৰ নিৰপেক্ষ হোৱা দেখি বানৰ সেনাপতিসকল আনন্দিত হয় আৰু সুগ্ৰীৱে শ্ৰীৰামৰ বীৰত্বৰ প্ৰশংসা কৰে।
Sarga 101
शक्तिप्रहारः (Ravana’s Shakti Javelin and Lakshmana’s Wounding)
সৰ্গ ১০১ত ৰাম–ৰাৱণৰ দ্বন্দ্ব অস্ত্ৰ-প্ৰতিযোগিতাৰ দৰে অধিক তীব্ৰ হয়। ৰাৱণে নিক্ষেপ কৰা বাণ আৰু চক্ৰ-সদৃশ দীপ্ত প্ৰক্ষেপাস্ত্ৰসমূহ শ্ৰী ৰামে নিজৰ অস্ত্ৰে নিস্ফল কৰে; কিন্তু ৰাৱণ দ্বিগুণ ক্ৰোধে ৰামক বিচলিত কৰিবলৈ ঘনীভূত বাণবৃষ্টি কৰে। তাৰ পিছত মিত্ৰ-সেনাৰ ৰক্ষা-কাৰ্য প্ৰকাশ পায়। লক্ষ্মণে ৰাৱণৰ ৰথৰ ধ্বজ-চিহ্ন ভাঙে, সাৰথিক বধ কৰে আৰু ৰাৱণৰ ধনু ভঙ্গ কৰে। বিভীষণে গদাৰে ৰাৱণৰ ঘোঁৰাসকলক পতিত কৰে। প্ৰতিশোধত ৰাৱণে জ্বলন্ত শক্তি (ভালা) বিভীষণৰ ওপৰত নিক্ষেপ কৰে; লক্ষ্মণে মাজতে বাধা দি সেই শক্তি ভাঙি পেলায়, আৰু বানৰসেনাই জয়ধ্বনি তোলে। তেতিয়া ৰাৱণে মায়া-নির্মিত, আঠ ঘণ্টাযুক্ত অধিক ভয়ংকৰ শক্তি ধৰি সোজাকৈ ধমকি দি লক্ষ্মণৰ ওপৰত নিক্ষেপ কৰে; ই লক্ষ্মণৰ বক্ষ বিদ্ধ কৰি তেওঁ মাটিত লুটাই পৰে। ৰামৰ শোক ক্ষণিক প্ৰকাশ পেলালেও সেয়া ধৰ্ম-সংকল্পলৈ ৰূপান্তৰিত হয়; তেওঁ বিদ্ধ শক্তি উলিয়াই ভাঙি পেলায়, হনুমান আৰু সুগ্ৰীৱক লক্ষ্মণৰ ৰক্ষাৰ আদেশ দিয়ে আৰু ঘোষণা কৰে—শীঘ্ৰেই জগত ৰাৱণবিহীন হ’ব, নতুবা ৰামবিহীন। শেষত পুনৰ ভয়ংকৰ বাণ-বিনিময় আৰম্ভ হয়, মহা-আঘাতৰ মাজতো ধৰ্মনিষ্ঠ দৃঢ়তা উজ্জ্বল হৈ থাকে।
Sarga 102
लक्ष्मण-प्राणरक्षा: (Lakshmana’s Revival by the Herb-Mountain)
এই সৰ্গত ৰণভূমিত চিকিৎসাজনিত সংকট আৰু তাৰ নৈতিক-ধাৰ্মিক প্ৰতিধ্বনি প্ৰকাশ পায়। ৰাৱণৰ শক্তি (বল্লম) লাগি লক্ষ্মণ ৰক্তাক্ত হৈ পৰে। এই দৃশ্য দেখি ৰামৰ ধৈৰ্য ভাঙে; ভ্ৰাতৃবিহীন বিজয়, জীৱন আৰু যুদ্ধৰ উদ্দেশ্যই যেন অৰ্থহীন বুলি তেওঁ শোকত ডুব যায়। সুষেণ লক্ষ্মণৰ লক্ষণ পৰীক্ষা কৰি ৰামক সান্ত্বনা দিয়ে—মুখমণ্ডলৰ কান্তি আছে, হৃদয় আৰু অঙ্গ-প্ৰত্যঙ্গত জীৱনৰ চিহ্ন দেখা যায়—আৰু হতাশা ত্যাগ কৰিবলৈ কয়। তাৰপিছত সুষেণ হনুমানক ঔষধি-পৰ্বতলৈ পঠায়, চাৰিখন মহৌষধি—সৱৰ্ণকৰণী, সাৱৰ্ণ্যকৰণী, সঞ্জীৱকৰণী, সন্ধানী—আনিবলৈ আদেশ দিয়ে। হনুমানে গছ-গছনিৰ মাজত সিহঁত চিনাক্ত কৰিব নোৱাৰি, দক্ষিণ শিখৰসহ গোটেই পৰ্বতটো উভালি দ্ৰুতগতিত লৈ আহে। সুষেণ ঔষধি উলিয়াই পিহি নাসাৰন্ধ্ৰে প্ৰয়োগ কৰে; তেতিয়াই লক্ষ্মণ শক্তিৰ আঘাত আৰু বেদনাৰ পৰা মুক্ত হৈ উঠি বহে। বানৰ-নেতাসকল আনন্দিত হয়, ৰাম অশ্ৰুসিক্ত নয়নে লক্ষ্মণক আলিঙ্গন কৰে; কিন্তু লক্ষ্মণ ৰামক প্ৰতিজ্ঞা ৰক্ষা কৰি ৰাৱণ-বধ সম্পূৰ্ণ কৰিবলৈ উপদেশ দিয়ে, যাতে ব্যক্তিগত শোক ধৰ্ম, প্ৰতিশ্ৰুতি-পালন আৰু জন-ন্যায়ৰ মহাকাৰ্যত স্থিত হয়।
Sarga 103
ऐन्द्ररथप्रदानम् — Indra’s Chariot Offered to Rāma; The Duel Intensifies
সৰ্গ ১০৩ত দ্বন্দ্বৰ ন্যায়-সমতা লৈ প্ৰশ্ন উঠে—শ্ৰী ৰাম ভূমিত অৱস্থিত, কিন্তু ৰাৱণ ৰথত উঠি যুদ্ধ কৰে। দেবতা আৰু দিৱ্য সত্তাসকলে ক’লে যে এই প্ৰতিযোগিতা সমান নহয়। এই ‘অমৃতসম’ বাক্য শুনি ইন্দ্ৰে সাৰথি মাতলিক আদেশ দিলে—দিব্য ৰথ যুদ্ধভূমিলৈ লৈ গৈ শ্ৰী ৰামক তাত আৰোহণ কৰিবলৈ নিমন্ত্ৰণ জনাবলৈ। মাতলি সোনেৰে অলংকৃত, সেউজীয়া ঘোঁৰাৰে যোজিত ৰথ লৈ উপস্থিত হয় আৰু ইন্দ্ৰৰ যুদ্ধ-সামগ্ৰী—মহাধনু, অগ্নিতুল্য দীপ্ত বর্ম, সূৰ্যসম বাণ, আৰু কলংকমুক্ত শুভ শক্তি—অৰ্পণ কৰে। তেওঁ শ্ৰী ৰামক প্ৰণাম কৰি বিজয়ৰ বাবে ইন্দ্ৰৰ দান ঘোষণা কৰে আৰু নিজকে সাৰথি ৰূপে নিবেদন কৰে। শ্ৰী ৰামে সন্মানসহ প্ৰদক্ষিণা কৰি ৰথত আৰোহণ কৰে; তেখেতৰ দেহত দিৱ্য তেজ বিকশিত হয়। তাৰ পাছত যুদ্ধ অধিক তীব্ৰ হয়: ৰাৱণে ভয়ংকৰ ৰাক্ষসী অস্ত্ৰ নিক্ষেপ কৰে, যাৰ বাণ বিষাক্ত সৰ্প হৈ দিশসমূহ ভৰি পেলায়। শ্ৰী ৰামে গৰুড়াস্ত্ৰ প্ৰয়োগ কৰি সেই সৰ্প-বাণসমূহক সুৱৰ্ণ সুপৰ্ণ ৰূপলৈ ৰূপান্তৰ কৰি বিনাশ কৰে। ৰাৱণে পুনৰ ঘন বাণবৃষ্টি কৰে, মাতলিক আঘাত কৰে, ৰথধ্বজ ছেদন কৰে আৰু ইন্দ্ৰৰ ঘোঁৰাসকলক আহত কৰে—ফলত দেব, ঋষি আৰু বানৰ নেতাসকল উদ্বিগ্ন হয়। সৰ্গৰ অন্তত গ্ৰহ-যোগ, ম্লান সূৰ্য আৰু উত্তাল সাগৰৰ উপমা আদি অমঙ্গল-চিহ্নে ৰাম–ৰাৱণ সংঘাতৰ বিশ্বব্যাপী তাৎপৰ্য প্ৰকাশ কৰে।
Sarga 104
रावणशूलप्रक्षेपः — Ravana Hurls the Trident; Rama Counters with Indra’s Javelin
সৰ্গ ১০৪-ত যুদ্ধই এক প্ৰলয়ংকৰী ৰূপ ধাৰণ কৰে। শ্ৰীৰামৰ ক্ৰোধিত ৰূপ দেখি পৰ্বত-পাহাৰ কঁপি উঠে আৰু সাগৰ উত্তাল হৈ পৰে। দেৱতা, গন্ধৰ্ব আৰু ঋষিসকলে আকাশৰ পৰা এই ভয়ংকৰ যুদ্ধ দৰ্শন কৰে। ৰাৱণে ক্ৰোধত ৰক্তিম চকুৰে এডাল ভয়ংকৰ ত্ৰিশূল হাতত লয়, যিডাল বজ্ৰৰ দৰে কঠিন আৰু টিলিঙাৰ শব্দৰে মুখৰিত আছিল, আৰু শ্ৰীৰামক লক্ষ্য কৰি নিক্ষেপ কৰে। শ্ৰীৰামে প্ৰথমে শৰ বৰ্ষণ কৰি ত্ৰিশূলডাল ৰোধ কৰিবলৈ চেষ্টা কৰে, কিন্তু জুইত পৰা পতংগৰ দৰে সেই শৰবোৰ ভস্মীভূত হয়। তেতিয়া শ্ৰীৰামে মাতলিৰ দ্বাৰা অনা ইন্দ্ৰৰ দিব্য 'শক্তি' অস্ত্ৰ হাতত তুলি লয়। এই শক্তি অস্ত্ৰই আকাশত উল্কাৰ দৰে জিলিকি উঠে আৰু ৰাৱণৰ ত্ৰিশূলডাল ভাঙি পেলায়। ইয়াৰ পিছত শ্ৰীৰামে তীব্ৰ বেগেৰে শৰ নিক্ষেপ কৰি ৰাৱণৰ ঘোঁৰাবোৰ বধ কৰে আৰু ৰাৱণৰ বুকু তথা কপালত আঘাত কৰে, যাৰ ফলত ৰাৱণ তেজত লুতুৰি-পুতুৰি হৈ ফুলি থকা অশোক গছৰ দৰে দৃশ্যমান হয়।
Sarga 105
रावणक्रोधः—रामस्य परुषवाक्यम् (Ravana’s Fury and Rama’s Harsh Admonition)
সৰ্গ ১০৫ত দ্বন্দ্বযুদ্ধৰ এক মানসিক মোড় প্ৰকাশ পায়। যুদ্ধগৰ্বে খ্যাত ৰাৱণ কাকুৎস্থ ৰামৰ শৰবিদ্ধত বেদনাত ক্ষুব্ধ হৈ মহাক্ৰোধত উঠি, ঘন শৰবৃষ্টি কৰে; কিছুমুহূৰ্তলৈ ৰণক্ষেত্ৰ অন্ধকাৰ যেন হয়। কিন্তু ৰাম অচল পৰ্বতৰ দৰে অটল থাকে—শৰজাল প্ৰতিহত কৰি সূৰ্যৰ কিৰণৰ দৰে সহ্য কৰে। ৰামৰ দেহত ৰক্তচিহ্ন কিঞ্চুক বৃক্ষৰ পুষ্পিত শোভাৰ দৰে দেখা যায়—ই পৰাজয় নহয়, ধৈৰ্যৰ প্ৰতীক। তাৰপিছত ৰামৰ ক্ৰোধ ধৰ্মবিচাৰৰ ৰূপ লয়। তেওঁ ৰাৱণক “বীৰ্যৱান” বুলি মানিবলৈ অস্বীকাৰ কৰে, কিয়নো অসহায় সীতাক চোৰৰ দৰে হৰণ কৰা আৰু সেই আচৰণ মৰ্যাদা তথা স্বীকৃত চাৰিত্ৰৰ বিৰোধী। ৰামৰ বাক্য ভৱিষ্যদ্বাণীময় যুদ্ধচিত্রে তীব্ৰ হয়—ছিন্ন মস্তক, গৃধ্ৰ-শকুন, বিদীৰ্ণ অন্ত্ৰ—ই মনস্তাত্ত্বিক আঘাত আৰু ধৰ্ম-ন্যায় দুয়োটাই। ৰামৰ যুদ্ধশক্তি দ্বিগুণ হোৱা বুলি বৰ্ণিত; আত্মজ্ঞান আৰু শুভ লক্ষণে অষ্ট্ৰসমূহ যেন তেওঁলৈ প্ৰকাশ পায়, আৰু তেওঁ আক্রমণ অধিক তীব্ৰ কৰে। ৰামৰ শৰবৃষ্টি আৰু বানৰৰ শিলাবৃষ্টিৰ যুগ্ম চাপত ৰাৱণ মানসিকভাৱে বিভ্ৰান্ত হয়, যথাযথ প্ৰত্যুত্তৰ দিব নোৱাৰে; শেষত সাৰথিয়ে তেওঁক ৰণক্ষেত্ৰৰ পৰা আঁতৰাই নিয়ে—মনোবল আৰু কৰ্তৃত্বৰ সাময়িক পতনৰ সংকেত।
Sarga 106
रावण-सारथि-संवादः (Ravana and the Charioteer: Counsel, Omens, and Battlefield Conduct)
সৰ্গ ১০৬ত ৰণক্ষেত্ৰত সাময়িক পশ্চাদপসৰণৰ মুহূর্তত ৰাৱণ আৰু তেওঁৰ সাৰথিৰ মাজত তীব্ৰ সংলাপ দেখা যায়। ক্ৰোধে ৰক্তবৰ্ণ হোৱা চকু আৰু মোহগ্ৰস্ত, বিধিৰ টানত চলা ৰাৱণে শত্রুৰ সন্মুখত ৰথ ঘূৰাই দিয়াৰ বাবে সাৰথিক ধমক দিয়ে; তেওঁ কায়ৰতা, অযোগ্যতা, আনকি বৈৰীৰ সৈতে যোগসাজশৰ অভিযোগো তোলে। সাৰথিয়ে নীতি-আধাৰিত, সংযত আৰু সান্ত্বনামূলক বাক্যৰে উত্তৰ দিয়ে। তেওঁ ভয় বা বিশ্বাসঘাতকতা অস্বীকাৰ কৰি কয়—সাৰথিৰ কৰ্তব্য হৈছে সময়, স্থান, ভূমি, লক্ষণ-অলক্ষণ, যোদ্ধাৰ অৱস্থা আৰু দুয়ো পক্ষৰ বল-দুৰ্বলতা বিবেচনা কৰি ৰথ চালনা কৰা। ক্লান্ত অশ্ব আৰু অশুভ সংকেতক তেওঁ পশ্চাদপসৰণৰ বাস্তৱ কাৰণ হিচাপে দেখুৱায় আৰু বুজায় যে কৌশলগতভাৱে স্থান সলনি কৰা ধৰ্মসঙ্গত আৰু ৰণনীতিগতভাৱে উপযুক্ত হ’ব পাৰে। ৰাৱণ সাৰথিৰ কথাত সন্তুষ্ট হয়, তেওঁক প্ৰশংসা কৰে আৰু শুভ হস্তাভৰণ দান কৰে। তাৰ পাছত ৰাঘৱ (ৰাম)ৰ দিশে তৎক্ষণাৎ আগবাঢ়িবলৈ আদেশ দিয়ে। সৰ্গৰ অন্তত ৰথ দ্ৰুতগতিত ৰামৰ ৰথৰ সন্মুখত উপস্থিত হৈ পুনৰ সোজাসুজি সংঘাত স্থাপন কৰে, আৰু ক্ৰোধচালিত আদেশ আৰু বিচক্ষণ পৰামৰ্শৰ টানাপোড়েন উজ্জ্বল কৰি তোলে।
Sarga 107
आदित्यहृदयम् (Aditya Hridayam Upadeśa — Agastya’s Instruction to Rāma)
সৰ্গ ১০৭ত ৰাম যুদ্ধক্ষেত্ৰত অৱস্থিত; সংঘাতৰ তীব্ৰতাত তেওঁ ক্ষণিকভাৱে ভারাক্ৰান্ত অনুভৱ কৰে, আৰু সন্মুখত ৰাৱণ সাজু হৈ থিয় থাকে। সেই সময়ত ঋষি অগস্ত্য দেৱসমূহৰ সৈতে উপস্থিত হৈ নিৰ্ণায়ক সংঘৰ্ষ সাক্ষী হয় আৰু ৰামক “গুহ্যং সনাতনম” — আদিত্যহৃদয় স্তোত্ৰ — উপদেশ দিয়ে। উপদেশত সূৰ্য/আদিত্যক বিশ্ব-নিয়ন্তা আৰু অন্তৰ্নিহিত তত্ত্ব বুলি বৰ্ণনা কৰা হয়, যিয়ে দেৱতা, প্ৰাণী আৰু যজ্ঞ-ধৰ্মক ধাৰণ কৰে—সৃষ্টিকৰ্তা আৰু সংহাৰক, অন্ধকাৰ আৰু শীত নাশক, জ্যোতিসমূহৰ অধিপতি, আৰু বৈদিক কৰ্মৰ উৎস তথা ফল। অগস্ত্য একাগ্ৰ উপাসনা আৰু দিনে তিনিবাৰ পাঠৰ বিধান দিয়ে, যাৰ দ্বাৰা শোক ক্ষয় হয়, উদ্বেগ দূৰ হয় আৰু বিজয় লাভ হয়। ৰাম আচমন কৰি আদিত্য ধ্যান কৰে, স্তোত্ৰ জপ কৰে, আৰু মনত স্পষ্টতা আৰু আনন্দ পুনৰ লাভ কৰে। তাৰপিছত ধনু ধৰি নব দৃঢ়তাৰে ৰাৱণ-বধৰ উদ্দেশ্যে আগবাঢ়ে। সৰ্গৰ অন্তত সূৰ্যদেৱৰ অনুমোদন আৰু তৎকাল সাফল্যৰ সংকেতসহ যুদ্ধত নিকট বিজয়ৰ আভাস দিয়া হয়।
Sarga 108
रावणरथवैभव–निमित्तदर्शन–राममातलिसंवादः (Ravana’s Chariot, Portents, and Rama–Matali Instructions)
এই সৰ্গত প্ৰথমে ৰাৱণৰ ৰথৰ অলংকৃত, গতিময় বৰ্ণনা দিয়া হৈছে। গন্ধৰ্ব-নগৰীৰ দৰে আকাৰ, ধ্বজা-পতাকাৰে ভাৰাক্ৰান্ত, সোণৰ শিকলিৰে সজোৱা ঘোঁৰাৰে যোজিত—যুদ্ধক্ষেত্ৰত ভয় সঞ্চাৰ কৰিবলৈ বিশেষভাৱে নিৰ্মিত। দ্বন্দ্ব তীব্ৰ হোৱাত ৰামে ৰাৱণৰ ৰথৰ উলটা-উন্মত্ত গতি লক্ষ্য কৰি মাটলীক (ইন্দ্ৰৰ সাৰথি) সতৰ্ক কৰে যে এই বেপৰোৱা গতি আত্মবিনাশৰ লক্ষণ। ৰামে স্পষ্ট নিৰ্দেশ দিয়ে—সাৱধান থাকিবা, সোজাকৈ শত্রুৰ ফালে ৰথ চলাবা, মন বিভ্ৰান্ত নকৰিবা, আৰু স্থিৰ দৃষ্টিৰে লাগাম নিয়ন্ত্ৰণ কৰিবা। মাটলী সন্তুষ্ট হৈ কৌশলেৰে ৰথ ঘুৰাই চকা-উঠা ধূলিৰে ৰাৱণক অস্থিৰ কৰে। ৰাৱণে বাণেৰে ৰামক আঘাত কৰে; ৰামে ইন্দ্ৰসম শক্তিশালী ধনু ধৰি প্ৰত্যুত্তৰ দিয়ে। দুয়ো সিংহৰ দৰে মুখামুখি হৈ পৰস্পৰৰ বধৰ সংকল্পে থিয় হয়, আৰু দেবগণ এই মহাদ্বন্দ্ব চাবলৈ সমবেত হয়। তাৰ পিছত ৰাৱণৰ চাৰিওফালে অশুভ নিমিত্ত ঘনীভূত হয়—ৰক্তবৃষ্টি, চক্ৰাকাৰ বতাহ, গিধ-শিয়ালৰ কোলাহল, ধূলিয়ে দিশ অন্ধকাৰ কৰা, উল্কাপাত, মেঘ নথকাৰেও বজ্ৰধ্বনি—আৰু ৰামৰ বাবে জয়সূচক শুভ লক্ষণ প্ৰকাশ পায়। এই নিমিত্ত বুজি ৰাম বিজয়-নিশ্চিত হৈ অধিক পৰাক্ৰমে আগবাঢ়ি শত্রুৰ অন্ত সাধিবলৈ উদ্যত হয়।
Sarga 109
राघव-रावणयोः घोर-द्वैरथ-युद्धम् (The Fierce Chariot-Duel of Rama and Ravana)
সৰ্গ ১০৯ত ৰাম আৰু ৰাৱণৰ সন্মুখীন ৰথ-দ্বৈৰথ-যুদ্ধৰ ভয়ংকৰ তীব্ৰতা বৰ্ণিত হৈছে, যাৰ প্ৰচণ্ডতা জগতৰ বাবে আতংকময় যেন লাগে। দুয়ো পক্ষৰ সেনাই কিছুখন সময় নিজৰ নিজৰ সংঘৰ্ষ থমাই, অস্ত্ৰ উঁচাই ধৰি, বিস্ময়ে নীৰৱ দৰ্শকৰ দৰে স্থিৰ হৈ থাকে—এই দ্বন্দ্বকেই ধৰ্ম আৰু কাহিনীৰ নিৰ্ণায়ক কেন্দ্ৰ ৰূপে পৃথক কৰি তোলে। ক্ৰোধে উন্মত্ত ৰাৱণে ৰামৰ ৰথ-ধ্বজক লক্ষ্য কৰি বাণ নিক্ষেপ কৰে; কিন্তু বাণে চিহ্ন ছেদন কৰিব নোৱাৰে, ৰথ স্পৰ্শ কৰি তললৈ পৰে। তেতিয়া ৰামে সংযত তেজে ৰাৱণৰ ধ্বজদণ্ড (কেতু) লক্ষ্য কৰি কাটি পেলায়; ধ্বজদণ্ড ভূমিত পৰি ৰাৱণৰ দাহক অপমান-বোধ অধিক উগ্ৰ কৰি তোলে। ৰাৱণে মায়াবলে ‘শস্ত্ৰ-বৰ্ষা’ সৃষ্টি কৰি বাণৰ বৰষুণ নামায়—গদা, লৌহদণ্ড, চক্র, মুগুৰ, পৰ্বত-শিখৰ, বৃক্ষ, ত্ৰিশূল আৰু কুঠাৰ আদি অস্ত্ৰৰ প্ৰলয়ংকৰ প্ৰবাহ। দুয়োফালৰ বাণে আকাশক ঘন জালৰ দৰে আৱৰি পেলায়, যেন দ্বিতীয় আকাশ; কোনো অস্ত্ৰ বিফল নহয়—কেতিয়াবা লক্ষ্যত লাগে, কেতিয়াবা মধ্যাকাশত সংঘৰ্ষ হৈ তললৈ সৰি পৰে। পৰস্পৰৰ অশ্বসমূহো আঘাতপ্ৰাপ্ত হয়, আৰু ধ্বজহানিৰ ক্ষোভে ৰাৱণৰ ক্ৰোধ অধিক বৃদ্ধি পায়, যাৰ মাজতে যুদ্ধ কিছুখন সময়ৰ বাবে ৰোমাঞ্চকৰ, তুমুল পৰ্যায়ত উপনীত হয়।
Sarga 110
रामरावणयोर्युद्धवैषम्यं तथा रावणशिरश्छेदनम् (Rama–Ravana Duel Intensifies; Ravana’s Heads Severed and Reappear)
সৰ্গ ১১০ত ৰাম আৰু ৰাৱণৰ দ্বন্দ্বযুদ্ধ অধিক তীব্ৰ হৈ উঠে আৰু সেয়া সকলো প্ৰাণীৰ দৃষ্টিগোচৰ এক মহাদৃশ্যত পৰিণত হয়। দেৱসমাজ আৰু আকাশীয় গণ বিস্ময় আৰু উদ্বেগেৰে চাই থাকে। ৰথৰ দ্ৰুত কৌশল—চক্ৰাকাৰে ঘূৰা, আগবঢ়া, পিছুৱা—সাৰথিৰ নিপুণতা আৰু প্ৰতিঘাতৰ সমতা প্ৰকাশ কৰে। ৰাৱণে বজ্ৰনিনাদ সদৃশ বাণেৰে ৰামৰ সাৰথি মাতলীক লক্ষ্য কৰে, কিন্তু মাতলী অচল থাকে; ৰামৰ প্ৰতিক্ৰিয়া ব্যক্তিগত বেদনাৰ নহয়, সহায়কৰ অপমানৰ প্ৰতি ধৰ্মসম্মত ক্ৰোধ ৰূপে বৰ্ণিত। বাণ আৰু গদা, মুসল, লৌহদণ্ড আদি ভাৰী অস্ত্ৰৰ প্ৰচণ্ড বিনিময়ে বিশ্বত আলোড়ন উঠে—সমুদ্ৰ উথলি উঠে, পাতালবাসী ব্যাকুল হয়, পৃথিৱী কঁপে, সূৰ্য ম্লান হয় আৰু বায়ু স্তব্ধ হয়। দেৱ আৰু ঋষিসকলে গোৱঁ আৰু ব্ৰাহ্মণৰ মঙ্গল কামনা কৰি ৰামৰ বিজয়ৰ বাবে মঙ্গলমন্ত্ৰ উচ্চাৰণ কৰে, যাৰ দ্বাৰা যুদ্ধৰ ধৰ্মিক দিশ স্পষ্ট হয়। ৰামে ৰাৱণৰ এটা মূৰ ছেদন কৰে, কিন্তু তৎক্ষণাৎ আন এটা মূৰ উদ্ভৱ হয়; পুনঃপুনঃ শিৰচ্ছেদেও ৰাক্ষসৰাজৰ অন্ত নহয়। সকলো অস্ত্ৰবিদ্যাৰ পাৰদৰ্শী ৰাম চিন্তা কৰে—পূৰ্বে নিশ্চিত ফল দিয়া বাণ এতিয়া কিয় নিষ্ফল যেন লাগে। অধ্যায়ৰ অন্তত যুদ্ধ অবিৰাম চলি থাকে আৰু মাতলী কিবা ক’বলৈ উদ্যত হয়, যেন ৰাৱণৰ প্ৰাণশক্তি আৰু সংঘাত সমাপ্তিৰ যথাযথ উপায়ৰ বিষয়ে গুৰুত্বপূর্ণ প্ৰকাশ দিব।
Sarga 111
रावणवधः — The Slaying of Ravana (Brahmāstra Discharge)
সৰ্গ ১১১ত যুদ্ধৰ নিৰ্ণায়ক মুহূৰ্ত এক সুসংবদ্ধ ক্ৰমত প্ৰকাশ পায়। ৰথচালক-উপদেষ্টা মাতলিয়ে ৰামক স্মৰণ কৰায় যে ৰাৱণৰ নিৰ্ধাৰিত বিনাশৰ সময়ত পিতামহ-ব্ৰহ্মাদত্ত অস্ত্ৰ (ব্ৰহ্মাস্ত্ৰ) প্ৰয়োগ কৰিব লাগে। তেতিয়া ৰামে অগস্ত্যৰ পৰা প্ৰাপ্ত মহাবাণ গ্ৰহণ কৰে; পাঠত তাৰ বিশ্বতাত্ত্বিক গঠন বৰ্ণিত—বায়ু, অগ্নি, সূৰ্য, পৰ্বত আৰু আকাশ আদি তত্ত্ব তাৰ অধিষ্ঠাতা—যাৰ দ্বাৰা অস্ত্ৰক কেৱল হিংসা নহয়, ধৰ্ম-নিয়ন্ত্রিত যজ্ঞসদৃশ প্ৰযুক্তি ৰূপে দেখুওৱা হয়। বেদ-প্ৰোক্ত বিধি অনুসাৰে মন্ত্রসংস্কাৰ কৰি ৰামে বাণ ধনুত সংযোজিত কৰে; পৃথিৱী কঁপে আৰু সত্ত্বসমূহ ভীত হয়, যেন এই কৰ্ম সমগ্ৰ জগতৰ বাবে তাৎপৰ্যপূর্ণ। সংযত ক্ৰোধেৰে ৰামে বাণ নিক্ষেপ কৰে; ই ইন্দ্ৰৰ বজ্ৰৰ দৰে ৰাৱণৰ বক্ষত আঘাত কৰি প্ৰাণকেন্দ্ৰ বিদীৰ্ণ কৰে, প্ৰাণবায়ু হৰণ কৰে আৰু কৰ্তব্য সম্পন্ন কৰি নীৰৱে তূণীৰলৈ উভতি যায়। পতিত ৰাৱণৰ ধনু হাতৰ পৰা সৰি পৰে, ৰাক্ষসসকল ছত্রভঙ্গ হয় আৰু বানৰসেনা বিজয়োল্লাসে উচ্ছ্বসিত হয়। আকাশত দুন্দুভি বাজে, পুষ্পবৃষ্টি হয়, সুগন্ধি বায়ু বয় আৰু “সাধু” ধ্বনি উঠে। তাৰ পিছত বিশ্বৰ সাম্য পুনৰ স্থিৰ হয়—পৃথিৱী স্থিত হয়, দিশাসমূহ উজ্জ্বল হয়, সূৰ্য স্থিতপ্ৰায়—আৰু মিত্ৰসকল আগবাঢ়ি আহি ৰামক সন্মান কৰে; ৰাম দেৱসমূহৰ মাজত ইন্দ্ৰসম দীপ্তিমান হৈ উঠে।
Sarga 112
रावणवधोत्तरं विभीषणशोकः—क्षत्रधर्मोपदेशः (Vibhishana’s Lament after Ravana’s Fall; Instruction on Kshatriya-Dharma)
সৰ্গ ১১২ত ৰাৱণবধৰ তৎক্ষণাৎ পৰৱৰ্তী পৰিস্থিতি বৰ্ণিত। যুদ্ধক্ষেত্ৰত ভ্ৰাতৃৰ নিথৰ দেহ দেখি বিভীষণ শোকত ভাঙি পৰে আৰু উচ্চ উপমাৰে পতিত ৰজাক স্মৰণ কৰে—ৰাঘৱৰ ঝঞ্ঝাত ভাঙি পৰা “ৰাক্ষস-ৰাজবৃক্ষ”, ইক্ষ্বাকু-সিংহে উলটাই দিয়া মত্ত গজ, আৰু ৰাম-মেঘৰ বৰষুণে নিভাই দিয়া ৰাক্ষস-অগ্নি। তেওঁ ৰাৱণৰ সৈতে লংকাৰ শৃঙ্খলা আৰু প্ৰাণশক্তিৰ পতনকো কাতৰভাৱে চিত্ৰিত কৰে; যেন সূৰ্য পতিত, চন্দ্ৰ অন্ধকাৰ, অগ্নি নিভি যোৱা—এক প্ৰকাৰ কৌসমিক উলট-পালট। ৰাম গম্ভীৰ নীতিধৰ্মৰ উপদেশ দিয়ে: ক্ষত্ৰিয়ধৰ্ম অনুসৰি ৰণত পতিত বীৰৰ বাবে শোক কৰা উচিত নহয়; যুদ্ধত বিজয় কেতিয়াও সম্পূৰ্ণ নহয়; ত্ৰিলোকভয়ংকৰো কালে অধীন। এই বোধ লাভ কৰি বিভীষণে অন্ত্যেষ্টিক্ৰিয়া সম্পাদনৰ অনুমতি বিচাৰে, ৰাৱণৰ যজ্ঞ-আচাৰ আৰু বৈদিক যোগ্যতা স্মৰণ কৰায় আৰু কয়—মৃত্যুৰ সৈতে বৈৰ শেষ হয়। ৰামে অনুমতি দিয়ে, যুদ্ধৰ পৰা সংস্কাৰ আৰু ৰাজ-ধাৰ্মিক স্থিতিশীলতাৰ দিশে গতি নিৰ্দেশ কৰে।
Sarga 113
रावणवधदर्शनम् — Lament of the Rākṣasa Women upon Seeing Rāvaṇa Slain
এই সৰ্গত ৰাৱণ-বধৰ তৎক্ষণাৎ পাছৰ নগৰ-গৃহস্থালীৰ পৰিণতি চিত্ৰিত হৈছে। শোকাকুল ৰাক্ষসী নাৰীসকল অন্তঃপুৰৰ পৰা দৌৰি আহি ৰক্ত-কৰ্দমে লেপা ৰণভূমিত প্ৰৱেশ কৰে আৰু কটা ধড়, পতিত দেহৰ মাজত স্বামী-স্বজনক বিচাৰে। তেতিয়া তেওঁলোকে ক’লা পৰ্বতৰ ঢিপৰ দৰে বিশাল ৰাৱণৰ নিথৰ দেহ দেখা পায় আৰু তাৰ অঙ্গ-প্ৰত্যঙ্গত লুটাই পৰে—কোনোৱে আলিঙ্গন কৰে, কোনোৱে পদযুগল বা গলত আঁকোৱালি ধৰে, কোনোৱে মাটিত গড়াগড়ি খায়, কোনোৱে মূৰ্ছা যায়; অশ্ৰুধাৰাই পদ্মত শিশিৰ পৰাৰ দৰে তাৰ মুখমণ্ডল সিক্ত কৰে। তেওঁলোকৰ বিলাপ চিন্তন-উপদেশময় হৈ উঠে। যিজন ৰাৱণক আগতে ইন্দ্ৰ, যম, গন্ধৰ্ব, ঋষি আৰু সুৰসকলেও ভয় কৰিছিল, সেইজন আজি এক মৰ্ত্য বীৰৰ হাতে নিহত হৈ অসহায়। তেওঁলোকে কাৰণো স্পষ্ট কৰে—হিতৈষী উপদেশ (বিশেষকৈ বিভীষণৰ) অমান্য কৰা, সীতাৰ অপহৰণ আৰু বন্দিত্ব, আৰু তাৰ ফলত ৰাক্ষস সমাজৰ ‘মূলহৰণ’ বা মূল-নাশ। লগতে দैৱৰ অপ্রতিহত গতিৰ কথা ক’য় যে ধন, ইচ্ছা, পৰাক্ৰম বা ৰাজাজ্ঞাইও তাক উলটাই দিব নোৱাৰে। শেষত ক্ৰৌঞ্চ/কুৰৰী পখীৰ দৰে কৰুণ আৰ্তনাদেৰে সৰ্গ সমাপ্ত হয়, যুদ্ধেৰে ভৰা কাণ্ডত শোকগীতৰ গম্ভীৰ ছন্দ অক্ষুণ্ণ থাকে।
Sarga 114
रावणस्य अन्त्येष्टिः — Ravana’s Funeral Rites and the Ethics of Post-War Conduct
সৰ্গ ১১৪ত যুদ্ধৰ পৰা পৰৱৰ্তী অৱস্থালৈ কাহিনী সৰি যায়। ৰাক্ষসী নাৰীসকলে বিলাপ কৰে; মন্দোদৰী আৰু মুখ্য ৰাণীৰ শোক বিশেষভাৱে প্ৰকাশ পায়। তেওঁলোকে আগৰ অশুভ লক্ষণসমূহ স্মৰণ কৰে—“দুৰ্গম” লংকাত হনুমানৰ প্ৰৱেশ আৰু সাগৰৰ ওপৰত বানৰসকলৰ সেতু নিৰ্মাণ—আৰু এইবোৰক এই কথাৰ চিহ্ন বুলি ধৰে যে ৰাম সাধাৰণ মানৱ নহয়, ধৰ্মৰ অতীত মহিমাৰে বিভূষিত। ৰাৱণৰ পতন অধৰ্মৰ, বিশেষকৈ সীতাহৰণৰ, ফল আৰু কৰ্ম-ফলৰ নৈতিক অনিবার্যতা হিচাপে বৰ্ণিত হয়। ইয়াত নীতিধৰ্মৰ এক গুৰুত্বপূর্ণ মোড় দেখা যায়: ৰামে আদেশ দিয়ে যে মৃত্যুৰ পিছত বৈৰ স্থায়ী নহয়, সেয়ে পতিত ৰজাৰ যথোচিত অন্ত্যেষ্টি কৰা উচিত। বিভীষণে লংকাত প্ৰৱেশ কৰি পুৰোহিতসকলক সংগ্ৰহ কৰে, যজ্ঞাগ্নি, চন্দন আৰু সুগন্ধি দ্ৰব্য জোগাড় কৰে আৰু অলংকৃত শৱবাহনসহ অন্তিম যাত্ৰাৰ ব্যৱস্থা কৰে। ৰাক্ষসসকলে বেদ-অনুগত পিতৃমেধ আদি ক্ৰম অনুসাৰে বেদী স্থাপন, আহুতি আৰু দাহ-ক্ৰিয়া সম্পন্ন কৰে; তাৰ পিছত বিভীষণে বিধৱাসকলক সান্ত্বনা দি বিনীত ভাৱে ৰামৰ ওচৰলৈ উভতি আহে। সৰ্গৰ অন্তত ৰামৰ মনোভাৱ পৰিবর্তিত হয়—দিব্য অস্ত্ৰ ত্যাগ কৰি তেওঁ ক্ৰোধ পৰিত্যাগ কৰে আৰু বিজয়ত মৰ্যাদা ৰক্ষা কৰি কোমলতালৈ ঘূৰি আহে।
Sarga 115
विभीषणाभिषेकः (Vibhīṣaṇa’s Consecration) and Hanumān’s Commission to Sītā
ৰাৱণ পতনৰ পিছত দেৱতা, গন্ধৰ্ব আৰু দানৱসকলে নিজৰ নিজৰ বিমানত আকাশপথে প্ৰস্থান কৰে আৰু বিজয়ৰ মঙ্গল কাহিনী বৰ্ণনা কৰে—শ্ৰী ৰামৰ পৰাক্ৰম, বানৰ-সেনাৰ অভিযান, সুগ্ৰীৱৰ সুচিন্তিত উপদেশ, লক্ষ্মণৰ ভক্তি আৰু বীৰত্ব, সীতাৰ পতিব্ৰতা, আৰু হনুমানৰ অসাধাৰণ বীৰ্য-সেৱা। শ্ৰী ৰামে ইন্দ্ৰৰ সাৰথি মাতলিক সন্মানেৰে মুক্ত কৰি বিদায় দিয়ে; মাতলি দিৱ্য ৰথসহ স্বৰ্গলৈ উভতি যায়। তাৰ পাছত ৰামে সুগ্ৰীৱক আলিঙ্গন কৰি শিবিৰলৈ ঘূৰে। শ্ৰী ৰামে লক্ষ্মণক আদেশ দিয়ে যে লংকাত বিভীষণৰ অভিষেক সম্পন্ন কৰা হওক, কিয়নো তেওঁৰ ভক্তি, আনুগত্য আৰু পূৰ্বসেৱা নিশ্চিত। লক্ষ্মণে স্বৰ্ণ কলশ সংগ্ৰহ কৰে; তৎপৰ বানৰ নায়কসকলে সমুদ্ৰজল আনে। বিভীষণক উত্তম সিংহাসনত বহুৱাই, ৰাক্ষসসকলৰ মাজত, শাস্ত্ৰবিধি অনুসাৰে মন্ত্রোচ্চাৰণেৰে “ৰামৰ আদেশত” অভিষেক কৰি বৈধ ৰাজসত্তা স্থাপন কৰা হয়। ৰাক্ষস আৰু বানৰসকলে আনন্দিত হৈ ৰামক প্ৰণাম কৰে। বিভীষণে প্ৰজাক সান্ত্বনা দিয়ে, দধি, অক্ষত, মিঠাই, লাজা আৰু পুষ্প আদি মঙ্গল দ্ৰব্য গ্ৰহণ কৰি ৰাম-লক্ষ্মণক অৰ্পণ কৰে; ৰামে তেওঁৰ স্নেহৰ মান ৰাখি সেয়া গ্ৰহণ কৰে। শেষত ৰামে হনুমানক নিৰ্দেশ দিয়ে—বিভীষণৰ অনুমতি লৈ—লংকাত গৈ বৈদেহী (সীতা)ক শুভ সংবাদ জনাব আৰু তেওঁৰ বাৰ্তা লৈ উভতি আহিব।
Sarga 116
सीतासान्त्वनम् / Hanuman Consoles Sita with the News of Victory
যুদ্ধোত্তৰ এই সৰ্গত বিজয়ৰ সংবাদ নৈতিক আশ্বাসলৈ ৰূপান্তৰিত হয়। নতুন শাসনব্যৱস্থাৰ অধীন লংকাত আদৰ-সন্মান লাভ কৰি হনুমান যথোচিত শিষ্টাচাৰে নগৰত প্ৰৱেশ কৰে আৰু অশোক-বাটিকালৈ গৈ সীতাক সাক্ষাৎ কৰে। সীতা দেহে দুৰ্বল, আনন্দহীন, আৰু ৰাক্ষসী প্ৰহৰীৰ মাজত বেষ্টিত ৰূপে বৰ্ণিত। হনুমানে ৰামৰ বাৰ্তা জনায়—ৰাৱণ নিধন হৈছে, লংকা বিভীষণৰ অধীন সুৰক্ষিত, আৰু আগৰ বন্দিত্বৰ পৰিস্থিতি লুপ্ত হোৱাত এতিয়া ভয়ৰ কাৰণ নাই। এই সংবাদ শুনি সীতাৰ আনন্দে বাক্য ৰুদ্ধ হয়; তাৰ পিছত কৃতজ্ঞতাৰে দূতক উপযুক্ত দান দিব খোজে, কিন্তু কয় যে শুভ সংবাদৰ তুলনা কোনো ধন-সম্পদে কৰিব নোৱাৰে। তাৰপাছত ধৰ্মৰ এক গুৰুত্বপূর্ণ মোড়: হনুমানে সীতাক ধমক দিয়া ৰাক্ষসীসকলৰ ওপৰত প্ৰতিশোধ ল’বলৈ প্ৰস্তাৱ কৰে, কিন্তু সীতা প্ৰতিহিংসা নাকচ কৰে। তেওঁ দুখক ভাগ্য আৰু পূৰ্ব-পৰিস্থিতিৰ ফল বুলি ধৰে আৰু ধৰ্মসঙ্গত বচন স্মৰণ কৰায়—আদেশাধীনভাৱে কৰ্ম কৰা দোষীৰ প্ৰতিও সংযম আৰু দয়া ৰাখিব লাগে। হনুমানে সীতাৰ নৈতিক অধিকাৰ মানি ৰামলৈ উত্তৰ বিচাৰে; সীতাই স্বামীৰ দর্শনৰ আকাঙ্ক্ষা প্ৰকাশ কৰে। শেষত হনুমান তৎক্ষণাৎ উভতি গৈ সীতাৰ বাক্যসমূহ ঠিক সেই ক্ৰমে ৰাঘৱক জনায়।
Sarga 117
सीतासमीपगमनम् / Sītā Brought Near to Rāma (Public Witness and Protocol)
এই সৰ্গত যুদ্ধ-বিজয়ৰ পৰা ধৰ্ম-নৈতিক বিচাৰলৈ যাত্ৰা নিয়ন্ত্ৰিত সাক্ষাৎকাৰৰ জৰিয়তে প্ৰকাশ পায়। অতি বিদ্বান হনুমানে ৰামচন্দ্ৰক অৰ্থপূৰ্ণ সংবাদ দিয়ে আৰু যাৰ বাবে সমগ্ৰ অভিযান চলিছিল সেই শোকাকুলা মৈথিলী সীতাক দৰ্শন কৰিবলৈ অনুৰোধ কৰে। ৰামৰ প্ৰতিক্ৰিয়া বহুস্তৰীয়—চকু সজল হয়, ধ্যানমগ্ন হয়, তাৰ পিছত বিভীষণক আদেশ দিয়ে যে সীতাক স্নান কৰাই, অভিষিক্ত কৰি, অলংকাৰে সজাই উপস্থিত কৰা হওক। সীতা প্ৰথমে স্নান নকৰাকৈয়ে ৰামক দেখা ইচ্ছা প্ৰকাশ কৰে, কিন্তু বিভীষণে ৰামাজ্ঞা পালন কৰাটো অনিবার্য বুলি কয়; সীতা সন্মতি দিয়ে। তাৰ পিছত দীপ্তিমান পালঙ্কিত, বহু ৰাক্ষসৰ প্ৰহৰাত সীতাক আনা হয়। সীতাৰ আগমনৰ কথা শুনি ৰামৰ অন্তৰত আনন্দ, অসন্তোষ আৰু ক্ৰোধ—এই তিনিধৰণৰ ভাব জাগে; ব্যক্তিগত পুনৰ্মিলন আৰু জনসম্মুখ বৈধতাৰ মাজত নৈতিক টানাপোড়েন স্পষ্ট হয়। ৰামে সীতাক ওচৰলৈ আনিবলৈ কয়। বিভীষণে ভিৰ আঁতৰাবলৈ ধৰে, কিন্তু ৰামে বাধা দি কয়—এয়া মোৰ নিজৰ লোক; সংকট, সংঘাত বা যজ্ঞ-অনুষ্ঠানত নাৰীৰ জনসম্মুখ উপস্থিতি নিজে দোষ নহয়, আৰু সীতাৰ ওচৰলৈ আহাত কোনো অপৰাধ নাই। তাৰ পিছত ৰামে পালঙ্কি আঁতৰাই সীতাক পদব্ৰজে, বানৰসকলৰ দৃষ্টিগোচৰ হৈ আগবাঢ়িবলৈ আদেশ দিয়ে, যাতে সামূহিক সাক্ষ্য দৃঢ় হয়। লক্ষ্মণ, সুগ্ৰীৱ আৰু হনুমান ৰামৰ কঠোৰ ভাৱ দেখি বিচলিত হয়। সীতা লাজভাৱে আগবাঢ়ি ৰামৰ মুখ চায়, আৰু দীৰ্ঘদিনৰ শোক দূৰ হয়—আৱেগীয় মুক্তিৰ সৈতে আগন্তুক নৈতিক পৰীক্ষাৰ আভাসো থাকে।
Sarga 118
सीताप्रत्याख्यानम् / Rama’s Post-Victory Address to Sītā (Public Opinion and Royal Duty)
যুদ্ধৰ অন্তত, সীতাক ৰামৰ ওচৰত থিয় হোৱা দেখি ৰামে নিজৰ অন্তৰত সঞ্চিত ক্ৰোধ আৰু আশংকা জনসমক্ষে প্ৰকাশ কৰে। তেওঁ কয়—ৰাৱণ বধে অপমান মোচন হ’ল, প্ৰতিজ্ঞা পূৰ্ণ হ’ল, আৰু সহায়কৰ পৰিশ্ৰম সফল হ’ল: হনুমানৰ সাগৰ-লংঘন আৰু লংকা বিধ্বংস, সুগ্ৰীৱৰ উপদেশ আৰু সেনাৰ যুদ্ধশ্ৰম, লগতে বিভীষণৰ ধৰ্মপক্ষে আগমন। তাৰ পাছত ভাষণ ৰজনীতি আৰু কুল-খ্যাতিৰ দিশে ঘূৰে। ৰাম ঘোষণা কৰে যে যুদ্ধশ্ৰম ‘সীতাৰ বাবে’ নহয়, বৰং নিজৰ আচাৰ-ধৰ্ম আৰু ৰঘুবংশৰ যশক জনবাদ আৰু নিন্দাৰ পৰা ৰক্ষা কৰিবলৈ; তেওঁৰ হৃদয় প্ৰেম আৰু লোককথাৰ ভয়ত দ্বিধাবিভক্ত। কঠোৰ যুক্তিত তেওঁ কয়—যি পত্নী পৰৰ গৃহত আছিল আৰু কামদৃষ্টিৰে দৰ্শিত হৈছিল, তাক গ্ৰহণ কৰাটো অনুচিত বুলি লোকে ভাবিব পাৰে; সেয়ে সীতা য’তে ইচ্ছা যায়—এমনকি লক্ষ্মণ, ভৰত, শত্রুঘ্ন, সুগ্ৰীৱ বা বিভীষণকো আশ্ৰয়দাতা ৰূপে উল্লেখ কৰে। এই কথাত সীতা অশ্ৰুসিক্ত, কঁপনি ধৰা, হাতীৰ আঘাতত ভাঙি যোৱা লতাৰ দৰে হৈ পৰে—উদ্ধাৰৰ পাছতো জনসমক্ষে ত্যাগৰ মানসিক আঘাত স্পষ্ট হয়।
Sarga 119
सीताया अग्निप्रवेशः (Sita’s Ordeal by Fire / Agni-Pariksha)
এই সৰ্গত ৰামৰ কঠোৰ, লোক-ধৰ্মে প্ৰভাৱিত বাক্যসমূহে সমবেত সভাৰ আগত বৈদেহী সীতাক গভীৰভাৱে আঘাত কৰে আৰু এক জনসম্মুখ নৈতিক সংকট সৃষ্টি হয়। সীতা যুক্তিসংগতভাৱে নিজৰ পক্ষ স্থাপন কৰে: “অশিষ্ট/নীচ স্ত্ৰী”ৰ আচৰণৰ মানদণ্ডে তেওঁক বিচাৰ কৰাটো অন্যায় বুলি ক’য়; বন্দীত্বত দেহৰ ওপৰত হোৱা বাধ্যতা আৰু মন-হৃদয়ৰ শুদ্ধ অভিপ্ৰায় একে নহয়। দাম্পত্যৰ দীঘলীয়া স্নেহ-ভৰসাৰ কথা স্মৰণ কৰাই তেওঁ ক’য়—যদি সন্দেহেই চূড়ান্ত হয়, তেন্তে উদ্ধাৰৰ কাৰ্য আৰু সহায়কৰ সকলো পৰিশ্ৰম অৰ্থহীন হৈ পৰিব। বাক্য-বিতৰ্কৰ পৰা আগবাঢ়ি সীতা ধৰ্মীয় প্ৰমাণৰ পথ গ্ৰহণ কৰে আৰু লক্ষ্মণক চিতা সাজিবলৈ অনুৰোধ কৰে—সভাত ত্যাজ্য হ’লে আত্মদাহেই তেওঁৰ বাবে শেষ মৰ্যাদাসম্পন্ন পথ। লক্ষ্মণ ক্ষুব্ধ হ’লেও ৰামৰ মৌন সংকেত মানি অগ্নি প্ৰস্তুত কৰে; ৰাম মৃত্যুৰ দৰে দৃঢ় সংকল্পত স্থিৰ, কাকো বাধা দিব নোৱাৰে। সীতা প্ৰদক্ষিণা কৰি দেবতা আৰু ব্ৰাহ্মণসকলক প্ৰণাম জনায়, বিশ্বদেৱতা আৰু অগ্নিক সাক্ষী কৰি কৰ্ম, বাক্য আৰু চিন্তাত অটল পতিব্ৰতা ঘোষণা কৰে। তাৰ পাছত তেওঁ নিৰ্ভয়ে দহি উঠা অগ্নিত প্ৰৱেশ কৰে; মানুহ, বানৰ, ৰাক্ষস আৰু দেৱগণ বিস্ময়, বিলাপ আৰু জয়ধ্বনিত প্ৰতিক্ৰিয়া প্ৰকাশ কৰে—সমূহৰ সাক্ষ্যই এই অধ্যায়ত বিচাৰৰ মুখ্য আধাৰ হৈ উঠে।
Sarga 120
रामस्तवः — ब्रह्मणा रामस्य नारायणत्वप्रकाशनम् (Rama-Stava: Brahma Reveals Rama’s Nārāyaṇa Identity)
সৰ্গ ১২০ত যুদ্ধোত্তৰ মানৱীয় শোক-বিলাপৰ পৰা কাহিনী হঠাতে দেৱতাত্মক প্ৰকাশলৈ ঘূৰি যায়। জনসাধাৰণৰ কান্দোন শুনি ৰাম অশ্ৰুসিক্ত নয়নে কিছুক্ষণ থমকি থাকে—ইয়াত প্ৰজাৰ অনুভৱ আৰু ৰাজধৰ্মৰ দায়িত্ব স্পষ্ট হয়। তেতিয়া লংকাত সূৰ্যসম দীপ্তিমান বিমানত দেৱসমূহৰ সমাবেশ উপস্থিত হয়: কুবেৰ (বৈশ্ৰৱণ), পিতৃগণসহ যম, ইন্দ্ৰ, বৰুণ, ষড়নেত্ৰ আৰু বৃষধ্বজ মহেশ্বৰ, আৰু ব্ৰহ্মা; এই মহাসভাই সদ্যঘটিত ঘটনাবলীক বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডীয় দৃষ্টিত পুনৰ ব্যাখ্যা কৰে। দেৱতাসকলে প্ৰশ্ন তোলে—সৃষ্টিকৰ্তা আৰু প্ৰভু বুলি বৰ্ণিত ৰাম কেনেকৈ সীতাৰ অগ্নিপৰীক্ষাৰ দুঃখ যেন উপেক্ষা কৰিলে? ইয়াত দেৱীয় সর্বজ্ঞতা আৰু মানৱ-লীলা অনুসৰি আচৰণৰ মাজৰ টানাপোড়েন প্ৰকাশ পায়। ৰামে উত্তৰ দিয়ে যে তেওঁ নিজকে দাশৰথিৰ মানৱ পুত্ৰ বুলিয়েই বুজে, আৰু নিজৰ উৎপত্তি স্পষ্ট কৰিবলৈ ব্ৰহ্মাক অনুৰোধ কৰে। ব্ৰহ্মাই বিস্তৃত স্তৱ পাঠ কৰি ৰামক নাৰায়ণ/বিষ্ণু ৰূপে প্ৰকাশ কৰে—তেওঁ যজ্ঞ আৰু ওঁকাৰ, আদিও অন্তও; সকলো দিশ আৰু সত্তাত ব্যাপ্ত ধাৰক তত্ত্ব; আৰু ত্ৰিবিক্ৰম/বামন লীলাত বলিক বদ্ধ কৰা শক্তিও তেওঁয়েই। শেষত ঘোষণা হয় যে ৰাৱণবধ অৱতাৰৰ উদ্দেশ্য পূৰণ, আৰু এই প্ৰাচীন স্তৱৰ পাঠে সিদ্ধি দিয়ে আৰু অপমানৰ পৰা ৰক্ষা কৰে—সৰ্গটি একে সময়তে কাহিনীৰ সমাধান আৰু উপাসনামূলক পাঠ-প্ৰমাণ।
Sarga 121
अग्निपरीक्षासाक्ष्यं (Agni’s Testimony and Sītā’s Revalidation)
এই সৰ্গত যুদ্ধ-কথাৰ ন্যায়িক-ধাৰ্মিক সমাপ্তি সাক্ষ্যসহ দেখুওৱা হৈছে। ব্ৰহ্মাৰ ভাষণৰ পাছত অগ্নি (বিভাৱসু/হব্যবাহন/পাৱক) ‘লোক-সাক্ষী’ ৰূপে অগ্নিৰ পৰা উদ্ভূত হৈ বৈদেহীক কোলাত ধৰি ৰামৰ ওচৰলৈ দীপ্ত, অক্ষুণ্ণ ৰূপত উভতাই দিয়ে। অগ্নিয়ে আনুষ্ঠানিকভাৱে ঘোষণা কৰে যে সীতা বাক্য, মন, বুদ্ধি আৰু দৃষ্টিতো নিৰ্দোষ আৰু পতিব্ৰতা; ৰাক্ষসীসকলৰ কড়া পাহাৰা, প্ৰলোভন আৰু ভয়-ধমকিৰ মাজতো ৰামভক্তিত একো বিচ্যুতি হোৱা নাছিল। তাৰ পাছত ৰামে জনবিশ্বাসৰ নীতি ব্যাখ্যা কৰে: তিনিও লোকত সীতাৰ পবিত্ৰতা জনাজাত হ’লেও, ৰাৱণৰ অন্তঃপুৰত দীঘলীয়া অৱস্থান সমাজত সন্দেহ জগাব পাৰে; সেয়ে ‘লোক-প্ৰত্যয়’ৰ বাবে তেওঁ অগ্নিপ্ৰৱেশ অনুমোদন কৰিছিল, ব্যক্তিগত সন্দেহৰ বাবে নহয়। তেওঁ সীতাৰ অক্ষততা দুষ্টৰ চিন্তাতো অগম্য জ্বলন্ত শিখাৰ দৰে বুলি ক’বলৈ ধৰে আৰু কয়—যেনে মানুহে নিজৰ যশ বা নিজক ত্যাগ কৰিব নোৱাৰে, তেনেকৈ তেওঁ সীতাকো ত্যাগ কৰিব নোৱাৰে। শেষত ৰামে উপদেশ গ্ৰহণ কৰে, প্ৰশংসিত হয় আৰু পত্নীৰ সৈতে পুনৰ মিলিত হৈ ন্যায়সঙ্গত সুখ লাভ কৰে।
Sarga 122
दशरथदर्शनम् — Dasharatha’s Epiphany and Benedictions (Sarga 122)
এই সৰ্গত যুদ্ধ-সমাপ্তিৰ পাছত দিৱ্য-দৰ্শন আৰু উপদেশৰ ধাৰা প্ৰকাশ পায়। মহেশ্বৰ ৰাঘৱৰ মঙ্গলময় বাক্য শুনি মঙ্গল নির্দেশ দিয়ে—ৰাম যেন অযোধ্যালৈ উভতি গৈ ভৰত আৰু ৰাণীসকল (কৌশল্যা, কৈকেয়ী, সুমিত্ৰা)ক সান্ত্বনা দিয়ে, ইক্ষ্বাকু ৰাজ্য-ব্যৱস্থা সুদৃঢ় কৰে, ৰাজধৰ্ম অনুসাৰে ৰাজসূয়-আদি কৰ্ম তথা অশ্বমেধ যজ্ঞ সম্পন্ন কৰে, আৰু ব্ৰাহ্মণসকলক দান কৰি ৰণধৰ্মৰ পৰা নাগৰিক ধৰ্মলৈ যাত্ৰা পূৰ্ণ কৰে। তাৰ পাছত মহেশ্বৰে বিমানে দৰ্শৰথক প্ৰকাশ কৰে। ৰাম আৰু লক্ষ্মণে প্ৰণাম কৰে। তেজস্বী দৰ্শৰথে ৰামক আলিঙ্গন কৰি কোলাত বহুৱাই পিতৃস্নেহে কয়—ৰাম নথাকিলে স্বৰ্গৰ সন্মানো নিৰানন্দ; আজি বনবাস সম্পূৰ্ণ হোৱা আৰু শত্রু নিধন হোৱা দেখি তেওঁ কৃতাৰ্থ। কৈকেয়ীৰ বৰ-প্ৰাৰ্থনাৰ বেদনাৰ কথা উল্লেখ কৰিলেও ভৰত আৰু কৈকেয়ীৰ প্ৰতি অনুগ্ৰহ ৰাখিবলৈ উপদেশ দিয়ে, আৰু ৰামে প্ৰাৰ্থনা কৰে যেন ভয়ংকৰ শাপ তেওঁলোকক স্পৰ্শ নকৰে। দৰ্শৰথে লক্ষ্মণক নিষ্ঠাবান সেবাৰ বাবে আশীৰ্বাদ দিয়ে আৰু সীতাক ধৈৰ্য্য আৰু পতিব্ৰতা-ধৰ্মৰ বিষয়ে কোমল উপদেশ দিয়ে, ৰামকেই তেওঁৰ পৰম আশ্ৰয় বুলি স্থাপন কৰে। শেষত দৰ্শৰথে বিমানে ইন্দ্ৰলোকলৈ গমন কৰে—ইয়ে পিতৃ-পুত্ৰৰ বিচ্ছেদৰ আধ্যাত্মিক সমাপ্তি ঘটাই কাহিনী অযোধ্যাৰ পুনৰুদ্ধাৰৰ দিশে আগুৱাই নিয়ে।
Sarga 123
इन्द्रवरदानम् / Indra Grants Boons: Restoration of the Vanara Host
সৰ্গ ১২৩ত যুদ্ধোত্তৰ সংহতিৰ দৃশ্য দেৱ-সংবাদৰ ৰূপত প্ৰকাশ পায়। ইন্দ্ৰ (মহেন্দ্ৰ/পাকশাসন/সহস্ৰাক্ষ) অঞ্জলি বদ্ধ কৰি থিয় হোৱা ৰামক নিজৰ ইচ্ছা ক’বলৈ আহ্বান জনায়। ৰামৰ প্ৰাৰ্থনা ব্যক্তিগত নহয়, সামূহিক আৰু প্ৰতিদানমূলক—যিসকল বানৰ আৰু ঋক্ষ তেওঁৰ কাৰ্যৰ বাবে যুদ্ধ কৰি যমলোকলৈ গৈছে, তেওঁলোক পুনৰ জীৱন লাভ কৰক, আঘাতমুক্ত হওক আৰু স্বজনৰ সৈতে পুনৰ মিলিত হওক; লগতে বানৰ-নিবাসস্থলসমূহ অকাল ফুল-ফলৰে সমৃদ্ধ হওক আৰু নদীসমূহ শুদ্ধ আৰু পূৰ্ণধাৰায় বোৱক। ইন্দ্ৰ এই মহান বৰদান নিশ্চিতভাৱে মঞ্জুৰ কৰে। তৎক্ষণাৎ ফলত পতিত আৰু আহত যোদ্ধাসকল যেন নিদ্ৰাৰ পৰা জাগি উঠাৰ দৰে উঠি দাঁড়ায়—বলবান, নিৰোগ আৰু বিস্মিত। সুৰসকলে ৰাম-লক্ষ্মণক স্তৱ কৰে আৰু অযোধ্যালৈ প্ৰত্যাৱর্তনৰ উপদেশ দিয়ে—বানৰসকলক বিদায় দিয়া, মৈথিলীক সান্ত্বনা দিয়া, ভৰত-শত্ৰুঘ্নক সাক্ষাৎ কৰা, মাতৃসকলৰ দৰ্শন কৰা আৰু অভিষেক গ্ৰহণ কৰা। ইন্দ্ৰ দেৱগণসহ সূৰ্য্যকান্তি বিমানত প্ৰস্থান কৰে; ৰামে বানৰসেনাক বিশ্ৰামলৈ সন্মানসহ বিদায় দিয়ে, আৰু পুনৰুজ্জীৱিত সেনা নতুন দীপ্তিত উজ্জ্বল হয়।
Sarga 124
पुष्पकविमान-प्रस्थानम् (The Pushpaka Vimāna Offered and the Return Prepared)
এটা ৰাতি বিশ্ৰাম লোৱাৰ পাছত বিভীষণ নমস্কাৰ কৰি শ্ৰী ৰামচন্দ্ৰৰ ওচৰলৈ আহে আৰু বিজয়ৰ কুশলতা সুধে। সি সুশৃঙ্খল সেবকৰ দ্বাৰা স্নান, অনুলেপন, বস্ত্ৰ, অলংকাৰ, চন্দন আৰু মালা আদি সহ আতিথ্য-সত্কাৰৰ আয়োজন কৰি ৰাম আৰু বানৰ নায়কসকলক তৃপ্তিদায়ক শুচি-আচাৰ গ্ৰহণ কৰিবলৈ অনুৰোধ কৰে। শ্ৰী ৰাম সংযমী তাড়নাৰে কয় যে তেওঁৰ হৃদয় ভৰতক দেখা পাবলৈ ব্যাকুল—চিত্ৰকূটত ভৰতৰ আগৰ মিনতি, লগতে ৰাণীসকল আৰু নগৰবাসীৰ অনুৰোধ তেওঁ স্মৰণ কৰে। তেতিয়া বিভীষণে পুষ্পক বিমান নিবেদন কৰে—সূৰ্য সদৃশ, মেঘ সদৃশ, ইচ্ছানুসাৰে গমনশীল (কামগ), অজেয় আৰু মনৰ বেগেৰে দ্ৰুত। সি কয়, ই কুবেৰদেৱৰ বাহন আছিল; ৰাৱণে যুদ্ধত কেঢ়ি লৈ গৈছিল, আৰু এতিয়া ৰামৰ উদ্দেশ্যে সংৰক্ষিত আছে। ৰাম দীঘলীয়া অৱস্থান নকৰে, প্ৰস্থানৰ অনুমতি বিচাৰে আৰু বিমান সাজু কৰিবলৈ আদেশ কৰে। বিভীষণে বিমান আনিবলৈ কয়; গ্ৰন্থত তাৰ সুৱৰ্ণময় শোভা, ৰত্নবেদী, পতাকা, ঘণ্টা, মুক্তা-জড়িত ৰন্ধ্ৰ আৰু বিশ্বকৰ্মা-নির্মিত মেরু সদৃশ বিশালতা বৰ্ণিত। শেষত ৰাম আৰু লক্ষ্মণ তাৰ মহিমা দেখি বিস্মিত হৈ তাত আসন গ্ৰহণ কৰে, আৰু কাহিনী যুদ্ধ-সমাপ্তিৰ পৰা গৃহাভিমুখ যাত্ৰালৈ ঘূৰি যায়।
Sarga 125
पुष्पकारोहणम् (Boarding the Puṣpaka; Honoring the Allies and Departure for Ayodhyā)
এই সৰ্গত বিজয়ৰ পিছত মিলন-সমাধান আৰু অযোধ্যালৈ প্ৰস্থানৰ মঙ্গলময় আয়োজন বৰ্ণিত হৈছে। বিভীষণে ফুলেৰে সজোৱা পুষ্পক বিমান শ্ৰীৰামচন্দ্ৰক সন্মানসূচক দূৰত্বত থিয় হৈ অৰ্পণ কৰি আদেশ বিচাৰে। লক্ষ্মণে শুনি থকা অৱস্থাত ৰামে চিন্তা কৰি নীতিসদৃশ নিৰ্দেশ দিয়ে—যুদ্ধৰ ভাৰ বহন কৰা বনচৰ মিত্ৰসেনা, বানৰ আদি, ধন-ৰত্নেৰে সন্মানিত হ’ব লাগিব; কৃতজ্ঞতাই ৰাজধৰ্মৰ বৈধতা স্থিৰ ৰাখে, আৰু গুণহীন শাসকক সেনাই ত্যাগ কৰে। বিভীষণে সেইমতে মূল্যবান বস্তু বিতৰণ কৰে। সেনাসকল সন্মানিত হোৱা দেখি ৰাম উৎকৃষ্ট বিমানত আৰোহণ কৰে। সমবেত বাহিনীৰ সন্মুখত সীতা লাজেৰে নত থাকে; ৰামে স্নেহেৰে তেওঁক আলিঙ্গন কৰি সৈতে উঠায়। তাৰ পিছত ৰামে সুগ্ৰীৱসহ বানৰসকলক কিষ্কিন্ধালৈ নিজ নিজ বাহিনীসহ উভতি যাবলৈ অনুমতি দিয়ে আৰু বিভীষণক লংকাত নিৰ্ভয়, ধৰ্মময় শাসনৰ আশীৰ্বাদ দিয়ে। মিত্ৰসকলে অযোধ্যাত ৰামৰ অভিষেক দৰ্শন আৰু কৌশল্যাৰ প্ৰণাম কৰিবলৈ সঙ্গ যাব খোজে; ৰামে সন্মতি দিয়ে আৰু সকলোৱে পুষ্পকত উঠে। ৰামৰ অনুমতিক্ৰমে কুবেৰ-স্বত্বাধীন পুষ্পক আকাশলৈ উৰি উঠে, আৰু ৰাম কুবেৰসম দীপ্তিমান দেখা যায়—যুদ্ধোত্তৰ ন্যায়সঙ্গত, জ্যোতিষ্মান ৰাজসত্তাৰ প্ৰতিমূর্তি।
Sarga 126
पुष्पकविमानयात्रा—सेतुबन्धादि-दर्शनम् (Pushpaka Aerial Journey and Survey of Sacred Landmarks)
সৰ্গ ১২৬ত যুদ্ধোত্তৰ পুষ্পক বিমানে আকাশযাত্ৰাৰ বৰ্ণনা আছে, যি সীতাৰ বাবে ৰামৰ পথ-প্ৰদৰ্শিত স্মৃতি-ভ্ৰমণৰূপে গঢ় লৈ উঠে। ৰামৰ অনুমতিত হাঁস-সদৃশ, গম্ভীৰ ধ্বনিযুক্ত পুষ্পক ওপৰলৈ উঠি যায় আৰু ওপৰৰ পৰা যুদ্ধ আৰু স্মৃতিৰ স্থানসমূহ দেখুৱাই দিয়া হয়। ৰামে ৰক্তসিক্ত ৰণভূমি দেখুৱাই প্ৰধান ৰাক্ষস নিহতসকল আৰু তেওঁলোকক বধ কৰা বীৰসকলৰ নাম উল্লেখ কৰে—ই যুদ্ধসমাপ্তিৰ আনুষ্ঠানিক নথি আৰু দায়বদ্ধতাৰূপে প্ৰতিভাত হয়। তাৰ পাছত কাহিনী পবিত্ৰ ভূগোললৈ ঘূৰে: পাৰাপাৰ হোৱা সাগৰতীৰ, নলৰ সেতু (নলসেতু), বৰুণৰ আবাস বুলি কোৱা গর্জনময় সাগৰ, হনুমানৰ গমন-স্মৃতিসংযুক্ত বিশ্ৰাম-পৰ্বত, আৰু সেতুবন্ধ তীৰ্থ—যাক ত্ৰিলোক-বন্দিত আৰু পাপ-নাশক বুলি প্ৰশংসা কৰা হৈছে। উৰণে কিষ্কিন্ধা, ঋষ্যমূক, পম্পা আৰু শবৰীৰ স্থান, জনস্থান আৰু জটায়ুৰ পতনস্থান, খৰ–দূষণ–ত্ৰিশিৰা প্ৰসঙ্গযুক্ত তপোবন, গোদাৱৰী আৰু অগস্ত্য আশ্ৰম, সুতীক্ষ্ণ আৰু শৰভঙ্গৰ আশ্ৰম, অত্রিৰ নিবাস, বিৰাধৰ অঞ্চল, চিত্ৰকূট, যমুনা আৰু ভৰদ্বাজ আশ্ৰম, গঙ্গা, শৃঙ্গিবেৰ (গুহ), সৰয়ূ আৰু শেষত অযোধ্যা—অমৰাৱতীৰ দৰে দীপ্ত—লৈ আগবাঢ়ে; সীতাই ভক্তিভাৱে প্ৰণাম কৰে। সমান্তৰালভাৱে সীতাই তাৰা আৰু আন বানৰীসকলক অযোধ্যালৈ সংগী কৰিবলৈ অনুৰোধ কৰে; ৰামে অনুমোদন দিয়ে, সুগ্ৰীৱে গৃহস্থালি সাজু কৰায়, আৰু বানৰীসকল সীতাৰ দৰ্শনৰ আগ্ৰহেৰে বিমানে উঠি যায়।
Sarga 127
भरद्वाजाश्रम-समागमः / Meeting Bharadvaja at the Hermitage (Homeward Blessings)
নিৰ্বাসনৰ নিৰ্দিষ্ট চন্দ্ৰ-তিথি সম্পূৰ্ণ হোৱাৰ পিছত ৰাম আৰু লক্ষ্মণ ভৰদ্বাজ মুনিৰ আশ্ৰমত উপস্থিত হৈ ভক্তিভাৱে প্ৰণাম জনায়। ৰামে অযোধ্যাৰ অৱস্থা সুধে—প্ৰজাৰ সুখ-সমৃদ্ধি, ভৰতৰ শাসন-ব্যৱস্থা আৰু ৰাণীসকলৰ কুশল—ইয়াৰ দ্বাৰা যুদ্ধ-লক্ষ্যৰ পৰা পুনৰ নাগৰিক-ধৰ্ম আৰু ৰাজ্য-ধৰ্মলৈ গতি সলনি হোৱা প্ৰকাশ পায়। ভৰদ্বাজ মুনি স্নেহেৰে কয় যে ভৰত তপস্বীৰ দৰে জীৱন যাপন কৰি ৰামৰ অপেক্ষাত আছে আৰু নিজৰ আগত পাদুকা স্থাপন কৰি সেৱা কৰি আছে—ই অর্পিত সাৰ্বভৌমত্ব আৰু অটল আনুগত্যৰ চিহ্ন। মুনিয়ে তপস্যা আৰু শিষ্যসকলৰ সংবাদেৰে ৰামৰ সমগ্ৰ যাত্ৰা জানে বুলি কয়—সীতা-হৰণ, মাৰিচ, কৱন্ধ, পম্পা, সুগ্ৰীৱৰ সৈতে মিত্ৰতা, বালীৰ বধ, হনুমানে সীতাৰ সন্ধান আৰু লংকা দাহ, নলৰ সেতু, ৰাৱণ-বধ আৰু দেৱ-অনুগ্ৰহ। মুনিয়ে অৰ্ঘ্য আগবঢ়াই বৰ প্ৰাৰ্থনা কৰিবলৈ কয়। ৰামে অনুৰোধ কৰে যে অযোধ্যালৈ যোৱা পথত ঋতুবহিৰ্ভূত, অমৃত-সুগন্ধি ফল-ফুলৰ প্ৰাচুৰ্য হ’ব। মুনিৰ অনুমতিত কেইবাযোজনালৈ পৰিৱেশ ৰূপান্তৰিত হয়—শুকান গছত ফল ধৰে, পাতহীন গছ পুনৰ সেউজীয়া হয়, আৰু মধুৰ-মধুসমৃদ্ধ প্ৰাচুৰ্য দেখা দিয়ে; ৰামৰ প্ৰত্যাৱর্তনৰ সৈতে পুনঃপ্ৰতিষ্ঠিত শৃঙ্খলা-ধৰ্মৰ শুভ সংকেত হিচাপে ই পথচিহ্ন হয়।
Sarga 128
अयोध्याप्रत्यागमन-सन्देशः (Hanuman Sent Ahead to Ayodhya)
পুষ্পক বিমানৰ পৰা অযোধ্যা দৰ্শন কৰি শ্ৰী ৰামে প্ৰত্যাৱর্তনৰ পথৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ ঘটনাসমূহ স্মৰণ কৰে—সমুদ্ৰৰ ওচৰলৈ আগবঢ়া, সমুদ্ৰদেৱতাৰ প্ৰকাশ, সেতু নিৰ্মাণ, ৰাৱণ বধ আৰু দেৱীয় বৰদান। তাৰ পিছত তেওঁ হনুমানক দ্ৰুত দূত ৰূপে অযোধ্যালৈ আগবঢ়াই পঠিয়ায়। ৰামে হনুমানক নিৰ্দেশ দিয়ে যে ভৰতৰ অন্তৰৰ অভিপ্ৰায় বাহ্য লক্ষণৰ দ্বাৰা পৰীক্ষা কৰিব—মুখৰ বৰ্ণ, দৃষ্টি, বাক্য-ব্যৱহাৰ আদি; কিয়নো পিতৃ-পৰম্পৰাগত ৰাজ্যৰ ঐশ্বৰ্যই কেতিয়াবা সদ্গুণীজনকো মোহিত কৰিব পাৰে। এইদৰে সংবেদনশীল উত্তৰাধিকাৰৰ আগতে ৰাজনৈতিক যাচাইৰ এক নীতি-প্ৰটোকল স্থাপন হয়। হনুমানে মানৱ-ৰূপ ধৰি তীব্ৰ বেগে যাত্ৰা কৰে, গঙ্গা–যমুনাৰ সঙ্গম অতিক্ৰম কৰি শৃঙ্গবেরপুৰত উপস্থিত হৈ গুহক ৰামৰ কুশল-সংবাদ আৰু যাত্ৰাৰ বিৱৰণ জনায়। নন্দিগ্ৰামলৈ আগবঢ়ি তেওঁ ভৰতৰ তপস্যাময় শাসন দেখে—কৃশ দেহ, তপস্বীৰ বস্ত্ৰ, আৰু ৰামৰ পাদুকাক সিংহাসনৰ প্ৰতীক কৰি ৰাজ্য পৰিচালনা; মন্ত্রী, পুরোহিত আৰু সেনাপতি সকল সন্মুখত উপস্থিত। হনুমানে ৰামৰ বিজয়, সীতাৰ পুনৰলাভ আৰু শীঘ্ৰ মিলনৰ সংবাদ ঘোষণা কৰাত ভৰত আনন্দত মূৰ্ছিত হয়, হনুমানক আলিঙ্গন কৰে আৰু শুভ সংবাদৰ বাবে বিপুল দান-উপহাৰ আগবঢ়ায়। এইদৰে তেওঁ ভ্ৰাতৃভক্তি, আনুগত্য আৰু ধৰ্মময় শাসনৰ দৃঢ়তা পুনৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰে।
Frequently Asked Questions
Yuddhakāṇḍa frames war as a dharmic necessity rather than a celebration of violence: force becomes legitimate only when subordinated to truth, restraint, and the protection of the wronged. The narrative repeatedly contrasts Rāma’s disciplined adherence to counsel, alliance-ethics, and vows with Rāvaṇa’s pride-driven rejection of wise advice. Vibhīṣaṇa’s defection and Rāma’s granting of asylum further establish rājadharma as the capacity to recognize virtue even in an enemy camp. The book thus presents adharma not merely as “sin” but as strategic blindness that collapses sovereignty from within.
Key episodes include: Hanumān’s report and the march to the sea; Rāma’s observance and confrontation with Sāgara; construction and crossing of the setu; reconnaissance and the siege of Laṅkā; Vibhīṣaṇa’s counsel, rejection, and asylum; successive gate-battles and the fall of leading commanders (e.g., Dhumrākṣa, Vajradaṃṣṭra, Prahasta); Indrajit’s māyā that temporarily disables Rāma and Lakṣmaṇa and the counter-operation against his ritual power (Nikumbhilā); Kumbhakarṇa’s awakening, rampage, and death; and the tightening of the campaign toward the final confrontation with Rāvaṇa and the recovery of Sītā.
The central figures are Rāma and Lakṣmaṇa (leaders of the righteous campaign), Sītā (the moral and emotional center), Hanumān and Sugrīva (vānaras coalition leadership), and Vibhīṣaṇa (insider counselor who joins Rāma). The principal antagonists are Rāvaṇa (king of Laṅkā), Indrajit/Meghanāda (ritual and illusion warfare specialist), and Kumbhakarṇa (colossal champion). Aṅgada and Jāmbavān function as prominent vānaras leaders who stabilize morale and lead assaults.
Yuddhakāṇḍa is the epic’s decisive resolution-phase: it transforms the quest and alliance-building of earlier books into direct confrontation, adjudicating the moral claims established in Araṇya and Kiṣkindhā and operationalized in Sundara through Hanumān’s mission. It also prepares the ethical aftermath addressed in the concluding book (Uttarakāṇḍa), where questions of kingship, public scrutiny, and the costs of restoring order are explored. Structurally, it is the hinge where private suffering (Sītā’s captivity, Rāma’s grief) becomes a public test of sovereignty and dharma.
The book teaches that (1) power without counsel and humility becomes self-destructive; (2) perseverance and clarity can be restored even after catastrophic reversals; (3) righteous leadership includes ethical alliance-making and protection of those who seek refuge; (4) grief is real and voiced, yet duty demands action guided by principle; and (5) adharma ultimately erodes both personal judgment and political stability, leading to downfall despite material strength.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.