Sarga 55
अकम्पन-प्रेषणम् तथा कपि-राक्षस-रणवर्णनम् (Akampana Dispatched; The Vanara–Rakshasa Battle and Omens)
युद्धकाण्ड
বালীৰ পুত্ৰ অংগদৰ হাতত বজ্ৰদংষ্ট্ৰৰ মৃত্যুৰ সংবাদ পাই ৰাৱণে সেনাপ্ৰধানক সম্বোধন কৰি অকম্পনক তাৎক্ষণিকভাৱে যুদ্ধলৈ প্ৰেৰণ কৰাৰ নিৰ্দেশ দিয়ে। ৰাৱণে অকম্পনক এজন সুশৃংখল সেনাপতি, ৰক্ষক আৰু সকলো অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰত পাৰ্গত বুলি প্ৰশংসা কৰে। ৰাক্ষস সেনাই আজ্ঞা পাই যুদ্ধক্ষেত্ৰলৈ ধাৱমান হয় আৰু অকম্পনে সোণখচিত ৰথত আৰোহণ কৰি মেঘ আৰু গৰ্জনৰ দৰে পৰিৱেশ সৃষ্টি কৰি আগবাঢ়ি যায়। তেওঁ আগবাঢ়ি যোৱাৰ লগে লগে প্ৰকৃতিয়ে অশুভ লক্ষণ দেখুৱাবলৈ আৰম্ভ কৰে। ফৰকাল বতৰ স্বত্বেও আকাশ মেঘাচ্ছন্ন হৈ পৰে, প্ৰচণ্ড বতাহ বলিবলৈ ধৰে আৰু চৰাই-চিৰিকটি তথা জন্তুবোৰে ভয়ংকৰ স্বৰত চিঞৰিবলৈ ধৰে। কিন্তু অকম্পনে এইবোৰক আওকাণ কৰি যুদ্ধক্ষেত্ৰত প্ৰৱেশ কৰে। যুদ্ধ ইমানেই ভয়াৱহ হৈ পৰে যে ধূলিৰে আকাশ ৰঙা হৈ পৰে আৰু পতকা, অস্ত্ৰ তথা যোদ্ধাসকলক চিনিব নোৱাৰা অৱস্থা হয়। এই বিশৃংখলতাত যোদ্ধাসকলে নিজৰ পক্ষ আৰু বিপক্ষক চিনিব নোৱাৰি আক্ৰমণ কৰিবলৈ ধৰে, যেতিয়ালৈকে তেজে ধূলিক দমিত নকৰে। সৰ্গৰ শেষত বানৰ সেনাপতি কুমুদ, নল আৰু মৈন্দই প্ৰতিআক্ৰমণ কৰি ৰাক্ষসৰ শাৰীবোৰক ধংস কৰি পেলায়।
Shlokas
Verse 1
वज्रदंष्ट्रंहतंश्रुत्वावालिपुत्रेणरावणः ।बलाध्यक्षमुवाचेदंकृताञ्जलिमुपस्थितम् ।।।।
বজ্ৰদংষ্ট্ৰ বালীৰ পুত্ৰৰ হাতত নিহত হোৱা বুলি শুনি ৰাৱণে হাত যোৰ কৰি সন্মুখত থিয় হৈ থকা সেনাপতিক সম্বোধন কৰিলে।
Verse 2
शीघ्रंनिर्यान्तुदुर्धर्षाराक्षसाभीमविक्रमाः ।अकम्पनंपुरस्कृत्यसर्वशस्त्रप्रकोविदम् ।।।।
“দুৰ্ধর্ষ, ভীমবিক্ৰমী ৰাক্ষসসকল শীঘ্ৰে ওলাই যোৱা; সকলো শস্ত্ৰবিদ্যাত নিপুণ অকম্পনক অগ্ৰভাগত ৰাখি।”
Verse 3
एषशास्ताचगोप्ताचनेताचयुधिसत्तमः ।भूतिकामश्चमेनित्यंनित्यंचसमरप्रियः ।।।।
এইজন শত্রুদণ্ডক, ৰক্ষক আৰু নেতা—যুদ্ধত সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ; মোৰ কাৰ্যৰ ভূতি সদা কামনা কৰে, আৰু নিত্যই সমৰপ্ৰিয়।
Verse 4
एषजेष्यतिकाकत्स्थौसुग्रीवंचमहाबलम् ।वानरांश्चापरान् घोरान् हनिष्यतिपरन्तपः ।।।।
এই পৰন্তপ শত্রুদাহকে কাকুৎস্থপুত্ৰ (ৰাম-লক্ষ্মণ) আৰু মহাবলী সুগ্ৰীৱকো জয় কৰিব; আৰু আন ঘোৰ বানৰসেনাকো সংহাৰ কৰিব।
Verse 5
परिगृह्यसःताम् I ज्ञाम् रावणस्यमहाबल ।बलम् सम्प्रेरयामासःतदालघुपराक्रमः।। ।।
ৰাৱণৰ মহাবল আদেশ গ্ৰহণ কৰি, ক্ষিপ্ৰ পৰাক্ৰমী (অকম্পন) তেতিয়াই সেনাবলক আগুৱাই পঠিয়াই দিলে।
Verse 6
ततोनानाप्रहरणाभीमाक्षाभीमदर्शनाः ।निष्पेतूराक्षसामुख्याबलाध्यक्षप्रचोदिताः ।।।।
তাৰ পিছত সেনাধ্যক্ষৰ প্ৰচোদনাত, নানা প্ৰকাৰ অস্ত্ৰ ধাৰণ কৰা, ভয়ংকৰ নয়ন আৰু ভয়াবহ দৰ্শনযুক্ত প্ৰধান ৰাক্ষসসকল ধাৱি ওলাই আহিল।
Verse 7
रथमास्थायविपुलंतप्तकाञ्चनभूषणम् ।मेघाभोमेघवर्णश्चमेघस्वनमहास्वनः ।।।।राक्षसैःसम्वृतोघोरैस्तदानिर्यात्यकम्पनः ।
তাৰ পিছত অকম্পন দীপ্ত স্বৰ্ণাভৰণে বিভূষিত বিশাল ৰথত আৰোহণ কৰি ওলাই গ’ল; মেঘসদৃশ আকাৰ-বৰ্ণযুক্ত, বজ্ৰগর্জনৰ দৰে মহাধ্বনি কণ্ঠৰ, আৰু ভয়ংকৰ ৰাক্ষসসকলে ঘেৰি থকা।
Verse 8
नहिकम्पयितुंशक्यःसुरैरपिमहामृधे ।।।।अकम्पनस्ततस्तेषामादित्यइवतेजसा ।
সেই মহাযুদ্ধত অকম্পনক দেৱতাসকলেও কঁপাব নোৱাৰিলে; তেওঁ তেজত আদিত্যৰ দৰে দীপ্তিমান হৈ উঠিল।
Verse 9
तस्यनिर्धावमानस्यसम्रब्धस्ययुयुत्सया ।।।।अकस्माद्दैन्यमागच्छद्धयानांरथवाहिनाम् ।
যুদ্ধেচ্ছাৰে উগ্ৰ হৈ তেওঁ আগলৈ ধাৱমান হওঁতেই, হঠাৎ তেওঁৰ ৰথ টানি নিয়া ঘোঁৰাবোৰৰ ওপৰত দীনতা নামি আহিল।
Verse 10
व्यस्फुरन्नयनंचास्यसव्यंयुद्धाभिनदनिनः ।।।।विवर्णोमुखवर्णश्चगद्गदश्चाभवत्स्वनः ।
যদিও তেওঁ যুদ্ধপ্ৰেমী আছিল, তেওঁৰ বাওঁ চকুতো কঁপিছিল; তেওঁৰ মুখ শেঁতা পৰি গৈছিল, আৰু তেওঁৰ মাত থোকাথুকি আৰু অস্থিৰ হৈ পৰিছিল।
Verse 11
अभवत्सुदिनेकालेदुर्दिनंरूक्षमारुतम् ।।।।ऊचुःखगमृगाःसर्वेवाचःक्रूराभयावहाः ।
যি সময় সুধিনৰ শুভ ক্ষণ আছিল, সেয়া হঠাতে দুৰ্দিন হৈ অন্ধকাৰিল আৰু বতাহ ৰূক্ষ হৈ ব’ল; চৌদিশে খগ-মৃগসকলে ক্ৰূৰ, ভয়াৱহ ধ্বনি উচ্চাৰণ কৰিলে।
Verse 12
ससिंहापचित्कन्धःशार्दूलसमविक्रमः ।।।।तानुत्पातानचिन्स्सैवनिर्जगामरणाजिरम् ।
সিংহসদৃশ কাঁধ আৰু শাৰ্দূলসম পৰাক্ৰম থকা সেই বীৰে অশুভ উৎপাতসমূহক অগ্ৰাহ্য কৰি ৰণাঙ্গণলৈ ওলাই গ’ল।
Verse 13
तथानिर्गच्छतस्तस्यरक्षसस्सहराक्षसैः ।।।।बभूवसुमहान्नादःक्षोभयन्निवसागरम् ।
সেই ৰাক্ষসজন ৰাক্ষসসেনাসহ বাহিৰ ওলাওঁতে, সাগৰকো কঁপাই তুলিব যেন লাগা এক অতি মহান নাদ উঠিল।
Verse 14
तेनशब्देनवित्रस्तावानराणांमहाचमूः ।।।।द्रुमशैलप्रहाराणांयोद्धुंसमुपतिष्ठतं ।
সেই নাদত ভীত হৈ উঠা বানৰসকলৰ মহাচমূ, গছ আৰু শিলাক প্ৰহাৰাস্ত্ৰ কৰি ধৰি, যুঁজিবলৈ সজাগ হৈ থিয় হ’ল।
Verse 15
तेषांयुद्धंमहारौद्रंसञ्जज्ञेकपिरक्षसाम् ।।।।रामरावणयोरर्धेसमभित्यक्तजीविनाम् ।
তাৰ পিছত কপি আৰু ৰাক্ষসসকলৰ মাজত অতি ভয়ংকৰ মহাৰৌদ্ৰ যুদ্ধ আৰম্ভ হ’ল—ৰামপক্ষ আৰু ৰাৱণপক্ষৰ বাবে জীৱন পণ কৰা যোদ্ধাসকলৰ।
Verse 16
सर्वेह्यतिबलाःशूराःसर्वेपर्वतसन्निभाः ।।।।हरयोराक्षसाश्चैवपरस्परजिघांसवः ।
সকলো অতি বলৱান আৰু শূৰ আছিল, সকলোৱে পৰ্বতসদৃশ দেখা দিছিল; বানৰ আৰু ৰাক্ষস উভয়েই পৰস্পৰক বধ কৰিবলৈ উদ্গ্ৰীৱ আছিল।
Verse 17
तेषांविवर्धतांशब्दःसंयुगेऽतितरस्विनाम् ।।।।शुश्रुवेसुमहान् कोपादन्योन्यमभिगर्जताम् ।
সেই যুদ্ধত অতিতৰস্বী যোদ্ধাসকলে ক্ৰোধে পৰস্পৰক গৰ্জন কৰোঁতে, তেওঁলোকৰ শব্দ বাঢ়ি বাঢ়ি অতি মহান গুঞ্জন হৈ শোনা গ’ল।
Verse 18
रजश्चारुणवर्णाभंसुभीममभवद् भृशम् ।।।।उद्धतंहरिरक्षोभिःसंरुरोधदिशोदश ।
তৎক্ষণাৎ ৰক্তাভ ৰঙৰ অতি ভয়ংকৰ ধূলিৰ মেঘ উঠিল; বানৰ আৰু ৰাক্ষসসকলৰ উদ্দাম সংঘাতে সি দহো দিশলৈ বিস্তৰি সকলো ঢাকি পেলালে।
Verse 19
अन्योन्यंरजसातेनकौशेयोद्धूतपाण्डुना ।।।।सम्वृतानिचभूतानिददृशुर्नरणाजिरे ।
বতাহত কৌশেয় (ৰেচম) যেনেকৈ ফিকা হয়, তেনে ফিকা ধূলিত ৰণাঙ্গনত সকলো প্ৰাণী আৱৃত হ’ল; সেয়ে কোনোবাই কোনোবাক দেখা নাপালে।
Verse 20
नध्वजोनपताकावाचर्मवातुरगोऽपिवा ।।।।आयुधंस्यन्दनोवापिददृशेतेनरेणुना ।
সেই ধূলিৰ মাজত ন ধ্বজ দেখা গ’ল, ন পতাকা; ন ঢাল, ন ঘোঁৰাো। অস্ত্ৰ আৰু ৰথো সেই ৰেণুত দৃষ্টিগোচৰ নহ’ল।
Verse 21
शब्दश्चसुमहांस्तेषांनर्दतामभिधावताम् ।।।।श्रूयतेतुमुलोयुद्धेनरूपाणिचकाशिरे ।
তেওঁলোকে গর্জন কৰি পৰস্পৰৰ ওপৰত ধাৱমান হোৱাত, যুদ্ধত অতি ভয়ংকৰ আৰু তুমুল কোলাহলময় মহাশব্দ শুনা গ’ল; কিন্তু কোনো ৰূপ স্পষ্ট হৈ উঠিল নহ’ল।
Verse 22
हरीनेवसुसंरुष्टाहरयोजघ्नुराहवे ।।।।राक्षसाराक्षसांश्चापिनिजघ्नुस्तिमिरेतदा ।
তাৰ পাছত সেই অন্ধকাৰত, অতি ক্ৰুদ্ধ বানৰসকলে ৰণক্ষেত্ৰত বানৰকেই আঘাত কৰিলে; আৰু ৰাক্ষসসকলেও তেতিয়া নিজৰ ৰাক্ষসকেই নিধন কৰিলে।
Verse 23
तेपरांश्चविनिघ्नन्तःस्वांश्चवानरराक्षसाः ।।।।रुधिरार्द्रांतदाचक्रुर्महींपङ्कानुलेपनाम् ।
পৰকেও আৰু নিজৰকেও নিধন কৰি, বানৰ আৰু ৰাক্ষসসকলে তেতিয়া পৃথিৱীক ৰক্তেৰে সিক্ত কৰিলে—যেন কাদাৰে লেপি দিয়া হৈছে।
Verse 24
ततस्तुरुधिरौघेणसिक्तंह्यपगतंरजः ।।।।शरीरशवसङ्कीर्णाबभूवचवसुन्धरा ।
তাৰ পাছত ৰক্তৰ সোঁতত সিক্ত হৈ ধূলি বহি গৈ লোপ পালে; আৰু বসুন্ধৰা শৱদেহ আৰু বিচ্ছিন্ন অঙ্গ-প্ৰত্যঙ্গৰে ছিটাই থকা যেন দেখা গ’ল।
Verse 25
द्रुमशक्तिगदाप्रासैश्शिलापरिघतोमरैः ।।।।हरयोराक्षसाश्चैवस्तूर्णंजघ्नुरन्योन्यमोजसा ।
গছ, শক্তি-ভালা, গদা আৰু প্ৰাস; লগতে শিলা, পৰিঘ (লোহদণ্ড) আৰু তোমৰ লৈ বানৰ আৰু ৰাক্ষসসকলে পৰস্পৰক মহাবলেৰে দ্ৰুতগতিতে আঘাত কৰিলে।
Verse 26
बाहुभिःपरिघाकारैर्युध्यन्तःपर्वतोपमाः ।।।।हरयोभीमकर्माणोराक्षसान्झघ्नुराहवे ।
পৰিঘ সদৃশ বাহুৰে যুঁজ দি, পৰ্বতসদৃশ আৰু ভীমকৰ্মা বানৰসকলে ৰণক্ষেত্ৰত ৰাক্ষসসকলক প্ৰহাৰ কৰি ভূমিত পেলাই দিলে।
Verse 27
राक्षसास्त्वभिसङ्क्रुद्धाःप्रासतोमरपाणयः ।।।।कपीन्निजघ्निरेतत्रशस्त्रःपरमदारुणैः ।
সেই ঠাইত ক্ৰোধে উন্মত্ত ৰাক্ষসসকলে প্ৰাস-তোমৰ হাতত লৈ, অতি ভয়ংকৰ শস্ত্ৰেৰে বানৰসকলক প্ৰহাৰ কৰি ঢলি পেলালে।
Verse 28
अकम्पनस्सुसङ्क्रुद्धोराक्षसानांचमूपतिः ।।।।सम्हर्षयतितान्सर्वान्राक्षसाभनिमविक्रमान् ।
অতিশয় ক্ৰুদ্ধ অকম্পন, ৰাক্ষসসেনাৰ মূপতি, ভয়াবহ পৰাক্ৰমী সেই সকলো ৰাক্ষসক উজ্জীৱিত কৰি হর্ষিত কৰিলে।
Verse 29
हरयस्त्वपिरक्षांसिमहाद्रुममहाश्मभिः ।।।।विदारयन्त्यभिक्रम्यशस्त्राण्याच्छिद्यवीर्यतः ।
কিন্তু বানৰসকলেও প্ৰত্যাক্ৰমণ কৰি আগবাঢ়িল; মহাদ্ৰুম আৰু বৃহৎ শিলাৰে ৰাক্ষসসকলক বিদীৰ্ণ কৰি, নিজ বীৰ্যবলেৰে তেওঁলোকৰ শস্ত্ৰ কেঢ়ি ল’লে।
Verse 30
एतस्मिन्नन्तरेवीराहरयःकुमुदोनलः ।।।।मैन्दश्चपरमक्रुद्धाश्चक्रुर्वेगमनुत्तमम् ।
ইতিমধ্যে বীৰ বানৰসকল—কুমুদ, নল আৰু মৈন্দ—পৰম ক্ৰোধে দগ্ধ হৈ, অনুত্তম বেগে আগলৈ ধাৱমান হ’ল।
Verse 31
तेतुवृक्षैर्महावीराराक्षसानांचमूमुखे ।।।।कदनंसुमहच्चक्रुर्लीलयाहरिपुङ्गवाः ।ममन्थूराक्षसान् सर्वेवानरागणशोभृशम् ।।।।
তাৰ পাছত সেই মহাবীৰ হৰিপুঙ্গৱসকলে গছ-গছনি লৈ ৰাক্ষসসেনাৰ অগ্ৰভাগত লীলাৰ দৰে অতি মহান সংহাৰ ঘটালে; বানৰগণসমূহে ৰাক্ষসসকলক পুনঃপুনঃ প্ৰচণ্ড বলে চূৰ্ণ-বিচূৰ্ণ কৰিলে।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Rāvaṇa’s rapid militarized response—dispatching Akampana—followed by the battlefield’s ethical breakdown under dust and confusion, where misrecognition leads to indiscriminate strikes, illustrating how war conditions can erode discernment between ally and enemy.
The sarga juxtaposes command rhetoric (praise of competence and loyalty) with utpāta signs and the fog-of-war, implying that leadership must acknowledge uncertainty: courage and agency persist, yet uncontrolled conditions can produce unintended harm, demanding disciplined perception and restraint.
Rather than a named monument, the text highlights the cultural motif of utpāta (ominous natural signs) and the archetypal battlefield (raṇājira), using dust, noise, banners, chariots, and weapon-objects as mapping markers for how war is experienced and narrated.