Sarga 71
अतिकायवधः (The Slaying of Atikāya)
युद्धकाण्ड
সৰ্গ ৭১ত অতিকায়ৰ আগমন বৰ্ণিত হৈছে—ৰাৱণৰ পুত্ৰ, পৰ্বতৰ দৰে বিশাল আৰু ব্ৰহ্মাৰ বৰদানে সুৰক্ষিত। ৰাক্ষস বাহিনী আৰু নিজৰ আত্মীয়-স্বজনক নিধন হোৱা দেখি ক্ৰোধেৰে তেওঁ ৰণক্ষেত্ৰত প্ৰৱেশ কৰে। দূৰৰ পৰা সেই মহাৰথীক দেখি শ্ৰী ৰাম বিভীষণক সুধে; বিভীষণে অতিকায়ক চিনাকি দিয়ে, ধান্যমালিনীৰ পুত্ৰ বুলি ক’য়, তেওঁৰ অস্ত্ৰবিদ্যা আৰু বৰদান-ৰক্ষিত কৱচৰ কথা বৰ্ণনা কৰে, যাৰ বাবে সাধাৰণ অস্ত্ৰে তেওঁক ভেদ কৰিব নোৱাৰে। অতিকায়ে বানৰ-সেনাৰ ব্যূহত ত্ৰাস সৃষ্টি কৰি যোগ্য প্ৰতিদ্বন্দ্বীৰ আহ্বান জনায়। লক্ষ্মণে আগবাঢ়ি উত্তৰ দিয়ে; দুয়োৰে গৰ্বোক্তি আৰু ধৰ্ম-নীতিৰ কথোপকথনে এই বোধ জাগে যে বীৰত্ব বাক্যত নহয়, কৰ্মত প্ৰকাশ পায়। তাৰ পিছত অগ্নি, সূৰ্য, ইন্দ্ৰ, বায়ু, যম আৰু ত্বষ্টৃ/ঈষীক আদি অস্ত্ৰেৰে ভয়ংকৰ সংঘাত হয়; আকাশত শৰ-শৰ টক্কৰ খায়, কিন্তু অতিকায়ৰ অভেদ্য কৱচ অচল থাকে। সৰ্পসদৃশ এক শৰে লক্ষ্মণ কিছুক্ষণ স্তম্ভিত হয়, কিন্তু পুনৰ স্থিৰ হৈ অতিকায়ৰ ৰথৰ ঘোঁৰা, সাৰথি আৰু ধুৰা আদি ধ্বংস কৰে। তেতিয়া বায়ুদেৱে গুৰুত্বপূর্ণ নিয়ম প্ৰকাশ কৰে—বৰদান-সুৰক্ষিত কৱচ ভেদ কৰিবলৈ কেৱল ব্ৰাহ্ম অস্ত্ৰই সক্ষম। লক্ষ্মণে ব্ৰাহ্ম অস্ত্ৰ আহ্বান কৰে; তাৰ প্ৰচণ্ড তেজে জগত কঁপাই তোলে, আৰু সেই অস্ত্ৰে অতিকায়ৰ প্ৰতিবিধান অতিক্ৰম কৰি তেওঁৰ মুকুটধাৰী মূৰ ছেদন কৰে। অৱশিষ্ট ৰাক্ষসসকল আতংকিত হৈ লংকাৰ ফালে পলাই যায়; বানৰ-সেনাই লক্ষ্মণক জয়ধ্বনি দিয়ে, আৰু তেওঁ শীঘ্ৰে শ্ৰী ৰামৰ কাষলৈ উভতি আহে।
Shlokas
Verse 1
स्वबलंव्यथितंदृष्टवातुमुलंरोमहर्षणम् ।भ्रातृ़ंश्चनिहतान् दृष्टवाशक्रतुल्यपराक्रमान् ।।।।पितृव्यौचापिसनृदृश्यसमरेसन्निघादितौ ।युद्धोन्मत्तं च मत्तं च भ्रातरौराक्षसर्षभौ ।।।।चुकोप च महातेजाब्रह्मदत्तवरोयुधि ।अतिकायोऽद्रिसङ्काशोदेवदानवदर्पहा ।।।।
নিজ বাহিনী বিধ্বস্ত হোৱা দেখি—সেই ভয়ংকৰ কোলাহলত দেহত ৰোমাঞ্চ জাগি উঠিল—আৰু ইন্দ্ৰসম পৰাক্ৰমী ভ্ৰাতৃসকলক নিহত অৱস্থাত দেখি; লগতে সমৰত একেলগে নিধন হোৱা পিতৃব্যদ্বয়ক, ৰাক্ষস-ঋষভ যুদ্ধে উন্মত্ত ‘যুদ্ধোন্মত্ত’ আৰু ‘মত্ত’ নামৰ দুজন ভ্ৰাতৃক দেখি—ব্ৰহ্মাৰ বৰপ্ৰাপ্ত, পৰ্বতসম অতিকায়, দেৱ-দানৱৰ দৰ্পভঞ্জক সেই মহাতেজস্বী যোদ্ধা ৰণক্ষেত্ৰত ক্ৰোধে জ্বলি উঠিল।
Verse 2
स्वबलंव्यथितंदृष्टवातुमुलंरोमहर्षणम् ।भ्रातृ़ंश्चनिहतान् दृष्टवाशक्रतुल्यपराक्रमान् ।।6.71.1।।पितृव्यौचापिसनृदृश्यसमरेसन्निघादितौ ।युद्धोन्मत्तं च मत्तं च भ्रातरौराक्षसर्षभौ ।।6.71.2।।चुकोप च महातेजाब्रह्मदत्तवरोयुधि ।अतिकायोऽद्रिसङ्काशोदेवदानवदर्पहा ।।6.71.3।।
নিজ বাহিনী বিধ্বস্ত হোৱা দেখি—সেই ভয়ংকৰ কোলাহলত দেহত ৰোমাঞ্চ জাগি উঠিল—আৰু ইন্দ্ৰসম পৰাক্ৰমী ভ্ৰাতৃসকলক নিহত অৱস্থাত দেখি; লগতে সমৰত একেলগে নিধন হোৱা পিতৃব্যদ্বয়ক, ৰাক্ষস-ঋষভ যুদ্ধে উন্মত্ত ‘যুদ্ধোন্মত্ত’ আৰু ‘মত্ত’ নামৰ দুজন ভ্ৰাতৃক দেখি—ব্ৰহ্মাৰ বৰপ্ৰাপ্ত, পৰ্বতসম অতিকায়, দেৱ-দানৱৰ দৰ্পভঞ্জক সেই মহাতেজস্বী যোদ্ধা ৰণক্ষেত্ৰত ক্ৰোধে জ্বলি উঠিল।
Verse 3
स्वबलंव्यथितंदृष्टवातुमुलंरोमहर्षणम् ।भ्रातृ़ंश्चनिहतान् दृष्टवाशक्रतुल्यपराक्रमान् ।।6.71.1।।पितृव्यौचापिसनृदृश्यसमरेसन्निघादितौ ।युद्धोन्मत्तं च मत्तं च भ्रातरौराक्षसर्षभौ ।।6.71.2।।चुकोप च महातेजाब्रह्मदत्तवरोयुधि ।अतिकायोऽद्रिसङ्काशोदेवदानवदर्पहा ।।6.71.3।।
নিজ বাহিনী বিধ্বস্ত হোৱা দেখি—সেই ভয়ংকৰ কোলাহলত দেহত ৰোমাঞ্চ জাগি উঠিল—আৰু ইন্দ্ৰসম পৰাক্ৰমী ভ্ৰাতৃসকলক নিহত অৱস্থাত দেখি; লগতে সমৰত একেলগে নিধন হোৱা পিতৃব্যদ্বয়ক, ৰাক্ষস-ঋষভ যুদ্ধে উন্মত্ত ‘যুদ্ধোন্মত্ত’ আৰু ‘মত্ত’ নামৰ দুজন ভ্ৰাতৃক দেখি—ব্ৰহ্মাৰ বৰপ্ৰাপ্ত, পৰ্বতসম অতিকায়, দেৱ-দানৱৰ দৰ্পভঞ্জক সেই মহাতেজস্বী যোদ্ধা ৰণক্ষেত্ৰত ক্ৰোধে জ্বলি উঠিল।
Verse 4
स भास्करसहस्रस्यसङ्घातमिवभास्वरम् ।रथमास्थायशक्रारिरभिदुद्राववानरान् ।।।।
হাজাৰ সূৰ্যৰ একত্ৰ দীপ্তিৰ দৰে জ্যোতিষ্মান, মুকুটধাৰী শক্ৰ-শত্ৰু ৰথ আৰোহণ কৰি বানৰসকলৰ ওপৰত সোজাকৈ ধাৱিত হ’ল।
Verse 5
स विस्फार्यमहाचापंकिरीटीमृष्टकुण्डलः ।नामविश्रावयामासननाद च महास्वनम् ।।।।
কিৰীটধাৰী আৰু চকচকীয়া কুণ্ডলৰে শোভিত হৈ, সি মহাচাপখন ঝণকাৰিলে; নিজৰ নাম উচ্চস্বৰে ঘোষণা কৰি মহাস্বনে গর্জন কৰিলে।
Verse 6
तेनसिंहप्रणादेननामविश्रावणेन च ।ज्याशब्देन च भीमेनत्रासयामासवानरान् ।।।।
তেওঁৰ সিংহপ্ৰণাদে, নিজৰ নামঘোষণাৰে আৰু ভীম জ্যাশব্দে তেওঁ বানৰসকলক আতংকিত কৰি তুলিলে।
Verse 7
तेदृष्टवादेहमाहात्म्यंकुम्भकर्णोऽयमुथतितः ।भयार्तावानरास्सर्वेसंश्रयन्तेपरस्परम् ।।।।
সেই দেহৰ অপাৰ মহিমা আৰু বিশালতা দেখি বানৰসকলে ভাবিলে—“এইজন কুম্ভকৰ্ণ পুনৰ উঠিছে।” ভয়াকুল হৈ সকলো বানৰে পৰস্পৰে পৰস্পৰৰ আশ্ৰয় লৈ একেলগে আঁকোৱালি ধৰিলে।
Verse 8
तेतस्यरूपमालोक्ययथाविष्टोस्त्रिविक्रमे ।भयाद्वानरयूधास्तेविद्रवन्तिततस्ततः ।।।।
তেওঁৰ ৰূপ দেখি—যেন ত্ৰিবিক্ৰমৰ পৰাক্ৰমে আৱিষ্ট—ভয়ত সেই বানৰযোদ্ধাৰ দলবোৰ ইফালে-সিফালে ছিটকি পলাই গ’ল।
Verse 9
तेऽतिकायंसमासाद्यवानरामूढचेतसः ।शरण्यंशरणंजग्मुर्लक्ष्मणाग्रजमाहवे ।।।।
অতিকায়ক সন্মুখীন হৈ বানৰ যোদ্ধাসকলৰ চিত্ত মোহগ্ৰস্ত হ’ল; যুদ্ধত শৰণ্য, লক্ষ্মণৰ অগ্ৰজ শ্ৰীৰামৰ ওচৰত সিহঁতে শৰণ ল’লে।
Verse 10
तोऽतिकायंकाकुत्स्थोरथस्थंपर्वतोपमम् ।ददर्शधवनिनंदूराद्गर्जन्तंकालमेघवत् ।।।।
তেতিয়া কাকুৎস্থবংশীয়ে দূৰৰ পৰা ৰথত আৰূঢ়, পৰ্বতসম অতিকায়ক দেখিলে—ধনু ধৰি, প্ৰলয়কালৰ কালমেঘৰ দৰে গর্জন কৰি।
Verse 11
स तंदृष्टवामहात्मानंराघवस्तुविसिस्मिये ।वानरान् सान्त्वयित्वा च विभीषणमुवाच ह ।।।।
সেই মহাত্মাক দেখি ৰাঘৱ বিস্মিত হ’ল; বানৰসকলক সান্ত্বনা দি পাছত তেওঁ বিভীষণক ক’লে।
Verse 12
कोऽसौपर्वतसङ्काशोधनुष्मान्हरिलोचनः ।युक्तेहयसहस्रेणविशालेस्यन्दनेस्थितः ।।।।
সেইজন কোন—পৰ্বতৰ দৰে দেহবিশিষ্ট, ধনুৰ্ধাৰী, হৰিলোচন (হালধীয়া চকুৰ) যোদ্ধা—যি হাজাৰ ঘোঁৰাৰে যোজিত বিশাল ৰথত অৱস্থিত?
Verse 13
य एषनिशितैश्शूलैस्सुतीक्णैःप्रासमुद्गरैः ।अर्चिष्मद्भिर्वृतोभातिभूतैरिवमहेश्वरः ।।।।
সেইজন কোন—নিশিত শূল, অতি তীক্ষ্ণ প্ৰাস আৰু মুদ্গৰ, জ্বলন্ত তেজস্বী অস্ত্ৰসমূহেৰে আৱৃত হৈ দীপ্তিমান—যেন ভূতগণেৰে পৰিবৃত মহেশ্বৰ?
Verse 14
कालजिह्वाप्रकाशाभिर्यएषोऽतिविराजते ।आवृतोरथशक्तीभिर्विद्युद्भिरिवतोयदः ।।।।
সেইজন কোন—কালজিহ্বাৰ দৰে প্ৰকাশমান ৰথশক্তিসমূহেৰে আৱৃত হৈ অতি উজ্জ্বলভাৱে দীপ্তিমান—যেন বিদ্যুতেৰে পৰিবেষ্টিত বৰষুণীয়া মেঘ?
Verse 15
धनूंषिचास्यसज्जानिहेमपृष्ठानिसर्वशः ।शोभयन्तिरथश्रेष्ठंशक्रचापमिवाम्बरम् ।।।।
তেওঁৰ সাজু ধনুবোৰ—সৰ্বদিশে সোণালী পিঠযুক্ত—সেই শ্ৰেষ্ঠ ৰথখনক শোভা দিয়ে; যেন ইন্দ্ৰধনু আকাশক শোভিত কৰে।
Verse 16
क एषरक्षश्शार्दूलोरणभूमिविराजयन् ।अभ्येतिरथिनांश्रेष्ठोरथेनादित्यतेजसा ।।।।ध्वजशृङ्गप्रतिष्ठेनराहुणाभिविराजते ।सूर्यरमशिनिभैर्बाणैर्दिशो दश विराजयन् ।।।।
ৰণভূমিক উজ্জ্বল কৰি আগবাঢ়ি অহা এই ৰাক্ষস-শাৰ্দূল কোন? ৰথীসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ সেইজন সূৰ্য্য-তেজৰ দৰে দীপ্তিমান ৰথেৰে আগুৱাই আহে। ধ্বজদণ্ডৰ শিখৰত প্ৰতিষ্ঠিত ধ্বজত ৰাহুৰ চিহ্ন ঝলমল কৰে; আৰু সূৰ্য্যৰশ্মিসদৃশ বাণেৰে দহো দিশ উজ্জ্বল কৰে।
Verse 17
क एषरक्षश्शार्दूलोरणभूमिविराजयन् ।अभ्येतिरथिनांश्रेष्ठोरथेनादित्यतेजसा ।।6.71.16।।ध्वजशृङ्गप्रतिष्ठेनराहुणाभिविराजते ।सूर्यरमशिनिभैर्बाणैर्दिशो दश विराजयन् ।।6.71.17।।
তেওঁৰ ধনুও দীপ্তিমান—ত্ৰিবক্ৰ, মেঘগর্জনাৰ দৰে নাদময়, সোণালী পিঠেৰে অলংকৃত—শতক্ৰতু (ইন্দ্ৰ)ৰ ধনুৰ দৰে প্ৰসিদ্ধ।
Verse 18
त्रिणतंमेघसन्नादंहेमपृष्ठमलङ्कृतम् ।शतक्रतुधनुःप्रख्यंधनुश्चास्यविराजते ।।।।
তেওঁৰ ধনুও দীপ্তিমান—ত্ৰিবক্ৰ, মেঘগর্জনাৰ দৰে নাদময়, সোণালী পিঠেৰে অলংকৃত—শতক্ৰতু (ইন্দ্ৰ)ৰ ধনুৰ দৰে প্ৰসিদ্ধ।
Verse 19
स ध्वजस्सपताकश्चसानुकर्षोमहारथः ।चतुस्सादिसमायुक्तोमेघस्तनितानि ।।।।
ধ্বজ-পতাকাসহ, সকলো সজ্জা-উপকৰণেৰে সুসজ্জিত সেই মহাৰথ চাৰি সাৰথিযুক্ত আছিল আৰু মেঘগর্জনাৰ দৰে গম্ভীৰ ধ্বনি তুলিছিল।
Verse 20
विंशतिर्दशचाष्टौ च तूण्योऽस्यरथमास्थिताः ।कार्मुकानि च भीमानिज्याश्चकाञ्चनपिङ्गळाः ।।।।
তেওঁৰ ৰথত বিশটা তূণী স্থাপিত আছিল; দহটা ভয়ংকৰ কাৰ্মুক আৰু আঠটা ধনুৰ্জ্যা—কাঞ্চনপিঙ্গল, সুৱৰ্ণ-হালধীয়া আভাযুক্ত—সজাই থোৱা আছিল।
Verse 21
द्वौ च खडगौरथगतौपार्श्वस्थौपार्श्वशोभितौ ।चतुर्हस्तत्सरुयुतौव्यक्तहस्तदशायतौ ।।।।
আৰু ৰথত দুটা খড়্গো আছিল—দুয়োটা পাষাণে ঝুলিছিল, পাষাণক শোভা দিয়া অলংকাৰৰ দৰে; প্ৰতিটোত মুঠ (সৰু) যুক্ত, চাৰি হস্ত পৰিমাণৰ মুঠ আৰু স্পষ্ট দহ হস্ত দৈৰ্ঘ্য আছিল।
Verse 22
रक्तगण्ठगुणोधीरोमहापर्वतसन्निभः ।कालःकालमहावक्त्रोमेघस्थइवभास्करः ।।।।
ডিঙিত ৰক্তবৰ্ণৰ মালা ধৰি, ধীৰ আৰু মহাপৰ্বতৰ দৰে দঢ়কায়; মৃত্যুৰ দৰে ভয়ংকৰ, কালৰ দৰে শ্যাম আৰু মহাবক্ত্ৰ—মেঘে আৱৃত সূৰ্যৰ দৰে তেওঁ প্ৰকাশ পাইছিল।
Verse 23
काञ्चनाङ्गदनद्धाभ्यांभूजाभ्यामेषशोभते ।शृङ्गाभ्यामिवतुङ्गाभ्यांहिमवान् पर्वतोत्तमः ।।।।
দুয়োটা বাহুত কাঞ্চন অঙ্গদ বাঁধি থকাৰ বাবে তেওঁ দীপ্তিময় হৈ শোভা পাইছিল—যেনেকৈ দুটা উচ্চ শৃংগেৰে শোভিত শ্ৰেষ্ঠ হিমৱান পৰ্বত।
Verse 24
कुण्डलाभ्यांतुयस्यैतद्भतध्भातिशुभेक्ष ।पुनर्वस्वन्तरगतंपूर्णंभिंबमिवैंदवम् ।।।।
হে শুভনয়না! তেওঁৰ দুয়োটা কুণ্ডলৰ মাজত মুখখন এনেদৰে দীপ্তিময় হৈ ভাসে, যেন পুনৰ্বসু নক্ষত্ৰমণ্ডলৰ মাজত স্থিত পূৰ্ণ চন্দ্ৰবিম্ব।
Verse 25
आचक्ष्वमेमहाबाहोत्वमेनंराक्षसोत्तमम् ।यंदृष्टवावानरास्सर्वेभयार्ताविद्रुतादिशः ।।।।
হে মহাবাহো! মোক কোৱা, এই ৰাক্ষসোত্তম কোন—যাক দেখি সকলো বানৰদল ভয়াৰ্ত হৈ সকলো দিশলৈ পলাই গ’ল?
Verse 26
स पृष्टोराजपुत्रेणरामेणामिततेजसा ।आचचक्षेमहातेजारघवायविभीषणः ।।।।
অমিততেজস্বী ৰাজপুত্ৰ ৰামে সোধাত, মহাতেজস্বী বিভীষণে ৰাঘৱক সেই কথা বিস্তাৰে বুজাই ক’লে।
Verse 27
दशग्रीवोमहातेजाराजावैश्रवणानुजः ।भीमकर्मामहोत्साहोरावणोराक्षसाधिपः ।।।।
দশগ্ৰীৱ, মহাতেজস্বী ৰজা, বৈশ্ৰৱণৰ অনুজ; ভীমকৰ্মা, মহোৎসাহী—সেই ৰাৱণেই ৰাক্ষসাধিপ।
Verse 28
तस्यासीद्वीर्यवान्पुत्रोरावणप्रतिमोरणे ।वृद्धसेवीश्रुतिधरस्सर्वास्त्रविदुषांवरः ।।।।
তেওঁৰ এজন বীৰ্যৱান পুত্ৰ জন্মিছিল, ৰণত ৰাৱণৰ সমান; বৃদ্ধসেৱী, শ্ৰুতিধৰ, আৰু সকলো অস্ত্ৰবিদ্যাত নিপুণসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ।
Verse 29
अश्वपृष्ठेरथेनागेखडगेधनुषिकर्षणे ।भेदेसान्त्वे च दाने च नयेमन्त्रे च सम्मतः ।।।।
অশ্বপৃষ্ঠে, ৰথত আৰু গজত আৰোহণত সি প্ৰবীণ বুলি সম্মত আছিল; খড়্গ আৰু ধনুৰ্বিদ্যাত নিপুণ, আৰু ভেদ, সান্ত্বনা, দান, নীতি আৰু মন্ত্ৰণাতো পাণ্ডিত্যসম্পন্ন আছিল।
Verse 30
यस्यबाहूसमाश्रित्यलङ्कावसतिनिर्भया ।तनयंधान्यमालिन्याअतिकायमिमंविदुः ।।।।
ধান্যমালিনীৰ পুত্ৰ এই অতিকায়ক চিনা—যাৰ বাহুৰ আশ্ৰয় লৈ লংকা নিৰ্ভয়ে বাস কৰে।
Verse 31
एतेनाराधितोब्रह्मोतपसाभावितात्मना ।अस्त्राणिचाप्यवाप्तानिरिपवश्चपराजिताः ।।।।
তপস্যাৰে সংযত-ভাৱিত আত্মা হৈ সি ব্ৰহ্মাক আৰাধনা কৰিলে; আৰু দিৱ্য অস্ত্ৰ লাভ কৰিলে—যাৰ দ্বাৰা তাৰ শত্রুসকল পৰাজিত হ’ল।
Verse 32
सुरासुरैरवध्यत्वंदत्तमस्मैस्वयम्भुवा ।एतच्चकवचंदिव्यंरधश्चैषोऽरभास्वरः ।।।।
স্বয়ম্ভূ ব্ৰহ্মাই তাক দেৱ আৰু অসুৰসকলৰ দ্বাৰা অবধ্যত্ব দান কৰিলে; আৰু এই দিৱ্য কবচ তথা সূৰ্যসদৃশ দীপ্তিমান এই ৰথো তাৰ আছে।
Verse 33
एतेनशतशोदेवादानवाश्चपराजिताः ।रक्षितानि च रक्षांसियक्षाश्चापिनिषूदिताः ।।।।
তেওঁৰ দ্বাৰা শতশঃ দেৱ আৰু দানৱ পৰাজিত হ’ল; ৰাক্ষসসকল ৰক্ষিত হ’ল, আৰু যক্ষসকলকো নিধন কৰা হ’ল।
Verse 34
वज्रंविष्टम्भितंयेनबाणैरिन्द्रस्यधीमतः ।पाशस्सलिलराजस्यरणेप्रतिहतस्तथा ।।।।एषोऽतिकायोबलवान्राक्षसानामथर्षभः ।रावणस्यतोधीमान्देवदानवदर्पहा ।।।।
তেওঁৰ বাণে ধীমান ইন্দ্ৰৰ বজ্ৰকো ৰোধ কৰিলে; আৰু ৰণত জলৰাজ বৰুণৰ পাশো তেনেদৰে প্ৰতিহত হ’ল।
Verse 35
वज्रंविष्टम्भितंयेनबाणैरिन्द्रस्यधीमतः ।पाशस्सलिलराजस्यरणेप्रतिहतस्तथा ।।6.71.34।।एषोऽतिकायोबलवान्राक्षसानामथर्षभः ।रावणस्यतोधीमान्देवदानवदर्पहा ।।6.71.35।।
এইজন অতিকায়—বলৱান, ৰাক্ষসসকলৰ মাজত বৃষভসদৃশ শ্ৰেষ্ঠ; ৰাৱণৰ ধীমান পুত্ৰ, যি দেৱ-দানৱৰ দৰ্প চূৰ্ণ কৰে।
Verse 36
तदस्मिन्क्रियतांयत्नःक्षिप्रंपुरुषपुंगव ।पुरावानरसैन्यानिक्ष्यंनयतिसायकैः ।।।।
সেয়ে, হে পুৰুষপুঙ্গৱ, তাৰ বিৰুদ্ধে শীঘ্ৰে প্ৰয়াস কৰা—সেই নিজৰ বাণেৰে বানৰসেনাক ক্ষয়লৈ নিয়াৰ আগতেই।
Verse 37
ततोतिकायोबलवान्प्रविश्यहरिवाहिनीम् ।विष्फारयामासधनुर्ननाद च पुनःपुनः ।।।।
তাৰ পাছত বলৱান অতিকায় বানৰবাহিনীত প্ৰৱেশ কৰিলে; তেওঁ ধনুক বিষ্ফাৰ কৰি পুনঃপুনঃ গর্জন কৰিলে।
Verse 38
तंभीमवपुषंदृष्टवारथस्थंरथिनांवरम् ।अभिपेतुर्महात्मानोयेप्रधानावनौकसः ।।।।
ভয়ংকৰ দেহধাৰী, ৰথত অৱস্থিত আৰু ৰথীসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ সেইজনক দেখি, মহাত্মা অগ্ৰণী বানৰসকলে তেওঁৰ ওপৰত ধাৱিত হ’ল।
Verse 39
कुमुदोद्विविदोमैन्दोनीलश्शरभएव च ।पादपैर्गिरिशृङ्गैश्चयुगपत्समभिद्रवन् ।।।।
কুমুদ, দ্বিবিদ, মৈন্দ, নীল আৰু শৰভো—গছ-গছনি আৰু পৰ্বতশিখৰ ধৰি—একেলগে একে সময়তে তেওঁৰ ওপৰত ধাৱিত হ’ল।
Verse 40
तेषांवृक्षांश्चशैलांश्चशरैःकाञ्चनभूषणैः ।अतिकायोमहातेजाश्चिच्छेदास्त्रविदांवरः ।।।।
তেওঁলোকে নিক্ষেপ কৰা গছ আৰু শিলাবোৰক, মহাতেজস্বী অতীকায়—অস্ত্ৰবিদ্যাৰ শ্ৰেষ্ঠ—সুৱৰ্ণভূষিত শৰদ্বাৰা চিৰি চিৰি কাটি পেলালে।
Verse 41
तांश्चैवसर्वान् स हरीन् शरैस्सर्वायसैर्बली ।विव्याथाभिमुखस्सङ्ख्येभीमकायोनिशाचर ।।।।
ভয়ংকৰ কায়াধাৰী সেই বলৱান নিশাচৰে, ৰণক্ষেত্ৰত সন্মুখে থিয় হৈ, সেই সকলো বানৰক লোহাৰ শৰদ্বাৰা বিদ্ধ কৰিলে।
Verse 42
तेऽर्दितांबाणवर्षेणभिन्नगात्राःप्लवङ्गमाः ।न शेकुरतिकायस्यप्रतिकर्तुंमहारणे ।।।।
অতিকায়ৰ বাণবৃষ্টিত পীড়িত, অঙ্গ-প্ৰত্যঙ্গ বিদীৰ্ণ হৈ আহত প্লৱংগসকলে সেই মহাৰণত অতিকায়ৰ প্ৰতি কোনো ফলপ্ৰসূ প্ৰতিকাৰ কৰিব নোৱাৰিলে।
Verse 43
तत् त्सैन्यंहरिवीराणांत्रासयामासराक्षसः ।मृगयूथमिवक्रुद्धोहरिर्यौवनदर्पितः ।।।।
সেই ৰাক্ষসে হৰিবীৰসকলৰ সেনাক ত্ৰাসগ্ৰস্ত কৰিলে—যৌৱনৰ দৰ্পত উন্মত্ত ক্ৰুদ্ধ সিংহে যেন মৃগযূথক ছিন্নভিন্ন কৰি ছিটাই দিয়ে।
Verse 44
सराक्षसेन्द्रोहरिसैन्यमध्येनायुध्यमानंनिजघानकञ्चित् ।उपेत्यरामंसधम: कलापी स गर्वितंवाक्यमिदंबभाषे ।।।।
ৰাক্ষসেন্দ্ৰই হৰিসেনাৰ মাজত কেৱল যিসকল যুঁজত লিপ্ত আছিল তেওঁলোককেই আঘাত কৰিলে, অযোদ্ধাক নহয়; তাৰপিছত হাতে ধনু, পিঠিত তূণীৰ লৈ ৰামৰ ওচৰলৈ আহি গৰ্বভৰা বাক্য ক’লে।
Verse 45
रथेस्थितोहंशरचापपाणिर्नप्राकृतंकञ्चनयोधयामि ।यस्यास्तिकश्चिद्व्यवसाययुक्तोददातुमेक्षिप्रमिहाद्ययुद्धम् ।।।।
“ৰথত অৱস্থিত হৈ, হাতে ধনু-শৰ লৈ, মই সাধাৰণ যোদ্ধাৰ সৈতে যুদ্ধ নকৰোঁ। ইয়াত যদি কোনো দঢ় সংকল্প আৰু সামৰ্থ্যযুক্ত ব্যক্তি থাকে, তেন্তে আজি শীঘ্ৰে মোক যুদ্ধ দিওক।”
Verse 46
तत्तस्यवाक्यंब्रुवतोनिशम्यचुकोपसौमित्रिरमित्रहन्ता ।अमृष्यमाणश्चसमुत्पपातजग्राहचापं च ततस्स्मयित्वा ।।।।
তাৰ সেই বাক্য শুনি, অমিত্ৰহন্তা সৌমিত্ৰি ক্ৰোধে জ্বলি উঠিল; দৰ্প সহিব নোৱাৰি সি ঝপিয়াই উঠি, মৃদু হাসি সহ নিজৰ ধনু ধৰি ল’লে।
Verse 47
क्रुद्धस्सौमित्रिरुत्पत्यतूणादाक्षिप्यसायकम् ।पुरस्तादतिकायस्यविचकर्षमहद्धनुः ।।।।
ক্ৰুদ্ধ সৌমিত্ৰি জঁপিয়াই উঠি, তূণৰ পৰা এটা শৰ টানি ল’লে; অতীকায়ৰ সন্মুখত থিয় হৈ নিজৰ মহাধনু সম্পূৰ্ণকৈ টানিলে।
Verse 48
पूरयन् स महींशैलानाकाशंसागरंदिशः ।ज्याशब्दोलक्ष्मणस्योग्रस्त्रासयन् रजनीचरान् ।।।।
লক্ষ্মণৰ ধনুৰ উগ্ৰ জ্যা-শব্দে পৃথিৱী-পৰ্বত, আকাশ-সাগৰ আৰু সকলো দিশ ভৰি পেলালে; ৰজনীচৰসকলক ত্ৰাসগ্ৰস্ত কৰি তুলিলে।
Verse 49
सौमित्रेश्चापनिर्घोषंश्रुत्वाप्रतिभयंतदा ।विसिष्मियेमहातेजाराक्षसेन्द्रात्मजोबली ।।।।
তেতিয়া সৌমিত্ৰিৰ ধনুৰ গর্জনসদৃশ নিৰ্ঘোষ শুনি, মহাতেজস্বী আৰু বলৱান ৰাক্ষসেন্দ্ৰৰ পুত্ৰ নিজেই ভীত হৈ বিস্মিত হৈ থিয় ৰ’ল।
Verse 50
अथातिकायःकुपितोदृष्टवालक्ष्मणमुत्थितम् ।आदायनिशितंबाणमिदंवचनमब्रवीत् ।।।।
তাৰ পিছত অতীকায় ক্ৰুদ্ধ হৈ, লক্ষ্মণ উঠি অহা দেখি, তীক্ষ্ণ শৰ হাতত লৈ এই বাক্য ক’লে।
Verse 51
बालस्त्वमसिसौमित्रेविक्रमेष्वविचक्षणः ।गच्छकिंकालसदृशंमांयोधयतुमिच्छसि ।।।।
সৌমিত্ৰে, তুমি এতিয়াও বালক; বিক্ৰমৰ কৰ্মত তোমাৰ বিবেক নাই। যোৱা—মৃত্যুৰ সদৃশ মোৰ সৈতে যুদ্ধ কৰিবলৈ কিয় ইচ্ছা কৰিছা?
Verse 52
न हिमद्बाहुसृष्टानामस्त्राणाहिमवानपि ।सोढुमुत्सहतेवेगमन्तरिक्षमथोमही ।।।।
মোৰ বাহুৰ পৰা নিক্ষিপ্ত অস্ত্ৰসমূহৰ প্ৰচণ্ড বেগ হিমৱানেও সহিব নোৱাৰে; ন আকাশমধ্য, ন পৃথিৱী—সিহঁতৰ বল ধাৰণ কৰিব নোৱাৰে।
Verse 53
सुखप्रसुप्तंकालाग्निंविबोधयितुमिच्छसि ।न्यस्यचापंनिवर्तस्वमाप्राणान् जहिमद्गतः ।।।।
সুখে নিদ্ৰিত প্ৰলয়াগ্নিক জাগ্ৰত কৰিব বিচাৰিছা নেকি? ধনু ৰাখি উভতি যা; মোৰ বিৰুদ্ধে আহি প্ৰাণ নেহেৰুৱা।
Verse 54
अथवात्वंप्रतिष्टब्धो न निवर्तितुमिच्छसि ।तिष्ठप्राणान् परित्यज्यगमिष्यसियमक्ष्यम् ।।।।
নহ’লে যদি তুমি হঠধৰ্মী হৈ উভতি যাবলৈ নচাহা, তেন্তে থিয় হৈ থাক; প্ৰাণ ত্যাগ কৰি তুমি যমলোকলৈ যাবা।
Verse 55
पश्यमेनिशितान्बाणानरिदर्पनिषूदनान् ।ईश्वरायुधसङ्काशांस्तप्तकाञ्चनभूषणान् ।।।।
মোৰ তীক্ষ্ণ বাণসমূহ চোৱা—শত্ৰুৰ দৰ্প নাশকৰ; ঈশ্বৰৰ আয়ুধ সদৃশ, তপ্ত স্বৰ্ণালংকাৰৰে শোভিত।
Verse 56
एषतेसर्पसंकाशोबाणःपास्यतिशोणितम् ।मृगराजइवक्रुद्धोनागराजस्यशोणितम् ।।।।इत्येवमुक्त्वासंक्रुद्धश्शरंधनुषिसंदधे ।
“মোৰ এই সৰ্পসদৃশ বাণ তোৰ ৰক্ত পান কৰিব—যেনে ক্ৰুদ্ধ মৃগৰাজে গজৰাজৰ ৰক্ত পান কৰে।” এইদৰে কৈ ক্ৰোধেৰে তেওঁ শৰখন ধনুত সংধান কৰিলে।
Verse 57
श्रुत्वातिकायस्यवचस्सरोषंसगर्वितंसम्यतिराजपुत्रः ।स सञ्चुकोपातिबलोमनस्वीरुवाचवाक्यं च ततोमहार्थम् ।।।।
ৰণভূমিত অতিকায়ৰ ক্ৰোধভৰা, গৰ্বিত বাক্য শুনি, ৰাজপুত্ৰ—অতিবলৱান আৰু মহামনস্বী—নিজেও ক্ৰুদ্ধ হ’ল আৰু তাৰ পাছত মহাৰ্থযুক্ত উত্তৰ বাক্য ক’লে।
Verse 58
न वाक्यमात्रेणभवान् प्रधानो न कत्थनात्सत्पुरुषाभवन्ति ।मयिस्थितेधन्विनिबाणपाणौनिदर्शयस्वात्मबलंदुरात्मन् ।।।।
দুৰাত্মা! কেৱল বাক্য-মাত্ৰে কোনোজন প্ৰধান নহয়, আৰু কত্থন-গৰ্বে সৎপুৰুষো নহয়। মই ইয়াত ধনুৰ্ধাৰী, বাণহস্তে স্থিত; তোৰ আত্মবল দেখুৱাই দে।
Verse 59
कर्मणासूचयात्मानं न विकत्थितुमर्हसि ।पौरुषेणतुयोयुक्तस्सतुशूरइतिस्मृतः ।।।।
কৰ্মৰ দ্বাৰাই নিজকে প্ৰকাশ কৰ; বিকত্থা কৰা তোৰ বাবে উচিত নহয়। পৌৰুষে যি যুক্ত, সেয়াই ‘শূৰ’ বুলি স্মৃত।
Verse 60
सर्वायुधसमायुक्तोधन्वीत्वंरथमास्थितः ।शरैर्वायदिवाप्यस्त्रैर्दर्शयस्वपराक्रमम् ।।।।
যদিও তুমি সকলো অস্ত্ৰেৰে সজ্জিত হৈ ৰথত আৰোহণ কৰিছা, তথাপিও শৰ বা আন অস্ত্ৰৰ দ্বাৰা তোমাৰ পৰাক্ৰম প্ৰদৰ্শন কৰা।
Verse 61
ततश्शिरस्तेनिशितैःपातयिष्याम्यहंशरैः ।मारुतःकालसम्पक्वंवृन्तात्ताळफलंयथा ।।।।
তেতিয়া মই মোৰ তীক্ষ্ণ শৰৰ দ্বাৰা তোমাৰ শিৰচ্ছেদ কৰিম, যেনেকৈ বতাহে পকা তাল ফলক তাৰ ঠাৰিৰ পৰা খহাই পেলায়।
Verse 62
अद्यतेमामकाबाणास्तप्तकाञ्चनभूषणाः ।पास्यन्तिरुधिरंगात्राद्बाणशल्यान्तरोत्थितम् ।।।।
আজি সোণেৰে বিভূষিত মোৰ শৰবোৰে তোমাৰ শৰীৰৰ ঘাঁৰ পৰা নিৰ্গত হোৱা তেজ পান কৰিব।
Verse 63
बालोऽयमितिविज्ञाय न मावज्ञातुमर्हसि ।बालोवायदिवावृद्धोमृत्युंजानीहिसंयुगे ।।।।बालेनविष्णुनालोकास्त्रयःक्रान्तास्त्रिविक्रमैः ।
মোক লৰা বুলি ভাবি অৱজ্ঞা নকৰিবা। লৰাই হওক বা বৃদ্ধই হওক, যুদ্ধত মোক মৃত্যু বুলি জানিবা। যেনেকৈ বামন ৰূপী বিষ্ণুৱে তিনি খোজত তিনিও লোক আৱৰি লৈছিল।
Verse 64
लक्ष्मणस्यवचश्श्रुत्वाहेतुमत्परमार्थवत् ।।।।अतिकायःप्रचुक्रोधबाणंचोत्तममाददे ।
লক্ষ্মণৰ যুক্তিপূৰ্ণ আৰু সত্য বচন শুনি অতিকায়ে ক্ৰোধত জ্বলি উঠিল আৰু এডাল উত্তম শৰ হাতত ললে।
Verse 65
ततोविद्याधराभूतादेवादैत्यामहर्षयः ।।।।गुह्यकाश्चमहात्मानस्तद्युद्धंद्रष्टुमागमन् ।
তাৰ পিছত বিদ্যাধৰ, ভূত, দেৱ, দৈত্য, মহর্ষি আৰু মহাত্মা গুহ্যকসকল সেই যুদ্ধ দৰ্শন কৰিবলৈ আহি উপস্থিত হ’ল।
Verse 66
तोऽतिकायःकुपितश्चापमारोप्यसायकम् ।।।।लक्ष्मणायप्रचिक्षेपसङ्क्षिपन्निवचाम्बरम् ।
তাৰ পিছত ক্ৰুদ্ধ অতিকায়ে ধনুত বাণ আৰোপ কৰি, যেন আকাশকেই চিৰি পেলাব, তেনেদৰে লক্ষ্মণৰ ফালে নিক্ষেপ কৰিলে।
Verse 67
तमापतन्तंनिशितंशरमाशीविषोपमम् ।।।।अर्धचन्द्रेणचिच्छेदलक्ष्मणःपरवीरहा ।
নিজৰ ফালে ধাৱমান তীক্ষ্ণ, আশীবিষ-সদৃশ বিষময় বাণটোক পৰবীৰহা লক্ষ্মণে অৰ্ধচন্দ্ৰাকাৰ বাণেৰে ছেদন কৰিলে।
Verse 68
तंनिकृत्तंशरंदृष्टवाकृत्तभोगमिवोरगम् ।।।।अतिकायोभृशंक्रुद्धःपञ्चबाणान् समाददे ।
নিজৰ বাণ কটা হোৱা দেখি—যেন কটা ভোগ থকা সাপ—অতিকায় ভীষণ ক্ৰুদ্ধ হৈ পাঁচটা বাণ হাতত ল’লে।
Verse 69
तान्शरान् सम्प्रचिक्षेपलक्ष्मणायनिशाचरः ।।।।तानप्राप्तान् शरैस्तीक्ष्णैश्चिच्छेदभरतानुजः ।
নিশাচৰ ৰাক্ষসে সেই বাণসমূহ লক্ষ্মণৰ ফালে নিক্ষেপ কৰিলে; কিন্তু ভৰতানুজ লক্ষ্মণে সিহঁত ওচৰ পোৱাৰ আগতেই তীক্ষ্ণ বাণেৰে সিহঁতক ছেদন কৰি পেলালে।
Verse 70
सतान् छित्त्वाशितैर्बाणैर्लक्ष्मणःपरवीरहा ।।।।आददेनिशितंबाणंज्वलन्तमिवतेजसा ।
তীক্ষ্ণ বাণেৰে সেই অস্ত্ৰসমূহ ছিন্ন কৰি, পৰবীৰহন্তা লক্ষ্মণে নিজৰ তেজেৰে জ্বলি উঠা যেন লাগা আন এটা নিসিত বাণ হাতত ল’লে।
Verse 71
तमादायधनुश्श्रेष्ठेयोजयामासलक्ष्मणः ।।।।विचकर्ष च वेगेनविससर्ज च वीर्यवान् ।
সেই বাণ লৈ বীৰ লক্ষ্মণে শ্ৰেষ্ঠ ধনুত তাত জোৰালে; বেগেৰে টানি এৰি দিলে।
Verse 72
पूर्णायतविसृषेनशरेणनतपर्वणा ।।।।ललाटेराक्षसश्रेष्ठमाजघान स वीर्यवान् ।
পূৰ্ণ টানত এৰি দিয়া, বক্ৰতাৰ অনুৰূপে নত সন্ধিযুক্ত শৰেৰে, সেই বীৰে ৰাক্ষসশ্ৰেষ্ঠক ললাটত আঘাত কৰিলে।
Verse 73
सललाटेशरोमग्नस्तस्यभीमस्यरक्षसः ।।।।ददृशेशोणितेनाक्तःपन्नगेन्द्रइवाचले ।
সেই ভীষণ ৰাক্ষসৰ ললাটত শৰটো গভীৰে গাঁথি গ’ল; ৰক্তেৰে লেপা সেই শৰ পৰ্বতৰ ওপৰত থকা নাগেন্দ্ৰৰ দৰে দেখা গ’ল।
Verse 74
राक्षसःप्रचकम्पे च लक्ष्मणेषुप्रपीडितः ।।।।रुद्रबाणहतंघोरंयथात्रिपुरगोपुरम् ।
লক্ষ্মণৰ বাণে তীব্ৰভাৱে পীড়িত ৰাক্ষসটো ভয়ংকৰকৈ কঁপি উঠিল—ৰুদ্ৰবাণে আঘাত কৰা ত্ৰিপুৰৰ ঘোৰ গোপুৰদ্বাৰ যেন কঁপে তেনেদৰে।
Verse 75
चिन्तयामासचाश्वास्यविमृश्य च महाबलः ।।।।साधुबाणनिपातेनश्लाघनीयोऽसिमेरिपुः ।
শ্বাস সামৰি মহাবলীজনে চিন্তা কৰি, বিবেচনা কৰি ক’লে: “সাধু! এই বাণপ্ৰহাৰে তুমি মোৰ বাবে শ্লাঘনীয় শত্রু।”
Verse 76
विधायैवंविनम्यास्यंनियम्य च भुजावुभौ ।।।।स रथोपस्थमास्थायरथेनप्रचचार ह ।
এনেদৰে কৰি, মুখ নোৱাই দুয়ো বাহু দৃঢ় কৰি, সি ৰথৰ পিছুৱা ভাগত স্থান লৈ ৰথেৰে আগলৈ আগবাঢ়িল।
Verse 77
कंत्रीन्पञ्चसप्तेतिसायन्राक्षसर्षभः ।।।।आददेसन्दधेचापिविचकर्षोत्ससर्ज च ।
ৰাক্ষসৰ্ষভ সি এটা, তাৰপিছত তিনিটা, তাৰপিছত পাঁচটা, তাৰপিছত সাতটা—এনেদৰে বাণ ল’লে; ধনুত সঁধাই, টানি, এৰি দিলে।
Verse 78
तेबाणाःकालसङ्काशाराक्षसेन्द्रधुनुश्च्युताः ।।।।हेमपुङ्खारविप्रख्याश्चक्रुर्दीप्तमिवाम्बरम् ।
কালসদৃশ ভয়ংকৰ, ৰাক্ষসেন্দ্ৰৰ ধনুৰ পৰা নিগৰোৱা সেই বাণসমূহ—সুৱৰ্ণপুচ্ছযুক্ত আৰু সূৰ্যপ্ৰখৰ—আকাশক যেন দীপ্ত অগ্নিময় কৰি তুলিলে।
Verse 79
तस्तान्राक्षसोत्सृष्टान्शरौघान्राघवानुजः ।।।।असम्ब्रान्तःप्रचिच्छेदनिशितैर्बहुभिश्शरैः ।
তেতিয়া ৰাক্ষসে নিক্ষেপ কৰা শৰসমূহৰ ধাৰাক ৰাঘৱৰ অনুজ লক্ষ্মণে অচঞ্চলচিত্তে নিজৰ বহু তীক্ষ্ণ শৰদ্বাৰা কাটি পেলালে।
Verse 80
तान् शरान्युधिसम्प्रेक्ष्यनिकृत्तान्रावणात्मजः ।।।।चुकोपत्रिदशेन्द्रारिर्जग्राहनिशितंशरम् ।
যুদ্ধত সেই শৰবোৰ কাটি পেলোৱা দেখি ৰাৱণপুত্ৰ—ত্রিদশেন্দ্ৰৰ বৈৰী—ক্ৰোধিত হৈ আন এটা তীক্ষ্ণ শৰ হাতত ল’লে।
Verse 81
ससन्धायमहातेजास्तंबाणंसहसोत्सृजत् ।।।।तेनस्सौमित्रिमायान्तमाजघानस्तनान्तरे ।
সেই মহাতেজস্বীয়ে বাণ সংধান কৰি জোৰেৰে নিক্ষেপ কৰিলে; তাতে আগবাঢ়ি অহা সৌমিত্ৰিক বক্ষমধ্যত আঘাত কৰিলে।
Verse 82
अतिकायेनसौमित्रिस्ताडितोयुधिवक्षसि ।।।।सुस्रावरुधिरंतीव्रंमदंमत्तइवद्विपः ।
যুদ্ধত অতিকায়ে সৌমিত্ৰিক বক্ষত আঘাত কৰাত তেওঁৰ ৰক্ত তীব্ৰ বেগেৰে ব’বলৈ ধৰিলে—মত্ত হাতীৰ মদৰ দৰে।
Verse 83
सचकारतदात्मानंविशल्यंसहसाविभुः ।।।।जग्राह च शरंतीक्ष्णमस्त्रेणापिचसन्दधे ।
তেতিয়া সেই বিভু মহাবলী সহসাই নিজ দেহক শল্যমুক্ত কৰিলে; তীক্ষ্ণ শৰ গ্ৰহণ কৰি, অস্ত্ৰমন্ত্ৰেৰে তাকো সংধান কৰি প্ৰত্যুত্তৰৰ বাবে সজ্জ হ’ল।
Verse 84
आग्नेयेनतदाऽस्त्रेणयोजयामाससायकम् ।।।।स जज्वालतदाबाणोधनुष्यस्यमहात्मनः ।
তাৰ পাছত অগ্নেয় অস্ত্ৰ আৱাহন কৰি তেওঁ সায়কক যোজনা কৰিলে; আৰু তৎক্ষণাৎ মহাত্মা ধনুৰ্ধৰৰ ধনুত থকা বাণ জ্বলি উঠিল।
Verse 85
अतिकायोतितेजस्वीसौरमस्त्रंसमादधे ।।।।तेनबाणंभुजङ्गाभंहेमपुङ्खमयोजयत् ।
অতিতেজস্বী অতিকায়ে সৌৰ অস্ত্ৰ সমাদধে; আৰু তেনে ভুজঙ্গসদৃশ, হেমপুঙ্খযুক্ত বাণ ধনুত যোজনা কৰিলে।
Verse 86
तदस्त्रंज्वलितंघोरंलक्ष्मणश्शरमाहितम् ।।।।अतिकायायचिक्षेपकालदण्डमिवान्तकः ।
লক্ষ্মণে সেই ঘোৰ জ্বলি উঠা অস্ত্ৰ শৰত স্থাপন কৰি অতিকায়ৰ ওপৰত নিক্ষেপ কৰিলে—যেন অন্তকে কালের দণ্ড নিক্ষেপ কৰে।
Verse 87
आग्नेयेनाभिसंयुक्तंदृष्टवाबाणंनिशाचरः ।।।।उत्ससर्जतदाबाणंदीप्तंसूर्यास्त्रयोजितम् ।
অগ্নেয় অস্ত্ৰে অভিসংযুক্ত বাণ দেখি, সেই নিশাচৰে তেতিয়া সৌৰাস্ত্ৰযোজিত দীপ্ত বাণ উচ্ছাৰণ কৰিলে।
Verse 88
तावुभावम्बरेबाणावन्योन्यमभिजघ्नतुः ।।।।तेजसासंप्रदीप्ताग्रौक्रुद्धाविवभुजंगमौ ।
আকাশমণ্ডলত সেই দুটা বাণে পৰস্পৰক আঘাত কৰিলে; তেজে প্ৰদীপ্ত অগ্ৰসহ, ক্ৰুদ্ধ দুটা সৰ্প যেন মুখামুখি সংঘৰ্ষ কৰিলে।
Verse 89
तावन्योन्यंविनिर्दह्यपेततुर्धरणीतले ।।।।निरर्चिषौभस्मकृतौ न भ्राजेतेशरोत्तमौ ।तावुभौदीप्यमानौस्म न भ्राजेतेमहीतले ।।।।
পৰস্পৰক দহি সেই দুটা বাণ ধৰণীতলত পৰিল; অগ্নিশিখাহীন, ভস্মীভূত সেই শ্ৰেষ্ঠ শৰদ্বয় আৰু দীপ্ত নহ’ল। আগতে জ্বলি উঠিলেও, মাটিত সিহঁতে উজ্জ্বল নাছিল।
Verse 90
तावन्योन्यंविनिर्दह्यपेततुर्धरणीतले ।।6.71.89।।निरर्चिषौभस्मकृतौ न भ्राजेतेशरोत्तमौ ।तावुभौदीप्यमानौस्म न भ्राजेतेमहीतले ।।6.71.90।।
পৰস্পৰক দহি সেই দুটা বাণ ধৰণীতলত পৰিল; অগ্নিশিখাহীন, ভস্মীভূত সেই শ্ৰেষ্ঠ শৰদ্বয় আৰু দীপ্ত নহ’ল। আগতে জ্বলি উঠিলেও, মাটিত সিহঁতে উজ্জ্বল নাছিল।
Verse 91
ततोऽतिकायस्सङ्कृद्धस्त्वस्त्रमैषीकमुत्सृजत् ।तत्प्रचिच्छेदसौमित्रिरस्त्रमैन्द्रेणवीर्यवान् ।।।।
তাৰ পাছত অতিকায় ক্ৰোধে দগ্ধ হৈ ত্বষ্টৃ-সংযুক্ত ঐষীক অস্ত্ৰ নিক্ষেপ কৰিলে; কিন্তু বীৰ্যবান সৌমিত্ৰি (লক্ষ্মণ) ইন্দ্ৰাস্ত্ৰেৰে তাক ছেদন কৰিলে।
Verse 92
ऐषीकंनिहतंदृष्टवारुषितोरावणात्मजः ।याम्येनार्स्तेणसङ्कृद्धोयोजयामाससायकम् ।।।।
ঐষীক অস্ত্ৰ নিধন হোৱা দেখি ৰাৱণপুত্ৰ ৰোষে জ্বলি উঠিল; ক্ৰোধে যাম্য অস্ত্ৰ-সংযোজন কৰি সি নিজৰ সায়কক যোজনা কৰিলে।
Verse 93
ततस्तदस्त्रंचिक्षेपलक्ष्मणायनिशाचरः ।वायव्येनतदस्त्रेणनिजघान स लक्ष्मणः ।।।।
তেতিয়া সেই নিশাচৰ যোদ্ধাই সেই অস্ত্ৰ লক্ষ্মণৰ ওপৰত নিক্ষেপ কৰিলে; আৰু লক্ষ্মণে বায়ব্য অস্ত্ৰেৰে তাক তৎক্ষণাৎ নিগ্ৰহ কৰিলে।
Verse 94
अथैनंशरधाराभिर्धाराभिरिवतोयदः ।अभ्यवर्षत्सुसङ्कृद्धोलक्ष्मणोरावणात्मजम् ।।।।
তাৰ পিছত অতি ক্ৰুদ্ধ লক্ষ্মণে ৰাৱণৰ পুত্ৰৰ ওপৰত শৰধাৰাৰ বৰ্ষা কৰিলে—যেনেকৈ মেঘে জলধাৰা ঢালি দিয়ে।
Verse 95
तेऽतिकायंसमासाद्यकवचेवज्रभूषिते ।भग्नाग्रशल्यास्सहसापेतुर्बाणामहीतले ।।।।
কিন্তু সেই শৰবোৰ বজ্ৰসম কঠোৰ, বজ্ৰভূষিত কবচধাৰী অতীকায়ৰ কবচত লাগিমাত্ৰে, সিহঁতৰ অগ্ৰভাগ ভাঙি গ’ল আৰু শৰবোৰ সহসা ভূমিত পৰি গ’ল।
Verse 96
तान्मोघानभिसम्प्रेक्ष्यलक्ष्मणःपरवीरहा ।अभ्यवर्षन्महेषूणांसहस्रेणमहायशाः ।।।।
সেই শৰবোৰ নিষ্ফল হোৱা দেখি, পৰবীৰহা মহাযশস্বী লক্ষ্মণে মহাশৰৰ হাজাৰে বৰ্ষণ কৰিলে।
Verse 97
स वृष्यमाणोबाणौघैरतिकायोमहाबलः ।अवध्यकवचस्सङ्ख्येराक्षसोनैवविव्यथे ।।।।
বাণৰ প্ৰৱাহত আচ্ছন্ন হ’লেও মহাবলী ৰাক্ষস অতিকায়—অভেদ্য কবচধাৰী—ৰণৰ ঘোৰ সংঘৰ্ষত একেবাৰে ন ডগমগাল।
Verse 98
शरंचाशीविषाकारंलक्ष्मणायव्यपासृजत् ।स तेनविद्धस्सौमित्रिर्मर्मदेशेशरेण ह ।।।।मुहूर्तमात्रंनिस्संज्ञोह्यभवच्छत्रुतापनः ।
অতিকায়ে লক্ষ্মণৰ প্ৰতি আশীবিষ সদৃশ বিষাক্ত শৰ নিক্ষেপ কৰিলে। সেই শৰ মর্মস্থানত বিদ্ধ হোৱাত শত্রুতাপন সৌমিত্ৰী ক্ষণমাত্ৰ অচেতন হ’ল।
Verse 99
ततःस्संज्ञामुपालभ्यचतुर्भिस्सायकोत्तमैः ।।।।निजघानहयान्सङ्ख्येसारथिं च महाबलः ।ध्वजस्योन्मथनंकृत्वाशरवर्षैररिन्दमः ।।।।
তাৰ পিছত সংজ্ঞা ঘূৰি পাই মহাবলী অৰিন্দমে চাৰিখন উৎকৃষ্ট সায়কেৰে ৰণক্ষেত্ৰত ঘোঁৰাবোৰ আৰু সাৰথিক নিধন কৰিলে; আৰু শৰবৃষ্টিৰে ৰথৰ ধ্বজদণ্ডো ভাঙি পেলালে।
Verse 100
ततःस्संज्ञामुपालभ्यचतुर्भिस्सायकोत्तमैः ।।6.71.99।।निजघानहयान्सङ्ख्येसारथिं च महाबलः ।ध्वजस्योन्मथनंकृत्वाशरवर्षैररिन्दमः ।।6.71.100।।
তাৰ পাছত মহাবলী অরিন্দমে সঞ্জ্ঞান ঘূৰাই পাই চাৰিটা উৎকৃষ্ট শৰৰে ৰণক্ষেত্ৰত ঘোঁৰা আৰু সাৰথিক নিধন কৰিলে। আৰু শৰবৃষ্টিৰে ৰথৰ ধ্বজদণ্ড উন্মথিত কৰি ভাঙি পেলালে।
Verse 101
असम्भ्रान्तस्ससौमित्रिस्तान्शरानभिलक्षितान् ।मुमोचलक्ष्मणोबाणान्वधार्थंतस्यरक्षसः ।।।।
সৌমিত্ৰি লক্ষ্মণে অচঞ্চল আৰু সংযমী হৈ, সেই ৰাক্ষসৰ বধাৰ্থে লক্ষ্যভেদী শৰসমূহ মুকলি কৰিলে।
Verse 102
न शशाकरुजंकर्तुंयुधितस्यनरोत्तमः ।अथैनमभ्युपागम्यवायुर्वाक्यमुवाच ह ।।।।
যুদ্ধত নৰোত্তম লক্ষ্মণে তাক কোনো আঘাত কৰিব নোৱাৰিলে। তেতিয়া বায়ুদেৱে ওচৰলৈ আহি এই বাক্য ক’লে।
Verse 103
ब्रह्मदत्तवरोह्येषअवध्यकवचावृतः ।ब्राह्मेणास्त्रेणभ्निथ्येनमेषवध्योहिनान्यथा ।।।।अवध्यएषह्यन्येषामस्त्राणांकवचीबली ।
ইয়াৰ ব্ৰহ্মাৰ দত্ত বৰ আছে আৰু ই অবধ্য কৱচেৰে আৱৃত। ব্ৰাহ্মাস্ত্ৰেৰে ইয়াক ভেদ কৰা—সেইদৰে মাত্ৰ ই বধ্য, অন্যথা নহয়। কৱচধাৰী আৰু বলৱান হোৱাৰ বাবে ই অন্য সকলো অস্ত্ৰৰ প্ৰতি অবধ্য।
Verse 104
ततस्तुवायोर्वचनंनिशम्यसौमित्रिरिन्द्रप्रतिमानवीर्यः ।समाददेबाणममोघवेगंतद्ब्राह्ममस्त्रंसहसानियोज्य ।।।।
তেতিয়া বায়ুৰ বাক্য শুনি, ইন্দ্ৰসদৃশ বীৰ্যৱান সৌমিত্ৰিয়ে সহসাই ব্ৰাহ্মাস্ত্ৰ নিয়োগ কৰি, অমোঘ বেগৰ শৰ হাতত তুলিলে।
Verse 105
नियुज्यमानेसौमित्रिणाबाणवरेशिताग्रे ।दिशश्चचन्द्रर्कमहाग्रहाश्चनभश्चतत्रासचचालचोर्वी ।।।।
সৌমিত্ৰিয়ে তীক্ষ্ণ অগ্ৰযুক্ত সেই শ্ৰেষ্ঠ শৰ নিয়োগ কৰোঁতেই, দিশসমূহ কঁপি উঠিল; চন্দ্ৰ-সূৰ্য আৰু মহাগ্ৰহসমূহ, আকাশ আৰু পৃথিৱীও ভয়ত কঁপিবলৈ ধৰিলে।
Verse 106
तंब्रह्मणोऽस्त्रेणनियुज्यचापेशरंसुपुङ्खंयमदूतकल्पम् ।सौमित्रिरिन्द्रारिसुतस्यतस्यससर्जबाणंयुधिवज्रकल्पम् ।।।।
ব্ৰহ্মাস্ত্ৰেৰে সংযুক্ত, সুপুঙ্খ আৰু যমদূতসদৃশ সেই শৰ ধনুত সংযোজি, সৌমিত্ৰিয়ে যুদ্ধমধ্যত ইন্দ্ৰশত্ৰুসুত অতিকায়ৰ ওপৰত বজ্ৰসদৃশ বাণ নিক্ষেপ কৰিলে।
Verse 107
तंलक्ष्मणोत्सृष्टममोघवेगंसमापतन्तंज्यलनप्रकाशम् ।सुपर्णवज्रोत्तमचित्रपुङ्खंतदाऽतिकायस्समरेददर्श ।।।।
তেতিয়া সমৰভূমিত অতিকায়ে লক্ষ্মণে নিক্ষেপ কৰা সেই বাণ দেখিলে—অমোঘ বেগে সোজাকৈ ধাৱমান, অগ্নিপ্ৰকাশসদৃশ জ্বলি উঠা, আৰু গৰুড়পক্ষসদৃশ উত্তম বিচিত্ৰ পুঙ্খযুক্ত।
Verse 108
तंप्रेक्षमाणस्सहसाऽतिकायोजघानबाणैर्निशितैरनेकैः ।स सायकस्तस्यसुपर्णवेगस्तदातिकायस्यजगामपार्श्वम् ।।।।
তাক চাই থাকোঁতে অতিকায়ে সহসা বহু তীক্ষ্ণ বাণেৰে আঘাত কৰিলে; তথাপি গৰুড়বেগসদৃশ এটা শৰ ধাৱমান হৈ তেতিয়া অতিকায়ৰ পাৰ্শ্বত উপনীত হ’ল।
Verse 109
तमागतंप्रेक्ष्यतदातिकायोबाणंप्रदीप्तान्तककालकल्पम् ।जघानक्त्यृष्टिगदाकुठारैशूलैर्हुलैश्चाप्यविपन्नचेता ।।।।
অন্তক-কালসদৃশ প্ৰদীপ্ত হৈ ধাৱি অহা সেই বাণ দেখি, অতিকায়ে অবিচল চিত্তে শক্তি, ঋষ্টি, গদা, কুঠাৰ, শূল, হুল আদি নানাবিধ অস্ত্ৰেৰে তাক আঘাত কৰি নিবাৰিলে।
Verse 110
तान्यायुधान्यद्भुतविग्रहाणिमोघानिकृत्वा स शरोऽग्निदीप्तः ।प्रगृह्यतस्यैवकिरीटजुष्टम् ततोऽतिकायस्यशिरोजहार ।।।।
অদ্ভুত আকৃতিৰ সেই অস্ত্ৰসমূহক নিষ্ফল কৰি, অগ্নিৰ দৰে দীপ্ত সেই শৰটোৱে তাৰ পাছত কিৰীট-ভূষিত অতিকায়ৰ শিৰ কাটি লৈ গ’ল।
Verse 111
तछचिरस्सशिरस्त्राणंलक्ष्मणेषुप्रपीडितम् ।पपातसहसाभूमौशृङ्गंहिमवतोयथा ।।।।
লক্ষ্মণৰ শৰবৃষ্টিত পীড়িত সেই শিৰ—শিৰস্ত্ৰাণসহ—হিমৱতৰ শৃংগৰ দৰে হঠাৎ ভূমিত পৰি গ’ল।
Verse 112
तंभूमौनिपतितंदृष्टवाविक्षिप्तभूषणम्बभूवुर्व्यथितास्सर्वेहतशेषानिशाचराः ।।।।
ভূমিত পৰি থকা তাক, ছিটিকি পৰা ভূষণসহ দেখি, অৱশিষ্ট সকলো নিশাচৰ ব্যথিত হৈ কঁপিবলৈ ধৰিলে।
Verse 113
तेविषण्णमुखादीनाःप्रहारजनितश्रमाः ।विनेदुरुच्चैर्बहवस्सहसाविस्वरैस्स्वरैः ।।।।
বিষণ্ণ মুখে, প্ৰহাৰজনিত শ্ৰমত ক্লান্ত হৈ, তেওঁলোকৰ বহুতে হঠাৎ উচ্চস্বৰে বেসুৰা, বিস্বৰ ধ্বনিত চিঞৰি উঠিল।
Verse 114
ततस्तेत्वरितंयातानिरपेक्षानिशाचराः ।पुरीमभिमुखाभीताद्रवन्तोनायकेहते ।।।।
তাৰ পাছত নায়ক হতা হোৱাত, ভীত নিশাচৰসকল নিৰপেক্ষ হৈ ত্বৰিতে লংকাপুৰীৰ দিশে দৌৰি গ’ল।
Verse 115
प्रहर्षयुक्ताबहवस्तुवानराःप्रबुद्दपद्मप्रतिमाननास्तदा ।अपूजयन्लक्ष्मणविष्टभागिनंहतेरिपौभीमबलेदुरासदे ।।।।
তেতিয়া হৰ্ষেৰে পৰিপূৰ্ণ বহু বানৰ, প্ৰবুদ্ধ পদ্মসদৃশ মুখধাৰী, ভীমবলে দুঃসাধ্য শত্রু নিহত হোৱাত প্ৰসন্ন হোৱা লক্ষ্মণক ভক্তিভাৱে সন্মান-পূজা কৰিলে।
Verse 116
अतिबलमतिकायमभ्रकल्पंयुधिविनिपात्य स लक्ष्मणःप्रहृष्टः ।त्वरितमथतदा स रामपार्श्वंकपिनिवहैश्चसुपूजितोजगाम ।।।।
যুদ্ধত মেঘসদৃশ মহাকায় অতি বলৱান অতিকায়ক নিপাত কৰি লক্ষ্মণ হৰ্ষিত হ’ল; বানৰনিবহে ভক্তিভাৱে সুপূজিত কৰি তেওঁ তৎক্ষণাৎ ৰামৰ পাৰ্শ্বলৈ ত্বৰিতে গ’ল।
Frequently Asked Questions
The chapter presents a means-and-ends constraint: Atikāya is protected by a Brahmā-granted boon and unbreakable armor, so ordinary valor and conventional weapons are insufficient; dharma-yuddha here requires selecting the precise sanctioned means (Brāhma astra) rather than escalating indiscriminately.
Efficacy in righteous action depends on discriminative knowledge (viveka) and guidance: Lakṣmaṇa’s courage is necessary but must be paired with correct upāya. Vāyu’s counsel illustrates that even the best warrior must align effort with the governing law of boons/astravidyā to restore moral and tactical order.
The action is set on the Laṅkā battlefield with prominent war-culture markers: the vast chariot drawn by a thousand horses, the Rāhu emblem on the standard, and the ritualized invocation of named divine astras—features that map the epic’s martial material culture and its cosmological weapon-theology.