Sarga 7
राक्षसपरिषद्वाक्यम् — Counsel of the Rakshasa Court to Ravana
युद्धकाण्ड
এই সৰ্গত ৰাক্ষস বয়োজ্যেষ্ঠ আৰু যোদ্ধাসকলে কৰযোৰে ৰাৱণক সম্বোধন কৰি ৰাজদৰবাৰীয় আশ্বাস আৰু বীৰগৰ্বে তেওঁৰ মনোবল দৃঢ় কৰিবলৈ চেষ্টা কৰে। তেওঁলোকে কয় যে বিপদ ‘সাধাৰণ’ প্ৰতিদ্বন্দ্বীৰ পৰা উঠিছে, সেয়ে ৰজাৰ মন উদ্বিগ্ন হ’ব নালাগে; কিন্তু এই মূল্যায়নত শত্রুৰ প্ৰকৃত শক্তি-বুদ্ধিৰ সূক্ষ্ম বোধৰ অভাৱো প্ৰকাশ পায়। তেওঁলোকে ৰাৱণৰ পূৰ্বজয়সমূহৰ তালিকা দাঙি ধৰে—ৰসাতলত নাগসকল (বাসুকি, তক্ষক আদি)ক বশ কৰা, কৈলাসৰ পৰা কুবেৰক অপমান কৰি পুষ্পক বিমান অধিগ্ৰহণ কৰা, আৰু দানৱ মায়াৰ কন্যা মন্দোদৰীক ভয়-আধাৰিত মৈত্ৰীৰে পত্নী ৰূপে লাভ কৰা। দানৱসকল (মধু আদি)ৰ ওপৰত বিজয় আৰু ‘যমলোক-সমুদ্ৰ’ সদৃশ মৃত্যুসদৃশ বিপদত নামি পৰিও জয়ী হোৱাৰ কাব্যিক চিত্ৰণে ৰাৱণৰ অজেয় খ্যাতি উজ্জ্বল কৰে। শেষত তেওঁলোকে কৌশলগত পৰামৰ্শ দিয়ে—ইন্দ্ৰজিতক প্ৰেৰণ কৰা হওক; যিয়ে যজ্ঞ কৰি মহেশ্বৰ পৰা দুষ্প্ৰাপ্য বৰ লাভ কৰিছে আৰু একবাৰ ইন্দ্ৰক বন্দী কৰি লংকাত প্ৰৱেশ কৰিছিল। তেওঁৰ দ্বাৰাই বানৰ বাহিনী আৰু ৰামকো ধ্বংস কৰাবলৈ ৰাৱণক উৎসাহিত কৰা হয়।
Shlokas
Verse 1
इत्युक्ताराक्षसेन्द्रेणराक्षसास्तेमहाबलाः ।ऊचुःप्रान्जलयःसर्वेरावणंराक्षसेश्वरम् ।।।।
ৰাক্ষসৰাজৰ দ্বাৰা এইদৰে সম্বোধিত হৈ, সেই মহাবলী ৰাক্ষসসকলে হাত যোৰ কৰি ৰাক্ষসেশ্বৰ ৰাৱণক ক’লে।
Verse 2
द्विषत्पक्षमविज्ञायनीतिबाह्यास्त्वबुद्धयः ।राजन्परिघशक्त्यृष्टिशूलपट्टिशकुन्तलम् ।।।।
শত্ৰুপক্ষ নুবুজি, নীতিবাহ্য মূঢ়সকলে—হে ৰাজন—পৰিঘ, শক্তি, ঋষ্টি, শূল, পট্টিশ আৰু কুন্ত আদি তীক্ষ্ণ অস্ত্ৰ ধাৰণ কৰে।
Verse 3
इत्युक्ताराक्षसेन्द्रेणराक्षसास्तेमहाबलाः ।ऊचुःप्रान्जलयःसर्वेरावणंराक्षसेश्वरम् ।।।।द्विषत्पक्षमविज्ञायनीतिबाह्यास्त्वबुद्धयः ।
ৰাক্ষসেন্দ্ৰই এনেদৰে কোৱাৰ পাছত, সেই মহাবলী ৰাক্ষসসকল—শত্ৰুপক্ষ নাজানি আৰু নীতিবাহ্য অল্পবুদ্ধি—সকলো প্ৰাঞ্জলি হৈ বিনয়ে ৰাক্ষসেশ্বৰ ৰাৱণক ক’লে।
Verse 4
राजन्परिघशक्त्यृष्टिशूलपट्टिशकुन्तलम् ।।।।
হে ৰাজন, (আমাৰ ওচৰত) পৰিঘ (লোহদণ্ড), শক্তি, ঋষ্টি, শূল, পট্টিশ আৰু কুন্তল (হালৰ ফাল সদৃশ) আদি অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰ আছে।
Verse 5
सुमहन्नोबलंकस्माद्विषादंभजतेभवान् ।त्वयाभोगवतींगत्वानिर्जिताःपन्नगायुधि ।।।।
আমাৰ বল অতি মহান; তেন্তে ভৱান কিয় বিষাদত পৰে? ভোগৱতীলৈ গৈ যুঁজত পন্নগসকল (নাগসকল) ভৱানৰ দ্বাৰা পৰাজিত হৈছিল।
Verse 6
कैलासशिखरावासीयक्षैर्बहुभिरावृतः ।सुमहत्कदनंकृत्वावश्यस्तेधनदःकृतः ।।6.7.6।।
কৈলাসশিখৰত বাস কৰা আৰু বহু যক্ষৰে আৱৃত ধনদ কুবেৰক—ভৱানে মহা সংহাৰ কৰি আপোনাৰ বশত আনিছিল।
Verse 7
समहेश्वरसख्येनश्लाघमानस्त्वयाविभो ।निर्जितःसमरेरोषाल्लोकपालोमहाबलः ।।।।
হে বিভো! মহেশ্বৰ (শিৱ)ৰ সৈতে সখ্যৰ গৌৰৱ কৰি শ্লাঘা কৰা সেই মহাবলী লোকপালক, ক্ৰোধভৰা সমৰত ভৱানে পৰাভূত কৰিলে।
Verse 8
विनिहत्यचयक्षौघान्विक्षोभ्यचविनिगृह्यच ।त्वयाकैलासशिखराद्विमानमिदमाहृतम् ।।।।
যক্ষসকলৰ দলক বিনাশ কৰি, তেওঁলোকক কঁপাই ব্যাকুল কৰি আৰু দমন কৰি—ভৱানে কৈলাসশিখৰৰ পৰা এই বিমানে আনি লৈছিল।
Verse 9
मयेनदानवेन्द्रेणत्वद्भयात्सख्यमिच्छता ।दुहितातवभार्यार्थेदत्ताराक्षसपुङ्गव ।।।।
হে ৰাক্ষসপুঙ্গৱ! দানৱেন্দ্ৰ মায়ে আপোনাৰ ভয়ত সখ্য কামনা কৰি, নিজৰ কন্যাক আপোনাৰ ভাৰ্যাৰূপে দান কৰিলে।
Verse 10
दानवेन्द्रोमधुर्नामवीर्योत्सिक्तोदुरासदः ।विगृह्यवशमानीतःकुम्भीनस्याःसुखावहः ।।।।
দানৱৰাজ মধু, যি নিজৰ শক্তিৰ বাবে বৰ অহংকাৰী আৰু দুৰ্জয় আছিল, তেওঁক কুম্ভীনসীৰ সুখৰ বাবে পৰাস্ত কৰি আপোনাৰ বশলৈ অনা হৈছিল।
Verse 11
निर्जितास्तेमहाबाहोनागागत्वारसातलम् ।वासुकिस्तक्षकःशङखोजटीचवशमाहृताः ।।।।
হে মহাবাহো! ৰসাতললৈ নামি তুমি নাগসকলক জয় কৰিলা—বাসুকি, তক্ষক, শঙ্খ আৰু জটী—আৰু তেওঁলোকক নিজৰ বশত আনিলা।
Verse 12
अक्षयाबलवन्तश्चशूरालब्धवराःपुनः ।त्वयासंवत्सरंयुद्ध्वासमरेदानवाविभो ।।।।
হে বিভো, মহাপ্ৰভু! অক্ষয়, বলৱান, শূৰ আৰু বৰপ্ৰাপ্ত দানৱসকলেও তোমাৰ সৈতে সমৰত সম্পূৰ্ণ এটা বছৰ যুদ্ধ কৰিলে।
Verse 13
स्वबलंसमुपाश्रित्यनीतावशमरिन्दम ।मायाश्चाधिगतास्तत्रबह्व्योवैराक्षसाधिप ।।।।
হে বৈৰাক্ষসাধিপ, অৰিন্দম! নিজৰেই বলৰ আশ্ৰয় লৈ তেওঁলোকক তোমাৰ বশত আনোৱা হ’ল; আৰু তাতেই তেওঁলোকৰ পৰা তুমি বহু মায়াবিদ্যা অধিগত কৰিলা।
Verse 14
शूराश्चबलवन्तश्चवरुणस्यसुतारणे ।निर्जितास्तेमहाभागचतुर्विधबलानुगाः ।।।।
হে মহাভাগ! সমৰত তুমি বৰুণৰ পুত্ৰ শূৰ আৰু বলৱান যোদ্ধাসকলক—চতুৰ্বিধ সেনাৰে অনুগত—জয় কৰিলা।
Verse 15
मृत्युदण्डमहाग्राहंशाल्मलिद्रुममण्डितम् ।कालपाशमहावीचिंयमकिंकरपन्नगम् ।।।।महाज्वरेणदुर्धर्षंयमलोकमहार्णवम् ।अवगाह्यत्वयाराजन्यमस्यबलसागरम् ।।।।जयश्चविपुलःप्राप्तोमृत्युश्चप्रतिषेधितः ।सुयुद्धेनचतेसर्वेलोकास्तत्रसुतोषिताः ।।।।
তুমি যমৰ সাগৰ-সদৃশ ভয়ংকৰ লোকত প্ৰৱেশ কৰিলা—য’ত মৃত্যুদণ্ড মহাগ্ৰাহৰ দৰে, শাল্মলী গছবোৰ তাৰ ভয়াল অলংকাৰ, কালপাশ মহাতৰংগৰ দৰে উঠিছিল; আৰু যমৰ কিঙ্কৰসকল সাপৰ দৰে ছাই পৰি আছিল।
Verse 16
मृत्युदण्डमहाग्राहंशाल्मलिद्रुममण्डितम् ।कालपाशमहावीचिंयमकिंकरपन्नगम् ।।6.7.15।।महाज्वरेणदुर्धर्षंयमलोकमहार्णवम् ।अवगाह्यत्वयाराजन्यमस्यबलसागरम् ।।6.7.16।।जयश्चविपुलःप्राप्तोमृत्युश्चप्रतिषेधितः ।सुयुद्धेनचतेसर्वेलोकास्तत्रसुतोषिताः ।।6.7.17।।
হে ৰাজন, মহাজ্বৰ-ৰূপ অদম্য ভয়ৰ বাবে দুৰ্ধর্ষ যমলোক-মহাৰ্ণৱত তুমি অৱগাহন কৰি, যমৰ সেনা-ৰূপ বলসাগৰক সম্মুখীন হৈ পাৰ হৈ গ’লা।
Verse 17
मृत्युदण्डमहाग्राहंशाल्मलिद्रुममण्डितम् ।कालपाशमहावीचिंयमकिंकरपन्नगम् ।।6.7.15।।महाज्वरेणदुर्धर्षंयमलोकमहार्णवम् ।अवगाह्यत्वयाराजन्यमस्यबलसागरम् ।।6.7.16।।जयश्चविपुलःप्राप्तोमृत्युश्चप्रतिषेधितः ।सुयुद्धेनचतेसर्वेलोकास्तत्रसुतोषिताः ।।6.7.17।।
এইদৰে তোমাৰ বিপুল জয় লাভ হ’ল আৰু মৃত্যুও প্ৰতিষেধিত হ’ল; তোমাৰ সুযুদ্ধৰ দ্বাৰা তাত সকলো লোক অতি সন্তুষ্ট হ’ল।
Verse 18
क्षत्रियैर्बहुभिर्वीरैःशक्रतुल्यपराक्रमैः ।आसीद्वसुमतीपूर्णामहद्भिरिवपादपैः ।।।।
শক্ৰ-তুল্য পৰাক্ৰমী বহু ক্ষত্ৰিয় বীৰেৰে বসুমতী পূৰ্ণ আছিল, যেন মহৎ বৃক্ষসমূহেৰে ভৰপূৰ।
Verse 19
तेषांवीर्यगुणोत्साहैर्नसमोराघवोरणे ।प्रसह्यतेत्वयाराजन्हताःसमरदुर्जयाः ।।।।
তেওঁলোকৰ বীৰ্য, গুণ আৰু উৎসাহত ৰণত ৰাঘৱ সম নাছিল; তথাপি হে ৰাজন, তুমি বলপূৰ্বক সমৰত দুৰ্জয় তেওঁলোকক বধ কৰিলে।
Verse 20
तिष्ठवाकिंमहाराजश्रमे णतववानरान् ।अयमेकोमहाबाहुरिन्द्रजित्क्षपयिष्यति ।।।।
হে মহাৰাজ, স্থিৰ থাকক; বানৰ-শত্ৰুসকলৰ বিৰুদ্ধে আপুনি কিয় নিজকে শ্ৰম দিছে? এই মহাবাহু ইন্দ্ৰজিত একেলাই তেওঁলোকক বিনাশ কৰিব।
Verse 21
अनेनहिमहाराजमहेश्वरमनुत्तमम् ।इष्ट्वायज्ञंवरोलब्धोलोकेपरमदुर्लभः ।।।।
হে মহাৰাজ, তেওঁ পৰমোত্তম মহেশ্বৰক যজ্ঞৰ দ্বাৰা আৰাধনা কৰি, লোকত অতি দুষ্প্ৰাপ্য এক বৰ লাভ কৰিছিল।
Verse 22
शक्तितोमरमीनंचविनिकीर्णान्त्रशैवलम् ।गजकछपसम्बाधमश्वमण्डूकसंकुलम् ।।6.7.22।।रुद्रादित्यमहाग्राहंमरुद्वसुमहोरगम् ।रथश्वगजतोयौघंपदातिपुलिनंमहत् ।।6.7.23।।अनेनहिसमासाद्यदेवानांबलसागरम् ।गृहीतोदैवतपतिर्लङ्कांचापिप्रवेशितः ।।6.7.24।।
এবাৰ তেওঁ ‘দেৱসাগৰ’ সদৃশ সেই মহাসাগৰক দেখিছিল—য’ত মাছবোৰ শক্তি-তোমৰৰ দৰে, ছিটাই থকা অন্ত্ৰবোৰ জলশৈৱালৰ দৰে; কাছপৰ দৰে গজেৰে ভৰপূৰ আৰু মণ্ডূকৰ দৰে অশ্বেৰে সংಕುুল আছিল।
Verse 23
शक्तितोमरमीनंचविनिकीर्णान्त्रशैवलम् ।गजकछपसम्बाधमश्वमण्डूकसंकुलम् ।।6.7.22।।रुद्रादित्यमहाग्राहंमरुद्वसुमहोरगम् ।रथश्वगजतोयौघंपदातिपुलिनंमहत् ।।6.7.23।।अनेनहिसमासाद्यदेवानांबलसागरम् ।गृहीतोदैवतपतिर्लङ्कांचापिप्रवेशितः ।।6.7.24।।
সেই বিশাল সাগৰত ৰুদ্ৰ আৰু আদিত্যসকল মহাগ্ৰাহৰ দৰে, মৰুত আৰু বসুসকল মহোৰগৰ দৰে আছিল; ৰথ-অশ্ব-গজেই যেন জলপ্ৰবাহ হৈ উথলি উঠিছিল, আৰু বিস্তৃত পুলিনত পদাতিকসকলৰ ঘন সমূহ আছিল।
Verse 24
शक्तितोमरमीनंचविनिकीर्णान्त्रशैवलम् ।गजकछपसम्बाधमश्वमण्डूकसंकुलम् ।।6.7.22।।रुद्रादित्यमहाग्राहंमरुद्वसुमहोरगम् ।रथश्वगजतोयौघंपदातिपुलिनंमहत् ।।6.7.23।।अनेनहिसमासाद्यदेवानांबलसागरम् ।गृहीतोदैवतपतिर्लङ्कांचापिप्रवेशितः ।।6.7.24।।
নিশ্চয়, দেৱসকলৰ বলসাগৰ সদৃশ সেই সেনাক সন্মুখীন হৈ, তেওঁ দেৱপতি ইন্দ্ৰক ধৰি ল’লে আৰু তেওঁক লংকাৰ ভিতৰলৈও প্ৰৱেশ কৰালে।
Verse 25
पितामहनियोगाच्चमुक्तःशम्बरवृत्रहा ।गतस्त्रिविष्टपम्राजन्सर्वदेवनमस्कृतः ।।।।
পিতামহ (ব্ৰহ্মা)ৰ নিয়োগত মুক্ত হৈ, শম্বৰ-বৃত্ৰবধক ইন্দ্ৰ, হে ৰাজন, সৰ্বদেৱৰ নমস্কাৰ লাভ কৰি ত্ৰিৱিষ্টপ (স্বৰ্গ)লৈ পুনৰ গ’ল।
Verse 26
तमेवत्वंमहाराजविसृजेन्द्रजितंसुतम् ।यावद्वानरसेनांतांसरामांनयतिक्षयम् ।।।।
সেয়ে, হে মহাৰাজ, তুমি তোমাৰ পুত্ৰ ইন্দ্ৰজিতক তৎক্ষণাৎ পঠোৱা; যাতে সি ৰামসহ সেই বানৰসেনাক সম্পূৰ্ণ ক্ষয়লৈ নিবলৈ পাৰে।
Verse 27
राजन्नापदयुक्तेयमागताप्राकृताज्जनात् ।हृदिनैवत्वयाकार्यात्वंवधिष्यसिराघवम् ।।।।
হে ৰাজন, এই বিপদ সাধাৰণ লোকৰ পৰাই আহিছে; ইয়াক হৃদয়ত নধৰিবা—নিশ্চয় তুমি ৰাঘৱ (ৰাম)ক বধ কৰিবা।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is the court’s attempt to shape royal decision-making through flattery and selective precedent, minimizing the enemy and urging escalation by dispatching Indrajit—highlighting the ethical risk of counsel that prioritizes pride over accurate threat assessment.
The dialogue illustrates how power can become epistemically fragile: lacking nīti (political discernment), a court may confuse past victories and divine boons with guaranteed success, turning rhetoric into a substitute for strategic truth.
Key landmarks include Rasātala and Bhogavatī (subterranean nāga realms), Kailāsa (Kubera’s domain and the source of the vimāna), Laṅkā (the political-military center), and mythic Yama-loka imagery used to magnify Ravana’s martial reputation.