Sarga 90
इन्द्रजित्-लक्ष्मणयुद्धम् तथा वानरप्रोत्साहनम् (Indrajit–Lakshmana Battle and the Rallying of the Vanaras)
युद्धकाण्ड
ਸৰ্গ ৯০ ত লংকা যুদ্ধৰ এক নিৰ্ণায়ক পৰ্যায় বৰ্ণনা কৰা হৈছে, য’ত বিভীষণৰ দ্বাৰা বানৰ সেনাপতিসকলক উৎসাহিত কৰা আৰু লক্ষ্মণ তথা ইন্দ্ৰজিতৰ মাজত হোৱা তীব্ৰ যুদ্ধৰ চিত্ৰণ কৰা হৈছে। বিভীষণ যুদ্ধক্ষেত্ৰত উপস্থিত হৈ নিহত হোৱা প্ৰধান ৰাক্ষস বীৰসকলৰ নাম উল্লেখ কৰে আৰু কয় যে এতিয়া কেৱল ইন্দ্ৰজিতহে ৰাক্ষসসকলৰ প্ৰধান স্তম্ভ হিচাপে বাকী আছে। তেওঁ শ্ৰীৰামৰ কাৰ্যৰ বাবে নিজৰ ভাতৃপুত্ৰৰ বিৰুদ্ধে অস্ত্ৰ ধাৰণ কৰাৰ ধৰ্ম-সংকটৰ কথাও ব্যক্ত কৰে। যুদ্ধৰ তীব্ৰতা বৃদ্ধি পায় যেতিয়া হনুমানে লক্ষ্মণক পিঠিত লৈ এজোপা শাল গছৰ দ্বাৰা ৰাক্ষস সৈন্যক ধংস কৰে। লক্ষ্মণ আৰু ইন্দ্ৰজিতৰ মাজত হোৱা শৰবৰ্ষণ ইমান দ্ৰুত আছিল যে আকাশখন বাণেৰে আৱৰি ধৰিছিল। সৌমিত্ৰি (লক্ষ্মণ) ইন্দ্ৰজিতৰ ৰথৰ চাৰিটা ঘোঁৰা বধ কৰে আৰু সাৰথিৰ শিৰচ্ছেদ কৰে। অৱশেষত, ইন্দ্ৰজিত ৰথহীন হৈ পদব্ৰজে যুদ্ধ কৰিবলৈ বাধ্য হয়, আনহাতে লক্ষ্মণে তেওঁৰ বাণবৰ্ষণ প্ৰতিহত কৰি ইন্দ্ৰজিতৰ পতনৰ পথ প্ৰশস্ত কৰে।
Shlokas
Verse 1
युध्यमानौतुतौदृष्टवाप्रसक्तौनरराक्षसौ ।प्रभिन्नाविवमातङ्गौपरस्परवधैषिणौ ।।।।तौद्रष्टुकामस्सङ्ग्रामेपरस्परगतौबली ।शूरस्सरावणभ्रातातस्थौसङ्ग्राममूर्धनि ।।।।
যুদ্ধত গাঁথ খাই থকা সেই দুজন—মানৱ আৰু ৰাক্ষস—একে-আনেকৰ বধ কামনা কৰি, উন্মত্ত দুটা হাতীৰ দৰে পৰস্পৰে আঘাত-প্ৰতিঘাত কৰি থাকোঁতে দেখা গ’ল। তেওঁলোকৰ সংঘৰ্ষ চাবলৈ ইচ্ছুক ৰাৱণৰ ভ্ৰাতা মহাবলী শূৰ বিভীষণ ৰণভূমিৰ অগ্ৰভাগত থিয় হৈ ৰ’ল।
Verse 2
युध्यमानौतुतौदृष्टवाप्रसक्तौनरराक्षसौ ।प्रभिन्नाविवमातङ्गौपरस्परवधैषिणौ ।।6.90.1।।तौद्रष्टुकामस्सङ्ग्रामेपरस्परगतौबली ।शूरस्सरावणभ्रातातस्थौसङ्ग्राममूर्धनि ।।6.90.2।।
সমৰত পৰস্পৰে মুখামুখি হোৱা সেই দুজন মহাবলী বীৰক চাবলৈ ইচ্ছা কৰি, শূৰ ৰাৱণৰ ভ্ৰাতা ৰণক্ষেত্ৰৰ অগ্ৰভাগত দৃঢ়ভাৱে থিয় হ’ল।
Verse 3
ततोविष्फारयामासमहद्धनुरवस्थितः ।उत्ससर्ज च तीक्ष्णाग्रान् राक्षसेषुमहाशरान् ।।।।
তাৰ পাছত স্থিৰভাৱে অৱস্থান কৰি তেওঁ মহাধনু সম্পূৰ্ণ টানি, ৰাক্ষসসকলৰ ওপৰত তীক্ষ্ণ অগ্ৰযুক্ত মহাশৰ নিক্ষেপ কৰিলে।
Verse 4
तेशराःशिखिसम्पर्शानिपतन्तस्समाहिताः ।राक्षसान् दारयामासुर्वज्राणीवमहागिरीन् ।।।।
অগ্নিস্পৰ্শ পোৱা যেন জ্বলি উঠা, সু-লক্ষ্যিত সেই শৰসমূহ পতিত হৈ ৰাক্ষসসকলক চিৰি পেলালে—যেন বজ্ৰই মহাগিৰিসমূহ ফালি দিয়ে।
Verse 5
विभीषणस्यानुचरास्तेपिशूलासिपट्टसै: ।चिच्छिदुःसमरेवीरान्राक्षसान्राक्षसोत्तमाः ।।।।
বিভীষণৰ অনুচৰ সেই শ্ৰেষ্ঠ ৰাক্ষসসকলেও সমৰত শূল, অসি আৰু পট্টসৰে ৰাক্ষস বীৰসকলক ছেদন কৰি নিপাত কৰিলে।
Verse 6
राक्षसैस्स्सैःपरिवृतस्सतदातुविभीषणः ।बभौमध्येप्रहृष्टानामाकलभानामिवद्विपः ।।।।
তেতিয়া সেই ৰাক্ষসসকলৰ দ্বাৰা পৰিবৃত বিভীষণ, হৰ্ষিত কলভসমূহৰ মাজত মহাগজ যেন, মধ্যভাগত দীপ্তিমানে শোভা পালে।
Verse 7
ततस्स्संञ्चोदयानोवैहरीन्रक्षोरणप्रियान् ।उवाचवचनंकालेकालज्ञोरक्षसांवरः ।।।।
তাৰ পাছত কালজ্ঞানী আৰু ৰাক্ষসসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ বিভীষণে, ৰাক্ষসসকলৰ সৈতে যুদ্ধ কৰিবলৈ উদ্গ্ৰীৱ বানৰসকলক উদ্দীপিত কৰিবলৈ কালোচিত বচন ক’লে।
Verse 8
एकोऽयंराक्षसेन्द्रस्यपरायणमवस्थितः ।एतच्छेषंबलंतस्यकिंतिष्ठतहरीश्वराः ।।।।
এই এজনেই ৰাক্ষসেন্দ্ৰৰ শেষ আশ্ৰয় হৈ ইয়াত দণ্ডায়মান; এইটোৱেই তাৰ অৱশিষ্ট বল। হে বানৰেশ্বৰসকল, তোমালোকে কিয় স্থিৰ হৈ থিয় দিছা?
Verse 9
अस्मिंन्विनिहतेपापेराक्षसेरणमूर्थनि ।रावणंवर्जयित्वातुशेषमस्यबलंहतम् ।।।।
ৰণৰ অগ্ৰভাগত এই পাপী ৰাক্ষসজন নিহত হ’লে, ৰাৱণক বাদ দি তাৰ অৱশিষ্ট বল সকলো নাশ হোৱা বুলিয়েই জানিবা।
Verse 10
प्रहस्तोनिहतोवीरोनिकुम्भश्चमहाबल. ।कुम्भकर्णश्चकुम्भश्चधूम्राक्षश्चनिशाचरः ।।।।जम्बुमालीमहामालीतीक्ष्णवेगोऽशनिप्रभः ।सुप्तघ्नोयज्ञकोपश्चवज्रदंष्ट्रश्चराक्षसः ।।।।सम्ह्रादीविकटोऽरिघ्नस्तपनोदमएव च ।प्रघासःप्रघसश्चैवप्रजङ्घोजङ्घएव च ।।।।अग्निकेतुश्चदुर्धर्षोरश्मिकेतुश्चवीर्यवान् ।विद्युज्जिह्वाद्विजिह्वश्चसूर्यशत्रुश्चराक्षसः ।।।।अकम्पनःसुपार्श्वश्चचक्रमाली च राक्षसः ।कम्पनस्सत्त्ववन्तौतौदेवान्तकनरान्तकौ ।।।।
(ৰাৱণক উদ্দেশ কৰি:) “বীৰ প্ৰহস্ত নিহত হৈছে; মহাবলী নিকুম্ভো; কুম্ভকৰ্ণ, কুম্ভ আৰু নিশাচৰ ধূম্ৰাক্ষো। জম্বুমালী, মহামালী, তীক্ষ্ণবেগ, অশনিপ্ৰভ, সুপ্তঘ্ন, যজ্ঞকোপ আৰু বজ্ৰদংষ্ট্ৰ; সম্হ্ৰাদী, বিকট, অৰিঘ্ন, তপন আৰু দম; প্ৰঘাস, প্ৰঘস, প্ৰজঙ্ঘ আৰু জঙ্ঘ; দুৰ্ধৰ্ষ অগ্নিকেতু, বীৰ্যৱান ৰশ্মিকেতু, বিদ্যুজ্জিহ্বা, দ্বিজিহ্বা আৰু ৰাক্ষস সূৰ্যশত্ৰু; অকম্পন, সুপাৰ্শ্ব আৰু চক্রমালী; লগতে কম্পন—শক্তিমান দেৱান্তক আৰু নৰান্তকসহ—এই সকলোও নিহত হৈছে।”
Verse 11
प्रहस्तोनिहतोवीरोनिकुम्भश्चमहाबल. ।कुम्भकर्णश्चकुम्भश्चधूम्राक्षश्चनिशाचरः ।।6.90.10।।जम्बुमालीमहामालीतीक्ष्णवेगोऽशनिप्रभः ।सुप्तघ्नोयज्ञकोपश्चवज्रदंष्ट्रश्चराक्षसः ।।6.90.11।।सम्ह्रादीविकटोऽरिघ्नस्तपनोदमएव च ।प्रघासःप्रघसश्चैवप्रजङ्घोजङ्घएव च ।।6.90.12।।अग्निकेतुश्चदुर्धर्षोरश्मिकेतुश्चवीर्यवान् ।विद्युज्जिह्वाद्विजिह्वश्चसूर्यशत्रुश्चराक्षसः ।।6.90.13।।अकम्पनःसुपार्श्वश्चचक्रमाली च राक्षसः ।कम्पनस्सत्त्ववन्तौतौदेवान्तकनरान्तकौ ।।6.90.14।।
(ৰাৱণক উদ্দেশ কৰি:) “বীৰ প্ৰহস্ত নিহত হৈছে; মহাবলী নিকুম্ভো; কুম্ভকৰ্ণ, কুম্ভ আৰু নিশাচৰ ধূম্ৰাক্ষো। জম্বুমালী, মহামালী, তীক্ষ্ণবেগ, অশনিপ্ৰভ, সুপ্তঘ্ন, যজ্ঞকোপ আৰু বজ্ৰদংষ্ট্ৰ; সম্হ্ৰাদী, বিকট, অৰিঘ্ন, তপন আৰু দম; প্ৰঘাস, প্ৰঘস, প্ৰজঙ্ঘ আৰু জঙ্ঘ; দুৰ্ধৰ্ষ অগ্নিকেতু, বীৰ্যৱান ৰশ্মিকেতু, বিদ্যুজ্জিহ্বা, দ্বিজিহ্বা আৰু ৰাক্ষস সূৰ্যশত্ৰু; অকম্পন, সুপাৰ্শ্ব আৰু চক্রমালী; লগতে কম্পন—শক্তিমান দেৱান্তক আৰু নৰান্তকসহ—এই সকলোও নিহত হৈছে।”
Verse 12
प्रहस्तोनिहतोवीरोनिकुम्भश्चमहाबल. ।कुम्भकर्णश्चकुम्भश्चधूम्राक्षश्चनिशाचरः ।।6.90.10।।जम्बुमालीमहामालीतीक्ष्णवेगोऽशनिप्रभः ।सुप्तघ्नोयज्ञकोपश्चवज्रदंष्ट्रश्चराक्षसः ।।6.90.11।।सम्ह्रादीविकटोऽरिघ्नस्तपनोदमएव च ।प्रघासःप्रघसश्चैवप्रजङ्घोजङ्घएव च ।।6.90.12।।अग्निकेतुश्चदुर्धर्षोरश्मिकेतुश्चवीर्यवान् ।विद्युज्जिह्वाद्विजिह्वश्चसूर्यशत्रुश्चराक्षसः ।।6.90.13।।अकम्पनःसुपार्श्वश्चचक्रमाली च राक्षसः ।कम्पनस्सत्त्ववन्तौतौदेवान्तकनरान्तकौ ।।6.90.14।।
(ৰাৱণক উদ্দেশ কৰি:) “বীৰ প্ৰহস্ত নিহত হৈছে; মহাবলী নিকুম্ভো; কুম্ভকৰ্ণ, কুম্ভ আৰু নিশাচৰ ধূম্ৰাক্ষো। জম্বুমালী, মহামালী, তীক্ষ্ণবেগ, অশনিপ্ৰভ, সুপ্তঘ্ন, যজ্ঞকোপ আৰু বজ্ৰদংষ্ট্ৰ; সম্হ্ৰাদী, বিকট, অৰিঘ্ন, তপন আৰু দম; প্ৰঘাস, প্ৰঘস, প্ৰজঙ্ঘ আৰু জঙ্ঘ; দুৰ্ধৰ্ষ অগ্নিকেতু, বীৰ্যৱান ৰশ্মিকেতু, বিদ্যুজ্জিহ্বা, দ্বিজিহ্বা আৰু ৰাক্ষস সূৰ্যশত্ৰু; অকম্পন, সুপাৰ্শ্ব আৰু চক্রমালী; লগতে কম্পন—শক্তিমান দেৱান্তক আৰু নৰান্তকসহ—এই সকলোও নিহত হৈছে।”
Verse 13
प्रहस्तोनिहतोवीरोनिकुम्भश्चमहाबल. ।कुम्भकर्णश्चकुम्भश्चधूम्राक्षश्चनिशाचरः ।।6.90.10।।जम्बुमालीमहामालीतीक्ष्णवेगोऽशनिप्रभः ।सुप्तघ्नोयज्ञकोपश्चवज्रदंष्ट्रश्चराक्षसः ।।6.90.11।।सम्ह्रादीविकटोऽरिघ्नस्तपनोदमएव च ।प्रघासःप्रघसश्चैवप्रजङ्घोजङ्घएव च ।।6.90.12।।अग्निकेतुश्चदुर्धर्षोरश्मिकेतुश्चवीर्यवान् ।विद्युज्जिह्वाद्विजिह्वश्चसूर्यशत्रुश्चराक्षसः ।।6.90.13।।अकम्पनःसुपार्श्वश्चचक्रमाली च राक्षसः ।कम्पनस्सत्त्ववन्तौतौदेवान्तकनरान्तकौ ।।6.90.14।।
(ৰাৱণক উদ্দেশ কৰি:) “বীৰ প্ৰহস্ত নিহত হৈছে; মহাবলী নিকুম্ভো; কুম্ভকৰ্ণ, কুম্ভ আৰু নিশাচৰ ধূম্ৰাক্ষো। জম্বুমালী, মহামালী, তীক্ষ্ণবেগ, অশনিপ্ৰভ, সুপ্তঘ্ন, যজ্ঞকোপ আৰু বজ্ৰদংষ্ট্ৰ; সম্হ্ৰাদী, বিকট, অৰিঘ্ন, তপন আৰু দম; প্ৰঘাস, প্ৰঘস, প্ৰজঙ্ঘ আৰু জঙ্ঘ; দুৰ্ধৰ্ষ অগ্নিকেতু, বীৰ্যৱান ৰশ্মিকেতু, বিদ্যুজ্জিহ্বা, দ্বিজিহ্বা আৰু ৰাক্ষস সূৰ্যশত্ৰু; অকম্পন, সুপাৰ্শ্ব আৰু চক্রমালী; লগতে কম্পন—শক্তিমান দেৱান্তক আৰু নৰান্তকসহ—এই সকলোও নিহত হৈছে।”
Verse 14
प्रहस्तोनिहतोवीरोनिकुम्भश्चमहाबल. ।कुम्भकर्णश्चकुम्भश्चधूम्राक्षश्चनिशाचरः ।।6.90.10।।जम्बुमालीमहामालीतीक्ष्णवेगोऽशनिप्रभः ।सुप्तघ्नोयज्ञकोपश्चवज्रदंष्ट्रश्चराक्षसः ।।6.90.11।।सम्ह्रादीविकटोऽरिघ्नस्तपनोदमएव च ।प्रघासःप्रघसश्चैवप्रजङ्घोजङ्घएव च ।।6.90.12।।अग्निकेतुश्चदुर्धर्षोरश्मिकेतुश्चवीर्यवान् ।विद्युज्जिह्वाद्विजिह्वश्चसूर्यशत्रुश्चराक्षसः ।।6.90.13।।अकम्पनःसुपार्श्वश्चचक्रमाली च राक्षसः ।कम्पनस्सत्त्ववन्तौतौदेवान्तकनरान्तकौ ।।6.90.14।।
(ৰাৱণক উদ্দেশ কৰি:) “বীৰ প্ৰহস্ত নিহত হৈছে; মহাবলী নিকুম্ভো; কুম্ভকৰ্ণ, কুম্ভ আৰু নিশাচৰ ধূম্ৰাক্ষো। জম্বুমালী, মহামালী, তীক্ষ্ণবেগ, অশনিপ্ৰভ, সুপ্তঘ্ন, যজ্ঞকোপ আৰু বজ্ৰদংষ্ট্ৰ; সম্হ্ৰাদী, বিকট, অৰিঘ্ন, তপন আৰু দম; প্ৰঘাস, প্ৰঘস, প্ৰজঙ্ঘ আৰু জঙ্ঘ; দুৰ্ধৰ্ষ অগ্নিকেতু, বীৰ্যৱান ৰশ্মিকেতু, বিদ্যুজ্জিহ্বা, দ্বিজিহ্বা আৰু ৰাক্ষস সূৰ্যশত্ৰু; অকম্পন, সুপাৰ্শ্ব আৰু চক্রমালী; লগতে কম্পন—শক্তিমান দেৱান্তক আৰু নৰান্তকসহ—এই সকলোও নিহত হৈছে।”
Verse 15
एतान्निहत्यातिबलान्बहून्राक्षससत्तमान् ।बाहुभ्यांसागरंतीर्त्वालङ्घ्यतांगोष्पदं लघु ।।।
“অতিবলৱান বহু ৰাক্ষসশ্ৰেষ্ঠক নিধন কৰি, নিজৰ ভুজবলেই সাগৰো তৰি আহিছা; এতিয়া এই সৰু ‘গোষ্পদ’ (গৰুৰ খুৰৰ ছাপসম) বাধাও বিলম্ব নকৰাকৈ অতিক্ৰম কৰা।”
Verse 16
एतावदेवशेषंवोजेतव्यमिहवानराः ।हतास्सर्वेसमागम्यराक्षसाबलदर्पिताः ।।।।
হে বানৰসকল, এতিয়া তোমালোকৰ বাবে কেৱল ইমানেই বাকী—ইয়াত বিজয় লাভ কৰা। বলৰ দৰ্পত মত্ত ৰাক্ষসসকল সকলো তোমালোকৰ সৈতে মুখামুখি সংঘৰ্ষত আহি নিধন হৈছে।
Verse 17
अयुक्तंनिधनंकर्तुंपुत्रस्यजनितुर्मम ।घृणामपास्यरामार्थेनिहन्यांभ्रातुरात्मजम् ।।।।
মোৰ দৰে পিতৃসম ব্যক্তিৰ বাবে পুত্ৰসম এজনৰ মৃত্যু ঘটোৱা উচিত নহয়। তথাপি ৰামৰ কাৰ্য সিদ্ধিৰ বাবে দয়া ত্যাগ কৰি, মই মোৰ ভাতৃৰ পুত্ৰকো নিধন কৰিম।
Verse 18
हन्तुकामस्यमेबाष्पंचक्षुश्चैवनिरुध्यति ।तमेवैषमहाबाहुर्लक्ष्मणश्शमयिष्यति ।।।।वानराघ्नतसम्भूयभृत्यानस्यसमीपगान् ।
মই তাক বধ কৰিবলৈ ইচ্ছা কৰোঁ, কিন্তু অশ্ৰুৱে মোৰ চকু ঢাকি ধৰে আৰু ৰোধ কৰে। এই মহাবাহু লক্ষ্মণেই তাক শান্ত কৰি অন্ত কৰিব। হে বানৰসকল, একেলগে গোট খাই ওচৰ চাপি অহা তাৰ অনুচৰসকলক বধ কৰা।
Verse 19
इतितेनातियशसाराक्षसेनाभिचोदिताः ।।।।वानरेन्द्राजहृषिरेलाङ्गूलानि च विव्यधुः ।
অতিযশস্বী সেই ৰাক্ষসৰ প্ৰেৰণা পাই বানৰেন্দ্ৰসকলে হৰ্ষিত হ’ল আৰু উল্লাসত নিজৰ লেঙুৰবোৰ চঞ্চলভাৱে জোকাৰি তুলিলে।
Verse 20
ततस्तुकपिशार्दूलाःश्रवेन्तःश्चपुनःपुनः ।।।।मुमुचुर्विविधान्नादान्मेघान् दृष्टवेवबर्हिणः ।
তাৰ পাছত বাঘসদৃশ কপিশাৰ্দূলসকলে বাৰে বাৰে গর্জন কৰি, বৰষুণীয়া মেঘ দেখি ময়ূৰ যেনেকৈ ডাক মাৰে, তেনেকৈ নানা প্ৰকাৰ নাদ মুকলি কৰিলে।
Verse 21
जाम्बवानपितैःसर्वैःसयूथ्यैरभिसम्वृतः ।।।।तेऽश्मभिस्ताडयामासुर्नखैर्धन्स्सैश्चराक्षसान् ।
জাম্বৱানো সেই সকলো সহযূথীয় সৈন্যৰে আৱৃত হৈ আছিল; তেওঁলোকে শিলাৰে আঘাত কৰি, নখ আৰু দঁতৰে ৰাক্ষসসকলক প্ৰহাৰ কৰিলে।
Verse 22
निघ्नन्तमृक्षाधिपतिंराक्षसास्तेमहाबलाः ।।।।परिवव्रुर्भयंत्यक्त्वातमनेकविधायुथाः ।
ঋক্ষাধিপতিয়ে তেওঁলোকক নিধন কৰি থাকোঁতে, মহাবলী ৰাক্ষসসকলে ভয় ত্যাগ কৰি নানা বিধ অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰ ধৰি তেওঁক চাৰিওফালে ঘেৰিলে।
Verse 23
शरैःपरशुभिस्तीक्ष्णैःपट्टिशैर्यष्टितोमरैः ।।।।जाम्बवन्तंमृधेजघ्नुर्निघ्नन्तंराक्षसींचमूम् ।
তীক্ষ্ণ শৰ, পৰশু, পট্টিশ আৰু যষ্টি-তোমৰ লৈ তেওঁলোকে যুদ্ধত জাম্বৱন্তক আক্ৰমণ কৰিলে—যি ৰাক্ষসী সেনাক নিধন কৰি আছিল।
Verse 24
स सम्प्रहारस्तुमुलःसञ्जज्ञेकपिरक्षसाम् ।।।।देवासुराणांक्रुद्धानांयथाभीमोमहास्वनः ।
কপিসকল আৰু ৰাক্ষসসকলৰ মাজত ভয়ংকৰ, গর্জনাময়, তুমুল সংঘৰ্ষ আৰম্ভ হ’ল—ক্ৰুদ্ধ দেৱ-অসুৰসকলৰ প্ৰাচীন যুদ্ধৰ দৰে মহাস্বনযুক্ত।
Verse 25
हनुमानपिसङ्क्रुद्धःसानुमुत्पाट्यपर्वतात् ।।।।स लक्ष्मणंस्वयंपृष्ठादवरोप्यमहामनाः ।रक्षसांकदनंचक्रेसमासाद्यसहस्रशः ।।।।
হনুমানো ক্ৰোধে প্ৰজ্বলিত হৈ পৰ্বতৰ ঢালৰ পৰা শাল গছ উভালি আনিলে; তাৰ পাছত মহামনা জনে নিজৰ পিঠিৰ পৰা লক্ষ্মণক নামাই, শত্রুপংক্তিত সোমাই, হাজাৰে হাজাৰে ৰাক্ষসক নিধন কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 26
हनुमानपिसङ्क्रुद्धःसानुमुत्पाट्यपर्वतात् ।।6.90.25।।स लक्ष्मणंस्वयंपृष्ठादवरोप्यमहामनाः ।रक्षसांकदनंचक्रेसमासाद्यसहस्रशः ।।6.90.26।।
হনুমান ক্ৰোধিত হৈ পৰ্বতৰ পৰা শাল গছ উভালি ল’লে; মহামনা জনে নিজ পিঠিৰ পৰা লক্ষ্মণক নামাই, শত্রুসেনাত প্ৰৱেশ কৰি, হাজাৰে হাজাৰে ৰাক্ষস ধ্বংস কৰিলে।
Verse 27
स दत्त्वातुमुलंयुद्धंपितृव्यस्येन्द्रजत् बली ।लक्ष्मणंपरवीरघ्नःपुनरेवाभ्यधावत ।।।।
পিতৃব্যৰ সৈতে তুমুল যুদ্ধ কৰি, বলৱান ইন্দ্ৰজিত্—পৰবীৰঘ্ন—পুনৰ এবাৰ সোজাকৈ লক্ষ্মণৰ ফালে ধাৱিত হ’ল।
Verse 28
तौप्रयुद्दौतदावीरौमृधेलक्ष्मणराक्षसौ ।शरौघानभिवर्षन्तौजघ्नतुस्तौपरस्परम् ।।।।
তেতিয়া ৰণক্ষেত্ৰত সেই দুজন বীৰ—লক্ষ্মণ আৰু ৰাক্ষস (ইন্দ্ৰজিত)—শৰৰ ঘন বৰষুণ ঢালি, এক মুহূৰ্তো নথামি পৰস্পৰক আঘাত কৰি থাকিল।
Verse 29
अभीक्षणमन्तर्धदतुश्शरजालैर्महाबलौ ।चन्द्रादित्याविवोष्णान्तेयथामेघैस्तरस्विनौ ।।।।
বাৰে বাৰে সেই মহাবলী, তেজস্বী যোদ্ধাদ্বয়ে শৰৰ জালেৰে একে-আনক আৱৰি পেলাইছিল; যেন উষ্ণ ঋতুৰ পাছত চন্দ্ৰ-সূৰ্যক দ্ৰুতগামী মেঘে পুনঃপুনঃ ঢাকি দিয়ে।
Verse 30
न ह्यादानं न सन्धानंधनुषोवापरिग्रहः ।न विप्रमोक्षोबाणानां न विकर्षो न विग्रहः ।।।।न मुष्टिप्रतिसन्धानं न लक्ष्यप्रतिपादनम् ।अदृश्यततयोस्तत्रयुध्यतोःपाणिलाघवात् ।।।।
তাত তেওঁলোকে যুঁজ কৰি থাকোঁতে হাতৰ অতিশয় চপলতাৰ বাবে ধনুৰ্বিদ্যাৰ কোনো ধাপেই দেখা নাছিল—ন শৰ লোৱা, ন ধনুত সঁধান কৰা, ন টানি-মুক্ত কৰা; ন মুঠিৰ ধৰণ মিলোৱা, ন লক্ষ্যত শৰ স্থাপন কৰা—সকলো একেবাৰে বেগৰ মাজত অদৃশ্য হৈ পৰিছিল।
Verse 31
न ह्यादानं न सन्धानंधनुषोवापरिग्रहः ।न विप्रमोक्षोबाणानां न विकर्षो न विग्रहः ।।6.90.30।।न मुष्टिप्रतिसन्धानं न लक्ष्यप्रतिपादनम् ।अदृश्यततयोस्तत्रयुध्यतोःपाणिलाघवात् ।।6.90.31।।
তাত তেওঁলোকে যুঁজ কৰি থাকোঁতে হাতৰ বিজুলী-দ্ৰুত গতিৰ বাবে ধনুৰ্বিদ্যাৰ সমগ্ৰ প্ৰক্ৰিয়া বুজা নাযায়—শৰ লোৱা, ধনুত সঁধান কৰা, টানা, মুক্ত কৰা, মুঠিৰ ধৰণ মিলোৱা আৰু লক্ষ্য ভেদ কৰা—সকলো এক অবিচ্ছিন্ন বেগত একেলগে মিলি গৈছিল।
Verse 32
चापवेगप्रयुक्स्सैश्चबाणजालैःसमन्ततः ।अन्तरिकेऽभिसम्पन्ने न रूपाणिचकाशिरे ।।।।
ধনুৰ বেগেৰে প্ৰেৰিত বাণজাল চাৰিওফালে বিস্তাৰিত হ’ল; অন্তৰীক্ষ সম্পূৰ্ণ ভৰি পৰিল আৰু কোনো ৰূপ একেবাৰে স্পষ্টকৈ দেখা নগ’ল।
Verse 33
लक्ष्मणोरावणिंप्राप्यरावणिश्चापिलक्ष्मणम् ।अव्यवस्थाभवत्युग्राताभ्यामन्योन्यविग्रहे ।।।।
লক্ষ্মণে ৰাৱণিপুত্ৰ (ইন্দ্ৰজিত)ক সন্মুখীন হ’ল আৰু ৰাৱণিপুত্ৰেও লক্ষ্মণক; দুয়োৰে পৰস্পৰ আঘাত-প্ৰতিআঘাতত ভয়ংকৰ বিশৃঙ্খলা উঠিল—কোনে কাক দমন কৰিছে সেয়া অস্পষ্ট হৈ পৰিল।
Verse 34
ताभामुभाभ्यांतरसाप्रसृष्टैर्विशिखैःशितैः ।निरन्तरमिवाकाशंबभूवतमसावृतम् ।।।।
দুয়ো যোদ্ধাই অতি বেগে নিক্ষেপ কৰা তীক্ষ্ণ বিশিখৰ অবিৰত বৰ্ষণত আকাশ যেন নিৰন্তৰ তমসাৰে আৱৃত—অন্ধকাৰাচ্ছন্ন হৈ পৰিল।
Verse 35
तैःपतभदिश्चबहुभिस्तयोःशरशतैःशितैः ।दिशश्चप्रदिशश्चैवबभूवुःशरसङ्कुलाः ।।।।
সেই দুয়োৰে নিক্ষিপ্ত অসংখ্য তীক্ষ্ণ শৰৰ শতশত বৰ্ষণত দিশ আৰু উপদিশ সকলো বাণেৰে ঘনভাৱে ভৰি পৰিল।
Verse 36
तमसापिहितंसर्वमासीत्प्रतिभयंमहत् ।अस्तंगतेसहस्रांशेसम्वृतेतमसा च वै ।।।।रुधिरौघामहानद्यःप्रावर्तन्तसहस्रशः ।
সহস্ৰকিৰণ সূৰ্য অস্ত গ’ল আৰু তমসা বিস্তাৰিত হোৱাত সকলো আৱৃত হৈ মহাভয়ংকৰ যেন লাগিল; আৰু সহস্ৰ সহস্ৰ ৰুধিৰ-প্ৰবাহৰ মহা নদীসমূহ ব’বলৈ ধৰিলে।
Verse 37
क्रव्यादादारुणावाग्भिश्चिक्षिपुर्भीमनिःस्वनान् ।।।।न तदानींवनौवायुर्न च जज्वालपावकः ।
ক্ৰব্যাদ প্ৰাণীবোৰে ভয়ংকৰ, কৰুণ আৰ্তনাদ কৰি ভীম শব্দ উত্থাপন কৰিছিল; তেতিয়া বনাঞ্চলত বায়ু নাবহিল, অগ্নিও নাজ্বলিল।
Verse 38
स्व्स्त्वस्तुलोकेभ्यइतिजजल्पुस्तेमहर्षयः ।।।।सम्पेतुश्चात्रसन्तप्तागन्धर्वाःसहचारणैः ।
তেতিয়া মহর্ষিসকলে মৃদুস্বৰে জপিলে—“লোকসমূহৰ স্বস্তি হওক”; আৰু তাত উপস্থিত গন্ধৰ্বসকল চাৰণসকলৰ সৈতে সন্তপ্ত হৈ প্ৰস্থান কৰিলে।
Verse 39
अथराक्षससिंहस्यकृष्णान् कनकभूषणान् ।।।।शरैश्चतुर्भिःसौमित्रिद्विव्याधचतुरोहयान् ।
তাৰ পাছত কনক-ভূষণে বিভূষিত সেই ৰাক্ষস-সিংহৰ কৃষ্ণ চাৰিখন ঘোঁৰাক সৌমিত্ৰিয়ে চাৰিটা শৰৰে বিদ্ধ কৰিলে।
Verse 40
ततोऽपरेणभल्लेनपीतेननिशितेन च ।।।।सम्पूर्णायतमुक्तेनसुपत्रेणसुवर्चसा ।महेन्द्राशनिकल्पेनसूतस्यविचरिष्यतः ।।।।स तेनबाणाशनिनातलशब्दानुवादिना ।लाघवाद्राघवःश्रीमान् शिरःकायादपाहरत् ।।।।
তাৰ পাছত সম্পূৰ্ণ তাণি মুকলি কৰা, সুপত্ৰযুক্ত, দীপ্তিমান আৰু অতিনিশিত পীত ভল্লশৰে—মহেন্দ্ৰৰ বজ্ৰসদৃশ—বিচৰণ কৰি ৰথ চলাই থকা সূতক শ্ৰীমান ৰাঘৱে আঘাত কৰিলে; আৰু গর্জনৰ দৰে তলশব্দ কৰা সেই বাণ-অশনিৰে নিজৰ লাঘৱত শিৰক দেহৰ পৰা তৎক্ষণাৎ বিচ্ছিন্ন কৰিলে।
Verse 41
ततोऽपरेणभल्लेनपीतेननिशितेन च ।।6.90.40।।सम्पूर्णायतमुक्तेनसुपत्रेणसुवर्चसा ।महेन्द्राशनिकल्पेनसूतस्यविचरिष्यतः ।।6.90.41।।स तेनबाणाशनिनातलशब्दानुवादिना ।लाघवाद्राघवःश्रीमान् शिरःकायादपाहरत् ।।6.90.42।।
তাৰ পাছত পীতবৰ্ণ, অতি তীক্ষ্ণ, সম্পূৰ্ণ দীঘল, সুপক্ষযুক্ত আৰু দীপ্তিমান—মহেন্দ্ৰৰ বজ্ৰসদৃশ—সেই ভল্লবাণ শ্ৰীমান ৰাঘৱে নিক্ষেপ কৰিলে; ভূমি কঁপোৱা গর্জনধ্বনি তুলা সেই বাণ-বজ্ৰে সূতৰ মূৰ দেহৰ পৰা বিচ্ছিন্ন কৰি নিলে।
Verse 42
ततोऽपरेणभल्लेनपीतेननिशितेन च ।।6.90.40।।सम्पूर्णायतमुक्तेनसुपत्रेणसुवर्चसा ।महेन्द्राशनिकल्पेनसूतस्यविचरिष्यतः ।।6.90.41।।स तेनबाणाशनिनातलशब्दानुवादिना ।लाघवाद्राघवःश्रीमान् शिरःकायादपाहरत् ।।6.90.42।।
পীতবৰ্ণ, তীক্ষ্ণ, সম্পূৰ্ণ দীঘল, সুপক্ষযুক্ত আৰু দীপ্ত—মহেন্দ্ৰবজ্ৰসদৃশ—সেই ভল্লবাণে গর্জনধ্বনি তুলা শ্ৰীৰামে সূতৰ মূৰ ক্ষণতে দেহৰ পৰা বিচ্ছিন্ন কৰিলে।
Verse 43
स यन्तरिमहातेजाहतेमन्दोदरीसुतः ।स्वयंसारथ्यमकरोत्सुनश्चधनुरस्प ृशत् ।।।।
যন্ত্ৰী (সাৰথি) নিহত হোৱাত মহাতেজস্বী মন্দোদৰীপুত্ৰ (ইন্দ্ৰজিত) নিজেই ৰথচালনাৰ দায়িত্ব ল’লে আৰু পুনৰ ধনু ধৰি ল’লে।
Verse 44
तदद्भुतमभूत्तत्रसामर्थ्यंपश्यतांयुधि ।हयेषुव्यग्रहस्तं त विव्याधनिशितैःशरैः ।।।।धनुष्यथपुनर्व्यग्रेहयेषुमुमुचेशरान् ।
সেই যুদ্ধক্ষেত্ৰত দৰ্শকৰ বাবে তাৰ সামৰ্থ্য অদ্ভুত হৈ উঠিল: ঘোঁৰাবোৰ সামলোৱাত হাত ব্যস্ত থাকিলেও সি তীক্ষ্ণ শৰৰে বিদ্ধ হ’ল; পুনৰ ধনু আৰু ঘোঁৰাবোৰত ব্যগ্ৰ হৈ সি শৰবৃষ্টি মুকলি কৰিলে।
Verse 45
छिद्रेषुतेषुबाणौघैर्विचरन्तमभीतवत् ।।।।अर्धयामाससमरेसौमित्रिःशीघ्रकृत्तमः ।
বাণবৃষ্টিয়ে সৃষ্টি কৰা সেই ফাঁকবোৰৰ মাজেৰে নিৰ্ভয়ে বিচৰণ কৰা তাক সমৰত সৌমিত্ৰি—কৰ্মত সৰ্বাধিক দ্ৰুত—দৃঢ়ভাৱে চেপি ধৰি অধিক আঘাত দি অর্ধমৃতসদৃশ কৰি তুলিলে।
Verse 46
निहतंसारथिंदृष्टवासमरेरावणात्मजः ।।।।प्रजहौसमरोद्धर्षंविषण्णः स बभूव ह ।
সমৰত নিজৰ সাৰথি নিহত হোৱা দেখি ৰাৱণপুত্ৰে যুদ্ধোৎসাহ ত্যাগ কৰিলে; সি গভীৰ বিষণ্ণ হৈ পৰিল।
Verse 47
विषण्णवदनंदृष्टवाराक्षसंहरियूथपाः ।।।।ततःपरमसम्हृष्टालक्ष्मणंचाभ्यपूजयन् ।
ৰাক্ষসৰ বিষণ্ণ মুখ দেখি হৰিযূথপতিসকল পৰম হৰ্ষিত হৈ উঠিল আৰু লক্ষ্মণক প্ৰশংসা কৰি সন্মান জনালে।
Verse 48
ततःप्रमाथीरभसःशरभोगन्धमादनः ।।।।अमृष्यमाणाश्चत्वारश्चक्रुर्वेगंहरीश्वराः ।
তাৰ পাছত প্ৰমাথী, ৰভস, শৰভ আৰু গন্ধমাদন—এই চাৰিজন হৰীশ্বৰ অসহ্য বোধ কৰি মহাবেগে আগুৱাই গ’ল।
Verse 49
तेचास्यहयमुख्येषुतूर्णमुत्पत्यवानराः ।।।।चतुर्षुसुमहावीर्यानिपेतुर्भीमविक्रमाः ।
তৎক্ষণাৎ জঁপিয়াই উঠি সেই বানৰসকল—মহাবীৰ্যৱান আৰু ভীমপৰাক্ৰমী—তাৰ ৰথৰ চাৰিটা শ্ৰেষ্ঠ ঘোঁৰাৰ ওপৰত পৰি আক্ৰমণ কৰিলে।
Verse 50
तेषामधिष्ठितानांतैर्वानरैःपर्वतोपमैः ।।।।मुखेभ्योरुधिरंरक्तंहयानांसमवर्तत ।
পৰ্বতসম বানৰসকলে তেওঁলোকৰ ওপৰত উঠি বহাৰ লগে লগে ঘোঁৰাবোৰৰ মুখৰ পৰা ৰক্তিম ৰুধিৰ ধাৰা বৈ উঠিল।
Verse 51
तेहयामथिताभग्नाव्यसवोधरणींगताः ।।।।तेनिहत्यहयांस्तस्यप्रमथ्य च महारथम् ।पुनरुत्पत्यवेगेनतस्थुर्लक्ष्मणपार्श्वतः ।।।।
সেই ঘোঁৰাবোৰ আঘাতত চূৰ্ণ-বিচূৰ্ণ হৈ প্ৰাণহীনভাবে ধৰণীত পৰি গ’ল। তাৰ ঘোঁৰাবোৰ নিধন কৰি আৰু মহাৰথখনো ভাঙি পেলাই, তেওঁলোকে বেগে পুনৰ উফৰি উঠি লক্ষ্মণৰ পাৰ্শ্বত স্থিৰ হৈ ৰ’ল।
Verse 52
तेहयामथिताभग्नाव्यसवोधरणींगताः ।।6.90.51।।तेनिहत्यहयांस्तस्यप्रमथ्य च महारथम् ।पुनरुत्पत्यवेगेनतस्थुर्लक्ष्मणपार्श्वतः ।।6.90.52।।
তাৰ ঘোঁৰাবোৰ নিধন কৰি আৰু সেই মহাৰথখনো চূৰ্ণ কৰি, তেওঁলোকে বেগে পুনৰ উফৰি উঠি লক্ষ্মণৰ কাষত দণ্ডায়মান হ’ল।
Verse 53
स हताश्वादवप्लुत्यरथान्मथितसारथिः ।शरवर्षेणसौमित्रिमभ्यधावतरावणिः ।।।।
ঘোঁৰাবোৰ নিহত আৰু সাৰথি পতিত হোৱাত, ৰাৱণিপুত্ৰ ৰথৰ পৰা জঁপিয়াই নামি, শৰবৃষ্টি বৰষাই সৌমিত্ৰি (লক্ষ্মণ)ৰ ওপৰত ধাৱিত হ’ল।
Verse 54
ततोमहेन्द्रप्रतिमः स लक्ष्मणःपदातिनंतंनिहतैर्हयोत्तमैः ।सृजन्तमाजौनिशितान्शरोत्तमान् भृशंतदाबाणगणैर्न्यवारयत् ।।।।
তাৰ পাছত মহেন্দ্ৰ-সদৃশ সেই লক্ষ্মণে, উত্তম ঘোঁৰাবোৰ নিহত হোৱাত পদাতিক হৈ যুঁজ দিয়া আৰু ৰণত তীক্ষ্ণ শ্ৰেষ্ঠ শৰ নিক্ষেপ কৰা তাক, বাণগণৰ ঘন বৰষুণে দৃঢ়ভাবে নিবাৰণ কৰিলে।
Frequently Asked Questions
Vibhīṣaṇa confronts a dharma-tension: for Rāma’s cause he must consent to, and even desire, the death of Indrajit—his brother’s son—despite paternal compassion and the impropriety he feels in harming one regarded as a son.
The sarga teaches that righteous outcomes in war require both moral clarity and practical leadership: compassion is acknowledged, yet action is governed by a higher commitment to restoring order; morale and coordinated effort become instruments of dharma rather than mere aggression.
The scene is anchored at the saṅgrāma-mūrdhan (forefront of the battlefield) near Laṅkā’s war theatre; culturally, the text highlights epic-war conventions—omens, celestial spectators (Gandharvas/Cāraṇas), and mythic comparisons to Deva–Asura conflict—to frame the battle’s cosmic significance.