Sarga 49
शरबन्धनविलापः (The Lament under the Net of Arrows)
युद्धकाण्ड
এই সৰ্গত ভয়ংকৰ অস্ত্ৰ-আঘাতৰ পাছৰ পৰিণতি বৰ্ণিত হৈছে। ৰাম আৰু লক্ষ্মণ ৰণভূমিত ভয়াল “শৰবন্ধ” (বাণৰ জাল)ত বন্দী হৈ, ৰক্তক্ষৰণ কৰি সাপৰ দৰে নিশ্বাস-দীর্ঘ কৰি পৰি আছে। সুগ্ৰীৱ আৰু বানৰসেনাই তেওঁলোকক ঘেৰি শোকত কাতৰ হৈ কান্দে। ধৈৰ্য আৰু সংযমৰ বলত ৰাম পুনৰ চেতনালাভ কৰে; লক্ষ্মণৰ অৱস্থা দেখি তেওঁ দীঘলীয়া বিলাপ আৰম্ভ কৰে—ভ্ৰাতৃবিহীন জীৱন আৰু সীতালাভো অৰ্থহীন বুলি ভাবি, কৌশল্যা, কৈকেয়ী আৰু সুমিত্ৰাক এই দুঃসংবাদ কিদৰে ক’ব, সেই অসহনীয় বোজা অনুভৱ কৰে। ৰাম নিজকে অধম আৰু পাপী বুলি নিন্দা কৰে, উচটনিৰ মাজতো লক্ষ্মণৰ অচল কোমলতা আৰু বিনয়ৰ প্ৰশংসা কৰে, আৰু তেওঁৰ যুদ্ধদক্ষতাক কাৰ্তবীৰ্য তথা ইন্দ্ৰৰ অস্ত্ৰসমূহৰ সৈতে অতিশয়োক্তিমূলক তুলনা কৰি স্মৰণ কৰে। তাৰ পাছত ৰাম সুগ্ৰীৱক আদেশ দিয়ে যে সেনাসহ সমুদ্ৰ পাৰ হৈ পশ্চাদপসৰণ কৰক—অঙ্গদ, নীল আৰু নলক অগ্ৰণী কৰি—কাৰণ এই বিপদ দেৱবিধান; মানুহে তাক অতিক্ৰম কৰিব নোৱাৰে, আৰু মিত্ৰসকলে নিজৰ কৰ্তব্য সম্পূৰ্ণ কৰিছে। এই বিলাপ শুনি বানৰসকল অধিক কান্দে। ইতিমধ্যে গদা হাতে বিভীষণ উপস্থিত হয়; যুদ্ধৰ বিভ্ৰান্তিত বানৰসকলে ক্ষণিকৰ বাবে তেওঁক ইন্দ্ৰজিত বুলি ভুল বুজি আতংকিত হয়, যাৰ দ্বাৰা ৰণকালীন গণ্ডগোল আৰু মনোবলৰ ভঙ্গুৰতা প্ৰকাশ পায়।
Shlokas
Verse 1
घोरेणशरबन्धेनबद्धौदशरथात्मजौ ।निःश्वसन्तौयथानागौशयानौरुधिरोक्षितौ ।।6.49.1।।सर्वेतेवानरश्रेष्ठास्ससुग्रीवामहाबलाः ।परिवार्यमहात्मानौतस्थुश्शोकपरिप्लुताः ।।6.49.2।।
দশৰথৰ পুত্ৰ ৰাম আৰু লক্ষ্মণ ভয়ংকৰ শৰ-বন্ধনত আৱদ্ধ হৈ মাটিত পৰি আছিল—তেঁওলোকে মহান সাপৰ দৰে নিশ্বাস লৈছিল আৰু তেজেৰে লুতুৰি-পুতুৰি হৈছিল। সেই মহাত্মা ভাতৃদ্বয়ৰ চাৰিওফালে সুগ্ৰীৱ আৰু আন শ্ৰেষ্ঠ বানৰ বীৰসকল শোকত ম্ৰিয়মান হৈ থিয় হৈ আছিল।
Verse 2
घोरेणशरबन्धेनबद्धौदशरथात्मजौ ।निःश्वसन्तौयथानागौशयानौरुधिरोक्षितौ ।।6.49.1।।सर्वेतेवानरश्रेष्ठास्ससुग्रीवामहाबलाः ।परिवार्यमहात्मानौतस्थुश्शोकपरिप्लुताः ।।6.49.2।।
দশৰথৰ পুত্ৰ ৰাম আৰু লক্ষ্মণ ভয়ংকৰ শৰ-বন্ধনত আৱদ্ধ হৈ মাটিত পৰি আছিল—তেঁওলোকে মহান সাপৰ দৰে নিশ্বাস লৈছিল আৰু তেজেৰে লুতুৰি-পুতুৰি হৈছিল। সেই মহাত্মা ভাতৃদ্বয়ৰ চাৰিওফালে সুগ্ৰীৱ আৰু আন শ্ৰেষ্ঠ বানৰ বীৰসকল শোকত ম্ৰিয়মান হৈ থিয় হৈ আছিল।
Verse 3
एतस्मिन्नन्तरेरामःप्रत्यबुध्यतवीर्यवान् ।स्थिरत्वात्सत्त्वयोगाच्चशरैस्सन्दानितोऽपिसन् ।।6.49.3।।
ইয়াৰ মাজতে বীৰ্যৱান ৰামে পুনৰ চেতনা লাভ কৰিলে। শৰবাণেৰে বান্ধি আৰু গাঁথি থোৱা সত্ত্বেও, স্থিৰতা আৰু অন্তৰবলেৰে যোগ-শাসনৰ দ্বাৰা তেওঁ নিজকে পুনৰ পাই উঠিল।
Verse 4
ततोदृष्टवासरुधिरंनिषण्णंगाढमर्पितम् ।भ्रातरंदीनवदनंपर्यदेवयदातुरः ।।6.49.4।।
তাৰ পাছত ৰক্তাক্ত, তলত ঢলি পৰা, দৃঢ়ভাৱে বান্ধা আৰু দীনমুখ ভ্ৰাতাক দেখি, ব্যাকুল ৰামে শোকত বিলাপ কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 5
किंनुमेसीतयाकार्यंकिंकार्यंजीवितेनवा ।शयानंयोऽद्यपश्यामिभ्रातरंयुधिनिर्जितम् ।।6.49.5।।
আজি যুদ্ধত পৰাজিত হৈ শয়ন কৰা মোৰ ভ্ৰাতাক মই দেখি আছোঁ; তেন্তে মোৰ বাবে সীতাৰ কি প্ৰয়োজন? জীৱনৰো বা কি মূল্য?
Verse 6
शक्यासीतासमानारीमर्त्यलोकेविचिन्वता ।नलक्ष्मणसमोभ्रातासचिवस्साम्पपरायिकः ।।6.49.6।।
মর্ত্যলোকে বিচাৰি চালে সীতাৰ দৰে নাৰী পোৱা যাব পাৰে; কিন্তু লক্ষ্মণৰ সমান ভ্ৰাতা—অচল সহায়ক আৰু পৰলোকলৈকে সঙ্গী—কেতিয়াও পোৱা নাযায়।
Verse 7
परित्यक्षाम्यहंप्राणान्वानराणांतुपश्याताम् ।यदिपञ्चत्वमापन्नस्सुमित्रानन्दवर्धनः ।।6.49.7।।
যদি সুমিত্ৰাৰ আনন্দবর্ধক লক্ষ্মণ পঞ্চত্ব প্ৰাপ্ত হৈ থাকে, তেন্তে বানৰসকলে চাই থাকিলেও মই মোৰ প্ৰাণ ত্যাগ কৰিম।
Verse 8
किंनुवक्ष्यामिकौसल्यांमातरंकिंनुकैकयीम् ।कथमम्बांसुमित्रांचपुत्रदर्शनलालसाम् ।।6.49.8।।
মই মাতৃ কৌসল্যাৰ আগত কি ক’ম—আৰু কৈকেয়ীৰ আগত কি ক’ম? পুত্ৰদৰ্শনৰ বাবে ব্যাকুল মাতৃ সুমিত্ৰাৰ মুখামুখি মই কেনেকৈ হ’ম?
Verse 9
विवत्सांवेपमानांचक्रोशन्तींकुररीमिव ।कथमाश्वासयिष्यामियदियास्यामितंविना ।।6.49.9।।
যদি মই তেওঁৰ অবিহনে যাওঁ, তেন্তে পুত্ৰবিহীনা হৈ কঁপি কঁপি, কুৰৰী পখীৰ দৰে কৰুণ ক্ৰন্দন কৰা তেওঁক মই কেনেকৈ সান্ত্বনা দিম?
Verse 10
कथंवक्ष्यामिशत्रुघ्नंभरतंचयशस्विनम् ।मयासहवनंयातोविनातेनापुनमागतः ।।6.49.10।।
মই শত্ৰুঘ্ন আৰু যশস্বী ভৰতক কি কম—যেতিয়া মই তেওঁৰ (লক্ষ্মণৰ) অবিহনে উভতি যাম, যদিও তেওঁ মোৰ লগত বনলৈ গৈছিল?
Verse 11
उपालम्बंनशक्ष्यामिसोढुंबतसुमित्रया ।इहैवदेहंत्यक्ष्यामिनहिजीवितुमुत्सहे ।।6.49.11।।
হায়! মই সুমিত্ৰাৰ তিৰস্কাৰ সহ্য কৰিব নোৱাৰিম। ইয়াতেই মই মোৰ শৰীৰ ত্যাগ কৰিম—কাৰণ জীয়াই থকাৰ মোৰ কোনো ইচ্ছা নাই।
Verse 12
धिङ्मांदुष्कृतकर्माणमनार्यंमत्कृतेह्यसौ ।लक्ष्मणःपतितश्शेतेशरतल्पेगतासुवत् ।।6.49.12।।
ধিক্ মোক—দুষ্কৃতকৰ্মী আৰু অনাৰ্য মই! মোৰ কাৰণেই লক্ষ্মণ পতিত হৈ শৰশয্যাত প্ৰাণ গ’ল যেনে তেনে শুই আছে।
Verse 13
त्वंनित्यंसुविषण्णंमामाश्वासयसिलक्ष्मण ।गतासुर्नाद्यशक्तोऽसिमामार्तमभिभाषितुम् ।।6.49.13।।
লক্ষ্মণ, মই নিত্য বিষণ্ণ হ’লে তুমি মোক আশ্বাস দিছিলা। আজি প্ৰাণবায়ু গ’ল বাবে মোৰ আৰ্ত অৱস্থাত তুমি মোক ক’বলৈও সক্ষম নহ’লা।
Verse 14
येनाद्यबहवोयुद्धेनिहताराक्षसाविनिपातिताः ।तस्यामेवाद्यशूरस्त्वंशेषेविनिहतःपरैः ।।6.49.14।।
যাৰ দ্বাৰা আজি যুদ্ধত বহু ৰাক্ষস নিহতা হৈ ভূমিত লুটাই পৰিল, সেই একে ভূমিত আজি তুমি শূৰ, পৰৰ আঘাতত নিশ্চেষ্ট হৈ পৰি আছা।
Verse 15
शयानःशरतल्पेऽस्मिन् सशोणितपरिप्लुतः ।शरजालैचशितोभासिभास्करोऽस्तमिवव्रजन् ।।6.49.15।।
এই শৰশয্যাত তুমি শুই আছা, ৰক্তে সিক্ত; শৰজালৰে আৱৃত হ’লেও তুমি দীপ্তিমান—অস্তলৈ গমন কৰা ভাস্কৰৰ দৰে।
Verse 16
बाणाभिहतमर्मत्वान्नशक्नोत्यभिभाषितुम् ।रुजाचाब्रुवतोऽप्यस्यदृष्टिरागेणसूच्यते ।।6.49.16।।
বাণে মর্মস্থান বিদ্ধ হোৱাৰ বাবে তেওঁ কথা ক’ব নোৱাৰে; তথাপি নীৰৱ থাকিলেও তেওঁৰ বেদনা চকুৰ জ্বৰাক্ৰান্ত ৰঙা আভাত প্ৰকাশ পায়।
Verse 17
यथैवमांवनंयान्तमनुयातोमहाद्युतिः ।अहमप्यनुयास्यामितथैवैनंयमक्ष्यम् ।।6.49.17।।
মই বনলৈ যোৱা সময়ত মহাদ্যুতিমান তেওঁ যেনেকৈ মোক অনুসৰণ কৰিছিল, তেনেকৈ এতিয়া মইও তেওঁক অনুসৰণ কৰিম—একেই পথেদি যমলোকলৈ।
Verse 18
इष्टबन्धुजनोनित्यंमांचनित्यमनुव्रतः ।इमामद्यगतोऽवस्थांममानार्यस्यदुर्नयैः ।।6.49.18।।
যিজন সদায় আত্মীয়-বন্ধুসকলৰ প্ৰিয় আছিল আৰু নিত্য ভক্তিভাৱে মোক অনুসৰণ কৰিছিল—সেইজন আজি মোৰ, এই অনাৰ্যৰ দুৰ্নীতিয়ে এনে অৱস্থালৈ আহি পৰিল।
Verse 19
सुरुष्टेनापिवीरेणलक्ष्मणेननसंस्मरे ।परुषंविप्रियंवापिश्रावितंनकदाचन ।।6.49.19।।
অতি ক্ৰুদ্ধ হ’লেও, বীৰ লক্ষ্মণে কেতিয়াও কঠোৰ বা অপ্ৰিয় বাক্য কোৱা বুলি মোৰ সোঁৱৰণ নাই।
Verse 20
विससर्जैकवेगेनपञ्चबाणशतानियः ।इष्वस्त्रष्वधिकस्तस्मात्कार्तवीर्याच्चलक्ष्मणः ।।6.49.20।।
যি একেটা বেগতে পাঁচশ বাণ নিক্ষেপ কৰিলে—সেই লক্ষ্মণ ধনুৰ্বিদ্যাত কাৰ্তবীৰ্যতকৈও অধিক শ্ৰেষ্ঠ।
Verse 21
अस्स्रैरस्त्राणियोहन्याच्छक्रस्यापिमहात्मनः ।सोऽयमुर्व्यांहतश्शेतेमहार्हशयनोचितः ।।6.49.21।।
যি মহাত্মা ইন্দ্ৰৰ অস্ত্ৰসমূহকো নিজৰ অস্ত্ৰৰে বিনষ্ট কৰিব পাৰিছিল—মহাৰ্হ শয্যাৰ যোগ্য সেইজন আজি পৃথিৱীত হতা হৈ পৰি আছে।
Verse 22
तच्चमिथ्याप्रलप्तंमांप्रधक्ष्यतिनसंशयः ।यन्मयानकृतोराजाराक्षसानांविभीषणः ।।6.49.22।।
মোৰ সেই মিছা বাক্যই মোক দগ্ধ কৰিব—ইয়াত সন্দেহ নাই—কাৰণ মই বিভীষণক ৰাক্ষসসকলৰ ৰজা কৰি স্থাপন কৰা নাই।
Verse 23
अस्मिन्मुहूर्तेसुग्रीव प्रतियातुमितोऽर्हसि ।मत्वाहीनंराजन् रावणोऽभिद्रवेद्बली ।।6.49.23।।
সুগ্ৰীৱ, এই মুহূৰ্ততেই ইয়াৰ পৰা উভতি যোৱা তোমাৰ বাবে উচিত; হে ৰাজন, মোক হীন বুলি ভাবি বলৱান ৰাৱণ তোমাৰ ওপৰত ধাৱি আহিব পাৰে।
Verse 24
अङ्गदंतुपुरस्कत्यससैन्यस्सपरिच्छदम् ।सागरंतरसुग्रीव नीलेनचनलेनच ।।6.49.24।।
অঙ্গদক আগত ৰাখি, সৈন্যসহ আৰু সকলো সজ্জা-সামগ্ৰীসহ, নীল আৰু নলৰ সৈতে, হে সুগ্ৰীৱ, সাগৰ পাৰ হৈ উভতি যা।
Verse 25
कृतंहनुमताकार्यंयदन्यैर्दुष्करंरणे ।ऋक्षराजेनतुष्यामिगोलाङ्गूलाधिपेनच ।।6.49.25।।
হনুমানে ৰণত এনে কাৰ্য সম্পন্ন কৰিলে, যি আনসকলৰ বাবে অতি দুস্কৰ। ঋক্ষৰাজ সুগ্ৰীৱ আৰু গ’লাংগূলসকলৰ অধিপতিৰ প্ৰতিও মই সন্তুষ্ট।
Verse 26
अङ्गदेनकृतंकर्ममैन्देनद्विविदेनच ।युद्धंकेसरिणासङ् ख्येघोरंसम्पातिनाकृतम् ।।6.49.26।।
অঙ্গদ, মৈন্দ আৰু দ্বিৱিদে বীৰোচিত কৰ্ম কৰিলে; আৰু সমৰৰ মাজত কেশৰী আৰু সম্পাতিয়েও ঘোৰ যুদ্ধ কৰিলে।
Verse 27
गवयेनगवाक्षेणशरभेणगजेनच ।अन्यैश्चहरिभिर्युद्धंमदर्थेत्यक्तजीवितैः ।।6.49.27।।
অঙ্গদ, মৈন্দ আৰু দ্বিৱিদে বীৰোচিত কৰ্ম কৰিলে; আৰু সমৰৰ মাজত কেশৰী আৰু সম্পাতিয়েও ঘোৰ যুদ্ধ কৰিলে।
Verse 28
नचातिक्रमितुंशक्यंदैवंसुग्रीव मानुषैः ।यत्तुशक्यंवयस्येनसुहृदाचपरन्तप ।।6.49.28।।कृतंसुग्रीव तत्सर्वंभवताधर्मभीरुणा ।
হে সুগ্ৰীৱ, মানুহৰ প্ৰচেষ্টাৰে দেৱবিধি অতিক্ৰম কৰা নাযায়। কিন্তু হে পৰন্তপ, সহচৰ আৰু সঁচা সুহৃদ হিচাপে যি কৰিব পৰা গৈছিল, ধৰ্মভীৰু হৈ ধৰ্মপ্ৰতি ভক্তিসহ সেই সকলো তুমি সম্পূৰ্ণকৈ কৰিলা।
Verse 29
मित्रकार्यंकृतमिदंभवद्भिर्वानरर्षभाः ।।6.49.29।।अनुज्ञातामयासर्वेयथेष्टंगन्तुमर्हथ ।
হে বানৰশ্ৰেষ্ঠসকল, তোমালোকে মিত্ৰকাৰ্য সম্পন্ন কৰিলা। মোৰ অনুমতিত তোমালোকে সকলোৱে মুক্ত; এতিয়া ইচ্ছামতে য’তে খুশি ত’তে যাব পাৰা।
Verse 30
शुश्रुवुस्तस्यतेसर्वेवानराःपरिदेवनम् ।।6.49.30।।वर्तयाञ्चक्रूरश्रूणिनेत्रैःकृष्णेतरेक्षणाः ।
তেওঁৰ পৰিদেৱন শুনি সেই সকলো বানৰ—ভূৰা নয়নধাৰী—নিজ নিজ চকুৰ পৰা অশ্ৰুধাৰা বোৱাবলৈ ধৰিলে।
Verse 31
ततस्सर्वाण्यनीकानिस्थापयित्वाविभीषणः ।।6.49.31।।आजगामगदापाणिस्त्वरितंयत्रराघवः ।
তাৰ পিছত বিভীষণে সকলো অনীক যথাবিধি স্থাপন কৰি, গদা হাতে ধৰি, য’ত ৰাঘৱ আছিল তাত ত্বৰিতে আহি উপস্থিত হ’ল।
Verse 32
तंदृष्टवात्वरितंयान्तंनीलाञ्जनचयोपमम् ।।6.49.32।।वानरादुद्रुवुस्सर्वेमन्यमानास्तुरावणिम् ।
তেওঁক ত্বৰিতে আহি থকা দেখি, নীলাঞ্জনৰ ঢেৰ সদৃশ ঘনশ্যাম বুলি ধৰি, সকলো বানৰে তেওঁক ৰাৱণিৰূপে ভ্ৰম কৰি পলাই গ’ল।
Frequently Asked Questions
Rāma confronts a dharma-sankat between personal grief and leadership duty: while desiring to abandon life after seeing Lakṣmaṇa struck down, he still issues strategic instructions to Sugrīva and acknowledges the allies’ fulfilled obligations, balancing sorrow with responsibility.
The sarga teaches that human excellence and righteous effort remain essential, yet outcomes may still be constrained by daiva; therefore one must act with integrity (mित्रधर्म, dharma-bhīrutā) and accept limits without abandoning moral accountability.
The key landmark is the सागर (ocean) as the strategic boundary for retreat and regrouping; culturally, the passage emphasizes Ayodhyā’s familial horizon through references to the queens (Kausalyā, Kaikeyī, Sumitrā) and the social weight of reporting loss to elders.