Sarga 88
इन्द्रजित्–लक्ष्मण संवादः तथा युद्धप्रवृत्तिः (Indrajit and Lakshmana: War-Boasts, Rebuke, and the Clash)
युद्धकाण्ड
সৰ্গ ৮৮ত বাক্-যুদ্ধ তৎক্ষণাৎ ধনুৰ্বিদ্যাৰ সংঘৰ্ষলৈ কঠোৰ হৈ উঠে। বিভীষণৰ উপদেশ শুনি ইন্দ্ৰজিত্ (ৰাৱণী) ক্ৰোধ-মোহত আচ্ছন্ন হয়, ক’লা ঘোঁৰাৰে টনা ৰত্ন-অলংকৃত ৰথত আৰোহণ কৰি যুদ্ধক্ষেত্ৰত মৃত্যুসদৃশ ভয়ংকৰ উপস্থিতি ধাৰণ কৰে। সি লক্ষ্মণক পূৰ্বৰ ৰাত্ৰিযুদ্ধৰ দাবীৰে উপহাস কৰে, যমলোকলৈ পঠোৱাৰ ধমকি দিয়ে আৰু তেওঁৰ দেহত শকুন-গিধৰ নামি অহাৰ কথা কৈ ভীতি সৃষ্টিকেই অস্ত্ৰ কৰে। লক্ষ্মণ নিৰ্ভীক আৰু ক্ৰুদ্ধ হলেও সংযতভাৱে ক্ষাত্ৰ-নীতিৰে উত্তৰ দিয়ে—বিজয় কৰ্মে প্ৰমাণিত হয়, কেৱল বাগ্-বল (বাক্যৰ জোৰ)ৰে নহয়। যুদ্ধত অদৃশ্য হৈ লড়াকুতা কৰাক সি যোদ্ধাৰ পথ নহয়, চোৰৰ পথ বুলি নিন্দা কৰে আৰু তীৰৰ পৰিসৰত নিজৰ শক্তি দেখুৱাবলৈ ইন্দ্ৰজিতক আহ্বান জনায়। তেতিয়া ইন্দ্ৰজিত সাপসদৃশ ফোঁফোঁৱা বাণ নিক্ষেপ কৰে; সেয়া লক্ষ্মণক বিদ্ধ কৰিলেও লক্ষ্মণ ধোঁৱাবিহীন অগ্নিৰ দৰে দীপ্তিমান থাকে। ইন্দ্ৰজিত পুনৰ প্ৰাণঘাতী সংকল্প ঘোষণা কৰে; লক্ষ্মণ গৰ্ব নকৰাকৈ আঘাত হানিব বুলি দৃঢ় প্ৰতিজ্ঞা কৰে। তৎক্ষণাৎ বাণবৃষ্টিত লক্ষ্মণে ইন্দ্ৰজিতৰ বক্ষত পাঁচখন বাণ স্থাপন কৰে, আৰু ইন্দ্ৰজিতে তিনিখন নিখুঁত বাণেৰে প্ৰত্যাঘাত কৰে। অধ্যায়টোৱে দুজন প্ৰায় অজেয় বীৰৰ সমতুল্য, ভয়ংকৰ দ্বন্দ্বক দেৱীয় জ্যোতি আৰু পৌৰাণিক প্ৰতিদ্বন্দ্বীৰ উপমাৰে চিত্ৰিত কৰি, অহংকাৰী ধমকি আৰু শৃঙ্খলিত কৰ্মৰ নৈতিক বৈপৰীত্য উজাগৰ কৰে।
Shlokas
Verse 1
विभीषणवच्श्रुत्वारावणिःक्रोधमूर्छितः ।अब्रवीत्परुषंवाक्यंवेगेनाभ्युत्पपात च ।।।।
বিভীষণৰ বাক্য শুনি ৰাৱণি (ইন্দ্ৰজিত্) ক্ৰোধত মূৰ্ছিত হৈ পৰিল; কঠোৰ বাক্য ক’লে আৰু বেগেৰে আগলৈ ঝাঁপ মাৰিলে।
Verse 2
उद्यतायुधनिस्त्रिंशोरथेसुसमलङ्कृते ।कालाश्वयुक्तेमहतिस्थितःकालान्तकोपमः ।।।।महाप्रमाणमुद्यम्यविपुलंवेगवद्धृढम् ।धनुर्बीमंपरामृश्यशरांश्चामित्रनाशनान् ।।।।
সু-অলংকৃত মহাৰথত, ক’লা অশ্বযুক্ত বৃহৎ ৰথত, অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰ আৰু নিস্ত্ৰিংশ উচাই থিয় হৈ ইন্দ্ৰজিত্ কালান্তকৰ দৰে দেখা দিছিল। সি মহৎ, দীঘল, দৃঢ়, বেগৱান ভয়ংকৰ ধনু উচাই, শত্রুনাশক বাণসমূহো হাতত ধৰিলে।
Verse 3
उद्यतायुधनिस्त्रिंशोरथेसुसमलङ्कृते ।कालाश्वयुक्तेमहतिस्थितःकालान्तकोपमः ।।6.88.2।।महाप्रमाणमुद्यम्यविपुलंवेगवद्धृढम् ।धनुर्बीमंपरामृश्यशरांश्चामित्रनाशनान् ।।6.88.3।।
মহাপ্ৰমাণৰ, বিশাল, দৃঢ় আৰু বেগৱান ভয়ংকৰ ধনুখন উঠাই, সেই ভীম অস্ত্ৰ ধৰি শত্রুনাশক শৰসমূহো গ্ৰহণ কৰিলে।
Verse 4
तंददर्शमहेष्वासोरथस्थस्समलङ्कृतः ।अलङ्कृतममित्रघ्नोराघवस्यानुजंबली ।।।।
তেতিয়া মহেষ্বাস, অমিত্ৰঘ্ন বলৱান ইন্দ্ৰজিতে সুসজ্জিত ৰথত আৰূঢ় হৈ, যুদ্ধসজ্জিত আৰু অলংকৃত ৰাঘৱৰ অনুজ লক্ষ্মণক দেখা পালে।
Verse 5
हनुमत्पृष्ठरूढमुदस्थरविप्रभम् ।उवाचैनंसमारब्ध: सौमित्रिंसविभीषणम् ।।।।तांश्चवानरशार्दूलान् पश्यध्वंमेपराक्रमम् ।
হনুমানৰ পিঠিত আৰূঢ়, উদয় সূৰ্যৰ দৰে দীপ্তিমান লক্ষ্মণক দেখি, সমৰ আৰম্ভ কৰিবলৈ উদ্যত ইন্দ্ৰজিতে বিভীষণসহ সৌমিত্ৰিক আৰু বানৰশাৰ্দূলসকলক ক’লে: “মোৰ পৰাক্ৰম চাওক!”
Verse 6
अद्यमत्कार्मुकोत्सृष्टंशरवर्षंदुरासदम् ।।।।मुक्तंवर्षमिवाकाशेवारयिष्यथसंयुगे ।
“আজি সমৰত মোৰ ধনুৰ পৰা নিক্ষিপ্ত, দমন কৰাটো দুষ্কৰ শৰৰ বৰ্ষা—আকাশৰ পৰা মুক্ত বৰষুণৰ দৰে—তোমালোকে ৰোধ কৰিব নোৱাৰিবা।”
Verse 7
अद्यवोमामकाबाणामहाकार्मुनिस्सृताः ।।।।विधमिष्यन्तिगात्राणितूलराशिमिवानलः ।
আজি মোৰ মহাধনুৰ পৰা নিক্ষিপ্ত বাণবোৰে তোমালোকৰ অঙ্গ-প্ৰত্যঙ্গ বিদীৰ্ণ কৰিব—যেনে অগ্নিয়ে কপাহৰ ঢিপা দহি ভস্ম কৰে।
Verse 8
तीक्षणसायकनिर्भन्नान्शूलशक्त्यृष्टितोमरैः ।।।।अद्यवोगमयिष्यामिसर्वानेनयमक्षयम् ।
তীক্ষ্ণ বাণে বিদীৰ্ণ হৈ, শূল-শক্তি-ঋষ্টি-তোমৰ আদি শস্ত্ৰৰ প্ৰহাৰত পতিত তোমালোক সকলোকে আজি মই যমলোকলৈ পঠাই দিম।
Verse 9
क्षिपतश्शरवर्षाणिक्षिप्रहस्तस्यसम्युगे ।।।।जीमूतस्येननदतःकःस्थास्यतिममाग्रतः ।
সমৰত ক্ষিপ্ৰহস্ত হৈ মই যেতিয়া শৰৰ বৰষুণ নিক্ষেপ কৰোঁ, গৰ্জন কৰা মেঘপুঞ্জৰ দৰে—তেতিয়া মোৰ সন্মুখত কোনে থিয় দিব পাৰিব?
Verse 10
रात्रियुद्धेमयापूर्वंवज्राशनिसमैःशरैः ।।।।शायितौस्थोमयाभूमौविसंज्ञौसपुरस्सरौ ।
ৰাত্ৰিযুদ্ধত মই আগতে বজ্ৰ-অশনি সদৃশ শৰৰে তোমাক আৰু তোমাৰ সহচৰক আঘাত কৰি, ভূমিত অচেতন কৰি শুৱাই দিছিলোঁ।
Verse 11
स्मृतिर्नतेऽस्तिवामन्येव्यक्तंवायमसादनम् ।।।।आशीविषमिवक्रुद्धंयन्मांयोद्धुव्यवत्थित: ।
মোৰ মনে হয় তোমাৰ স্মৃতি নাই, নতুবা তুমি স্পষ্টকৈ যমসদনৰ পথেই ধৰিছা; কিয়নো ক্ৰুদ্ধ বিষধৰ সাপৰ দৰে মোৰ সৈতে যুঁজিবলৈ তুমি সজ্জিত হৈ থিয় দিছা।
Verse 12
तच्छ्रुत्वाराक्षसेन्द्रस्यगर्जितंलक्ष्मणस्तदा ।।।।अभीतवदनःक्रुद्धोरावणिंवाक्यमब्रवीत् ।
ৰাক্ষসেন্দ্ৰৰ সেই গর্জন শুনি, নিৰ্ভয় মুখৰ লক্ষ্মণে ক্ৰুদ্ধ হৈ ৰাৱণিক বচন ক’লে।
Verse 13
उक्तश्चदुर्गमःपारःकार्याणांराक्षसत्वया ।।।।कार्याणांकर्मणांपारंयोगच्छति स बुद्धिमान् ।
হে ৰাক্ষস, তুমি কাৰ্যৰ দুৰ্গম পাৰলৈ যোৱাৰ কথা কৈছা; কিন্তু কেৱল কথাৰে নহয়, কৰ্মৰ দ্বাৰা নিজৰ উদ্যোগৰ অন্তলৈ যি পৌঁছে, সেয়াই সত্য বুদ্ধিমান।
Verse 14
सत्वमर्थस्यहीनार्थोदुरवासस्यकेनचित् ।।।।वाचाव्याहृत्यजानीषेकृतार्थोऽस्मीतिदुर्मते ।
তুমি ত সত্য সামৰ্থ্যহীন; তথাপি আনৰ বাবে দুৰ্লভ কাৰ্যক কেৱল বাক্যৰে উচ্চাৰি ‘মই কৃতাৰ্থ’ বুলি জানো, হে দুৰ্মতি!
Verse 15
अन्तर्धानगतेनाजौयस्त्वयाचरितस्तदा ।।।।तस्कराचरितोमार्गःनैषवीरनिषेवितः ।
যুদ্ধত তুমি সিদিনা দৃষ্টিৰ পৰা লুকাই অন্তৰ্ধান হৈ যি পথ চলিছিলা, সেয়া চোৰৰ পথ; ই বীৰসকলৰ সেৱিত পথ নহয়।
Verse 16
यथाबाणपथंप्राप्यस्थितोऽहंतवराक्षस ।।।।दर्शयस्वाद्यतत्तेजोवाचात्वंकिंविकत्थसे ।
হে ৰাক্ষস! মই তোমাৰ বাণপথত আহি ইয়াত থিয় হৈ আছোঁ; আজি তোমাৰ তেজ দেখুৱা—বাক্যৰে মাত্ৰ কিয় ডাঙৰাই কৰিছা?
Verse 17
एवमुक्तोधनुर्भीमंपरामृश्यमहाबलः ।।।।ससर्जनिशितान्बाणानिंद्रजित्समितिञ्जयः ।
লক্ষ্মণে এনেদৰে কোৱাৰ পাছত, মহাবলী আৰু সমৰত বিজয়ী ইন্দ্ৰজিতে ভয়ংকৰ ধনু ধৰি তীক্ষ্ণ বাণসমূহ নিক্ষেপ কৰিলে।
Verse 18
तेनिसृष्टामहावेगाःशराःसर्पविषोपमाः ।।।।सम्प्राप्यलक्ष्मणंपेतुःश्वसन्तइवपन्नगाः ।
তাৰ দ্বাৰা নিক্ষিপ্ত মহাবেগী শৰসমূহ সৰ্পবিষৰ দৰে ঘাতক হৈ, লক্ষ্মণক পাই, ফোঁফোঁ কৰা পন্নগৰ দৰে তেওঁৰ ওপৰত পৰিল।
Verse 19
रैरतिमहावेगैर्वेगवान्रावणात्मजः ।।।।सौमित्रिमिन्द्रजिद्युद्धेविव्याधशुभलक्षणम् ।
যুদ্ধত মহাবেগী ৰাৱণপুত্ৰ ইন্দ্ৰজিতে অতি তীব্ৰ বেগে ধাৱমান শৰসমূহেৰে শুভলক্ষণধাৰী সৌমিত্ৰি (লক্ষ্মণ)ক বিদ্ধ কৰিলে।
Verse 20
सशरैरतिविद्धाङ्गोरुधिरेणसमुक्षितः ।।।।शुशुभेलक्ष्मणःश्रीमान्विधूमइवपावकः ।
শৰেৰে সৰ্বাঙ্গে অতি বিদ্ধ আৰু ৰক্তেৰে সিক্ত শ্ৰীমান লক্ষ্মণ ধূমৰহিত অগ্নিৰ দৰে দীপ্তিময় হৈ শোভা পালে।
Verse 21
इन्द्रजित्त्वात्मनःकर्मप्रसमीक्ष्याधिगम्य च ।।।।विनद्यसुमहानादमिदंवचनमब्रवीत् ।
ইন্দ্ৰজিতে নিজৰ কৰ্ম পৰ্যবেক্ষণ কৰি ওচৰলৈ আহি, অতি মহা নাদে গর্জন কৰি এই বাক্য ক’লে।
Verse 22
पत्रिणःशितधारास्तेकरामत्कार्मुकच्युताः ।।।।आदास्यन्तेऽद्यसौमित्रेजीवितंजीवितान्तकाः ।
“হে সৌমিত্ৰে! মোৰ ধনুৰ পৰা নিক্ষিপ্ত এই পাখিযুক্ত তীক্ষ্ণধাৰ শৰসমূহ প্ৰাণান্তক; আজি ইহঁতে তোৰ জীৱন হৰণ কৰিব।”
Verse 23
अद्यगोमायुसङ्घाश्चश्येनसङ्घाश्चलक्ष्मण ।।।।गृध्राश्चनिपतन्तुत्वांगतासुंनिहतंमया ।
“হে লক্ষ্মণ! আজি গোমায়ুৰ জাক, শ্যেনৰ ঝাঁক আৰু গৃধ্ৰসমূহ—মোৰ দ্বাৰা নিহিত, প্ৰাণহীন তোৰ ওপৰত নামি পৰক।”
Verse 24
क्षत्रबन्धुंसदानार्यंरामःपरमदुर्मतिः ।।।।भक्तम्भ्रातरमद्यैवत्वांद्रक्ष्यतिहतंमया ।
ৰাম, যি অত্যন্ত ভ্ৰান্ত আৰু নীচ, তেওঁ আজি তেওঁৰ ভক্ত ভ্ৰাতৃ স্বৰূপ তোমাক মোৰ দ্বাৰা নিহত হোৱা দেখিব।
Verse 25
विशस्तकवचंभूमौव्यपविद्धशराससनम् ।।।।हृतोत्तमाङ्गंसौमित्रत्वामद्यनिहतंमया ।
হে সৌমিত্ৰি, আজি ৰামে তোমাক মোৰ দ্বাৰা নিহত, কৱচ ভঙা, ধনু পৰিত্যাগ কৰা আৰু শিৰচ্ছেদ হোৱা অৱস্থাত মাটিত পৰি থকা দেখিব।
Verse 26
इतिब्रुवाणंसङ्कृद्ध: परुषंरावणात्मजम् ।।।।हेतुमद्वाक्यमत्यर्थंलक्ष्मणःप्रत्युवाच ह ।
যেতিয়া ৰাৱণৰ পুত্ৰই কটু কথা কৈছিল, তেতিয়া লক্ষ্মণে ক্ৰোধিত হৈ যুক্তি আৰু অৰ্থপূৰ্ণ উত্তৰ দিছিল।
Verse 27
वाग्बलंत्यजदुर्बुद्धेक्रूरकर्मासिराक्षस ।।।।अथकस्माद्वदस्येतत्सम्पादयसुकर्मणा ।
হে দুৰ্বুদ্ধি ৰাক্ষস, কেৱল কথাৰ বল ত্যাগ কৰা; তোমাৰ কৰ্মবোৰ নিষ্ঠুৰ। এতিয়া এনেকৈ কিয় কৈছা? নিজকে কৰ্মৰ দ্বাৰা প্ৰমাণ কৰা।
Verse 28
कृत्वाकत्थसेकर्मकिमर्थमिहराक्षस ।।।।कुरुतत्कर्मयेनाहंश्रद्धध्यांतवकत्थनम् ।
হে ৰাক্ষস, কামটো নকৰাকৈ তুমি ইয়াত কিয় বৰাই কৰিছা? সেই কামটো কৰা যাৰ দ্বাৰা মই তোমাৰ কথাত বিশ্বাস কৰিব পাৰো।
Verse 29
अनुक्त्वापरुषंवाक्यंकिञ्चिदप्यनवक्षिपन् ।।।।अविकत्थन्वधिष्यामित्वांपश्यपुरुषाधम ।
কঠোৰ বাক্য নক’ই, কোনো প্ৰতিউত্তৰে বাধা নিদি, আৰু অহংকাৰ নকৰিয়েই—মই তোমাক বধ কৰিম। চোৱা, হে পুৰুষাধম!
Verse 30
इत्युक्त्वापञ्चनाराचानाकर्णापूरितान् शितान् ।।।।निजघानमहावेगाल्लक्ष्मणोराक्षसोरसि ।
এইদৰে কৈ, লক্ষ্মণে কাণলৈকে টানি পূৰোৱা পাঁচটা তীক্ষ্ণ নাৰাচ শৰ মহাবেগেৰে ৰাক্ষসৰ বক্ষত আঘাত কৰিলে।
Verse 31
सुपत्रवाजिताबाणाज्वलिताइवपन्नगाः ।।।।नैरृतोरस्यभासन्तसवितूरश्मयोयथा ।
সুন্দৰ পাখিৰে সজ্জিত সেই বাণবোৰ জ্বলি উঠা সাপৰ দৰে, নৈৰৃতৰ বক্ষত সূৰ্যৰ ৰশ্মিৰ দৰে দীপ্তিময় হৈ জিলিকিল।
Verse 32
सःशरैराहतस्तेनसरोषोरावणात्मजः ।।।।सुप्रयुक्तैस्त्रिभिर्भाणैःप्रतिविव्याधलक्ष्मणम् ।
তেওঁৰ শৰসমূহে আঘাত কৰাত ৰোষে দগ্ধ ৰাৱণপুত্ৰই, সুপ্ৰয়ুক্ত তিনিটা বাণেৰে প্ৰতিঘাত কৰি লক্ষ্মণক বিদ্ধ কৰিলে।
Verse 33
सःबभूवमहाभीमोनरराक्षससिंहयोः ।।।।विमर्दस्तुमुलोयुद्धेपरस्परजयैषिणोः ।
নৰৰ সিংহ আৰু ৰাক্ষসৰ সিংহৰ মাজত পৰস্পৰ জয়লাভৰ আকাঙ্ক্ষাৰে যুদ্ধত মহাভয়ংকৰ আৰু ঘোৰ তুমুল সংঘৰ্ষ উদ্ভৱ হ’ল।
Verse 34
उभौहिबलसम्पन्नावुभौविक्रमशालिनौ ।।।।उभौपरमदुर्ज्ञेयावतुल्यबलतेजसौ ।
উভয়েই বলসম্পন্ন, উভয়েই বিক্ৰমশালী; উভয়েই অতি দুৰ্জেয়—বল আৰু তেজত সমান, অপ্রতিম।
Verse 35
युयुधातेतदावीरौग्रहाविवनभोगतौ ।।।।बलवृत्राविवाभीतौयुधितौदुष्प्रधर्षणौ ।
তেতিয়া সেই দুজন বীৰ আকাশত থকা দুটা গ্ৰহৰ দৰে দীপ্তিমান হৈ যুদ্ধ কৰিলে; ইন্দ্ৰ-ৱৃত্ৰৰ দৰে নিৰ্ভয়, আৰু শত্রুৰ বাবে অতি দুৰ্ধর্ষ আছিল।
Verse 36
युयुधातेमहात्मानौतदाकेसरिणाविव ।।।।बहूनवसृजन्तौहिमार्गणौघानवस्थितौ ।नरराक्षससिम्होतौप्रहृष्टावभ्ययुध्यताम् ।।।।
তাৰ পাছত সেই মহাত্মা দুজন যোদ্ধা কেশৰী সিংহৰ জোৰাৰ দৰে যুদ্ধ কৰিলে; অচল হৈ থিয় দি বাণৰ ধাৰা-ধাৰ বৰষাই থাকিল। নৰ আৰু ৰাক্ষসৰ মাজত সিংহসদৃশ সেই দুজন আনন্দোচ্ছ্বাসে পৰস্পৰক অভিমুখে যুঁজিলে।
Frequently Asked Questions
The chapter contrasts warrior conduct with deceptive tactics: Lakṣmaṇa condemns Indrajit’s earlier invisibility as a “thief’s path,” and reframes kṣātra honor as demonstrated performance in open combat rather than intimidation or verbal boasting.
Upadeśa centers on karmapramāṇa—deeds validate claims. Lakṣmaṇa rejects vāg-bala as empty and asserts that true capability is established through disciplined action, restraint, and accountable conduct even amid rage-driven provocation.
The immediate setting is the Laṅkā war-theatre (battlefield context), while cultural markers include kṣātra norms (open contest, disdain for stealth in this framing) and eschatological imagery such as “Yama’s abode,” plus battlefield-omen fauna (jackals, hawks, vultures).