Sarga 1
प्रथमः सर्गः — Rama Praises Hanuman; Anxiety over Crossing the Ocean
युद्धकाण्ड
এই সৰ্গৰ আৰম্ভণিতে শ্ৰী ৰামে হনুমানৰ বৃত্তান্ত শুনি প্ৰকাশ্য স্নেহে আৰু বিধিবৎ প্ৰশংসাৰে উত্তৰ দিয়ে। তেওঁ হনুমানৰ কীৰ্তিক প্ৰায় অতুলনীয় বুলি ঘোষণা কৰে—মহাসাগৰ পাৰ হৈ কঠোৰ প্ৰহৰিত লংকাত প্ৰৱেশ—আৰু ইয়াক আদৰ্শ ভৃত্য-ধৰ্মৰ (ভৃ্ত্যধৰ্ম) নিদৰ্শন ৰূপে স্থাপন কৰে। তাৰ পিছত সেৱকৰ নৈতিক শ্ৰেণীবিভাগ বৰ্ণিত হয়: উত্তম সেৱকে ভক্তিসহ কঠিন কাৰ্য সম্পন্ন কৰে; মধ্যম সেৱকে ৰজাৰ প্ৰিয় কথা আগতে বুজি নাপায়; অধম সেৱকে অর্পিত কৰ্তব্যও পালন নকৰে। ৰামে স্বীকাৰ কৰে যে হনুমানৰ সফলতাই বৈদেহীৰ অৱস্থান নিশ্চিত কৰি ৰঘুবংশক সুৰক্ষিত কৰিলে। তথাপি তেওঁ বেদনামিশ্ৰিত কণ্ঠে কয় যে এনে মধুৰ বাক্য আৰু সেৱাৰ যথোচিত প্ৰতিদান তৎক্ষণাৎ দিব নোৱাৰে; সেই মুহূর্তত তেওঁৰ হাতত থকা একমাত্ৰ দান হৈছে আলিঙ্গন। উৎসৱৰ পৰা কথোপকথন কৌশললৈ ঘূৰে: গুপ্তচৰ-সংবাদ সফল হ’লেও, সমবেত বানৰসেনাসহ বিশাল, দুৰ্গম সাগৰ কেনেকৈ পাৰ হ’ব—এই লজিষ্টিক আৰু অস্তিত্বগত সংকটে ৰামৰ মন অস্থিৰ কৰে। সৰ্গৰ অন্তত শোকত আন্দোলিত হলেও দৃঢ়চিত্ত ৰামে হনুমানক কেন্দ্ৰ কৰি আৰু আগন্তুক সাগৰ-পাৰ হোৱাৰ সমস্যাক লৈ চিন্তা-পরামৰ্শত নিমগ্ন হয়।
Shlokas
Verse 1
श्रुत्वा हनुमतो वाक्यं यथावदभिभाषितम् ।रामः प्रीतिसमायुक्तो वाक्यमुत्तरमब्रवीत् ।।।।
হনুমানৰ যথাৱৎ আৰু ক্ৰমবদ্ধভাৱে কোৱা বাক্য শুনি, প্ৰীতিত পৰিপূৰ্ণ শ্ৰীৰামে উত্তৰ বাক্য ক’লে।
Verse 2
कृतं हनुमता कार्यं सुमहद्भुवि दुर्लभम् ।मनसापि यदन्येन न शक्यं धरणीतले ।।।।
শ্ৰীৰামে ক’লে: “হনুমান! তুমি পৃথিৱীত দুৰ্লভ এনে অতি মহান কাৰ্য সাধন কৰিলা; এই ধৰণীতলত আন কোনো সত্তাই মনতোও কৰিব নোৱাৰে।”
Verse 3
न हि तं परिपश्यामि यस्तरेत महार्णवम् ।अन्यत्र गरुडाद्वायोरन्यत्र च हनूमतः ।।।।
মহাসাগৰ পাৰ হ’ব পৰা কোনো জনক মই নেদেখোঁ—গৰুড় বা বায়ু ব্যতীত, আৰু হনুমান ব্যতীত আন কোনো নহয়।
Verse 4
देवदानवयक्षाणां गन्धर्वोरगरक्षसाम् ।अप्रधृष्यां पुरीं लङ्कां रावणेन सुरक्षिताम् ।प्रवष्ट स्सत्त्वमाश्रित्यश्वसन्को नाम निष्क्रमेत् ।।।।
দেৱ-দানৱ-যক্ষ-গন্ধৰ্ব-নাগ-ৰাক্ষসসকলৰ বাবেও অপ্রধৃষ্য লংকাপুৰী ৰাৱণৰ দ্বাৰা কঠোৰভাৱে সুৰক্ষিত। কেৱল সাহসৰ আশ্ৰয় লৈ তাত প্ৰৱেশ কৰিলে, শ্বাস লৈ জীৱন্ত হৈ বাহিৰ ওলাই আহিব ক’ন?
Verse 5
को विशेत्सुदुराधर्षां राक्षसैश्च सुरक्षिताम् ।यो वीर्यबलसम्पन्नो न समस्याद्धनूमतः ।।।।
ৰাক্ষসসকলে সুৰক্ষিত কৰা অতি দুৰাধর্ষ লংকাত কোনে প্ৰৱেশ কৰিব পাৰে? হনুমানৰ দৰে বীৰ্য আৰু বলসম্পন্ন জন ব্যতীত আন কোন?
Verse 6
भृत्यकार्यं हनुमता सुग्रीवस्य कृतंमहत् ।स्वयं विधाय स्वबलं सदृशं विक्रमस्य च ।।।।
হনুমানে সুগ্ৰীৱৰ বাবে ভৃত্যধৰ্মৰ মহৎ কাৰ্য সম্পন্ন কৰিলে; নিজে আগবাঢ়ি নিজৰ পৰাক্ৰমৰ উপযুক্ত বল প্ৰকাশ কৰিলে।
Verse 7
यो हि भृत्यो नियुक्तस्सन्भर्त्रा कर्मणि दुष्करे ।कुर्यात्तदनुरागेण तमाहुः पुरुषोत्तमम् ।।।।
যি ভৃত্য স্বামীৰ দ্বাৰা দুৰূহ কৰ্মত নিয়ুক্ত হৈও অনুৰাগ-ভক্তিৰে সেই কৰ্ম সম্পন্ন কৰে, তাকেই ‘পুৰুষোত্তম’ বুলি কোৱা হয়।
Verse 8
नियुक्तोय: परं कार्यं न कुर्यान्नृपतेः प्रियम् ।भृत्योऽभृत्यस्समर्थोऽपि तमाहुर्मध्यमं नरम् ।।।।
নিয়ুক্ত হৈও ৰজাৰ প্ৰিয় আৰু হিতকৰ অধিক পৰম কাৰ্য নকৰে, সমৰ্থ হ’লেও তেনে ভৃত্য অভৃত্যসদৃশ—‘মধ্যম নৰ’ বুলি কোৱা হয়।
Verse 9
नियुक्तो नृपतेः कार्यं न कुर्याद्यस्समाहितः ।भृत्यो युक्तस्समर्थश्च तमाहुः पुरुषाधमम् ।।।।
ৰজাৰ কাৰ্যত নিয়ুক্ত হৈ, যোগ্য আৰু সমৰ্থ হ’লেও যি একাগ্ৰচিত্তে সেই কাৰ্য নকৰে, তেনে ভৃত্যক ‘পুৰুষাধম’ বুলি কোৱা হয়।
Verse 10
तन्नियोगे नियुक्तेन कृतं कृत्यं हनूमता ।न चात्मा लघुतां नीतस्सुग्रीवश्चापि तोषितः ।।।।
হনুমানৰ যথাৱৎ আৰু ক্ৰমবদ্ধভাৱে কোৱা বাক্য শুনি, প্ৰীতিত পৰিপূৰ্ণ শ্ৰীৰামে উত্তৰ বাক্য ক’লে।
Verse 11
अहं च रघुवंशश्च लक्ष्मणश्च महाबलः ।वैदेह्या दर्शनेनाद्य धर्मतः परिरक्षिताः ।।।।
“আজি বৈদেহীৰ দৰ্শন লাভ কৰাৰ ফলত মই, মহাবলী লক্ষ্মণ আৰু সমগ্ৰ ৰঘুবংশ—ধৰ্মতঃ সুৰক্ষিত হ’লোঁ।”
Verse 12
इदं तु मम दीनस्य मनो भूयः प्रकर्षति ।यदिहास्य प्रियाख्यातुर्न कुर्मि सदृशं प्रियम् ।।।।
“কিন্তু মই দীন হোৱা বাবে মোৰ মন পুনঃপুনঃ ব্যথিত হয়— কিয়নো যিয়ে প্ৰিয় আৰু হিতকৰ বাক্য জনালে, তেখেতৰ প্ৰতি যোগ্য প্ৰতিউপকাৰ মই কৰিব নোৱাৰোঁ।”
Verse 13
एष सर्वस्वभूते परिष्वङ्गो हनूमतः ।मया कालमिमं प्राप्य दत्तस्तस्य महात्मनः ।।।।
হনুমানক মই দিব পৰা যেন মোৰ সৰ্বস্বই এই আলিঙ্গন। এই ক্ষণ লাভ কৰি মই এই উপহাৰ সেই মহাত্মাক অৰ্পণ কৰিলোঁ।
Verse 14
इत्युक्त्वा प्रीतिहृष्टाङ्गो रामस्तं परिषस्वजे ।हनूमन्तं कृतात्मानं कृतकार्यमुपागतम् ।।।।
এনেদৰে কৈ, প্ৰীতিজনিত হৰ্ষত দেহ পুলকিত হোৱা শ্ৰীৰামে, কাৰ্য সম্পন্ন কৰি উভতি অহা আত্মসংযমী হনুমানক আলিঙ্গন কৰিলে।
Verse 15
ध्यात्वा पुनरुवाचेदं वचनं रघुनन्दनः ।हरीणामीश्वरस्यापि सुग्रीवस्योपशृण्वतः ।।।।
তাৰ পাছত ৰঘুবংশৰ আনন্দ শ্ৰীৰামে চিন্তা কৰি পুনৰ এই বাক্য ক’লে—বানৰাধিপতি সুগ্ৰীৱে মনোযোগেৰে কাষৰ পৰা শুনি আছিল।
Verse 16
सर्वथा सुकृतं तावत्सीतायाः परिमार्गणम् ।सागरं तु समासाद्य पुनर्नष्टं मनो मम ।।।।
“সৰ্বতোভাবে সীতাৰ অনুসন্ধান সুকৃতভাৱে সম্পন্ন হৈছে। কিন্তু সাগৰ ওচৰ পাওঁতেই আগলৈ থকা চিন্তাত মোৰ মন পুনৰ ডগমগাই উঠে।”
Verse 17
कथं नाम समुद्रस्य दुष्पारस्य महाम्भसः ।हरयो दक्षिणं पारं गमिष्यन्ति समागताः ।।।।
“এই মহাবিস্তৃত, দুৰ্লঙ্ঘ্য মহাসমুদ্ৰৰ দক্ষিণ পাৰলৈ একত্ৰিত বানৰসকলে কেনেকৈ যাব?”
Verse 18
यद्यप्येष तु वृत्तान्तो वैदेह्या गदितो मम ।समुद्रपारगमने हरीणां किमिहोत्तरम् ।।।।
যদিও বৈদেহীয়ে এই বৃত্তান্ত মোক কৈছে, তথাপি ইয়াত এটা প্ৰশ্ন ৰৈ গ’ল—বানৰসকলৰ সমুদ্ৰ পাৰ হোৱাৰ বিষয়ে ইয়াত কি উত্তৰ আছে?
Verse 19
इत्युक्तवा शोकसम्भ्रान्तो राम श्शत्रुनिबर्हणः ।हनूमन्तं महाबाहुस्ततो ध्यानमुपागमत् ।।।।
এইদৰে কৈ, শোকে ব্যাকুল শত্রুনিবৰ্হণ মহাবাহু শ্ৰীৰামে হনুমন্তৰ ফালে ঘূৰি, তাৰ পিছত গভীৰ ধ্যানত নিমগ্ন হ’ল।
Frequently Asked Questions
The sarga presents the dilemma of reciprocity and reward: Rāma feels grief that he cannot adequately repay Hanumān’s extraordinary service, and he resolves it through a symbolic yet intimate act—offering his embrace—while also shifting to the practical duty of planning the ocean crossing.
Service is evaluated not merely by capacity but by devotion and completion of entrusted duty; the ideal servant performs difficult work with love and anticipates what benefits the cause. Leadership, in turn, must acknowledge merit with gratitude while remaining anchored to strategic responsibility.
Key landmarks include Laṅkā (as an almost impregnable fortified polity under Rāvaṇa) and the vast ocean (samudra/mahārṇava) as the central logistical barrier; these function as both physical geography and narrative symbols of seemingly insurmountable obstacles overcome through disciplined effort.