Sarga 114
रावणस्य अन्त्येष्टिः — Ravana’s Funeral Rites and the Ethics of Post-War Conduct
युद्धकाण्ड
সৰ্গ ১১৪ত যুদ্ধৰ পৰা পৰৱৰ্তী অৱস্থালৈ কাহিনী সৰি যায়। ৰাক্ষসী নাৰীসকলে বিলাপ কৰে; মন্দোদৰী আৰু মুখ্য ৰাণীৰ শোক বিশেষভাৱে প্ৰকাশ পায়। তেওঁলোকে আগৰ অশুভ লক্ষণসমূহ স্মৰণ কৰে—“দুৰ্গম” লংকাত হনুমানৰ প্ৰৱেশ আৰু সাগৰৰ ওপৰত বানৰসকলৰ সেতু নিৰ্মাণ—আৰু এইবোৰক এই কথাৰ চিহ্ন বুলি ধৰে যে ৰাম সাধাৰণ মানৱ নহয়, ধৰ্মৰ অতীত মহিমাৰে বিভূষিত। ৰাৱণৰ পতন অধৰ্মৰ, বিশেষকৈ সীতাহৰণৰ, ফল আৰু কৰ্ম-ফলৰ নৈতিক অনিবার্যতা হিচাপে বৰ্ণিত হয়। ইয়াত নীতিধৰ্মৰ এক গুৰুত্বপূর্ণ মোড় দেখা যায়: ৰামে আদেশ দিয়ে যে মৃত্যুৰ পিছত বৈৰ স্থায়ী নহয়, সেয়ে পতিত ৰজাৰ যথোচিত অন্ত্যেষ্টি কৰা উচিত। বিভীষণে লংকাত প্ৰৱেশ কৰি পুৰোহিতসকলক সংগ্ৰহ কৰে, যজ্ঞাগ্নি, চন্দন আৰু সুগন্ধি দ্ৰব্য জোগাড় কৰে আৰু অলংকৃত শৱবাহনসহ অন্তিম যাত্ৰাৰ ব্যৱস্থা কৰে। ৰাক্ষসসকলে বেদ-অনুগত পিতৃমেধ আদি ক্ৰম অনুসাৰে বেদী স্থাপন, আহুতি আৰু দাহ-ক্ৰিয়া সম্পন্ন কৰে; তাৰ পিছত বিভীষণে বিধৱাসকলক সান্ত্বনা দি বিনীত ভাৱে ৰামৰ ওচৰলৈ উভতি আহে। সৰ্গৰ অন্তত ৰামৰ মনোভাৱ পৰিবর্তিত হয়—দিব্য অস্ত্ৰ ত্যাগ কৰি তেওঁ ক্ৰোধ পৰিত্যাগ কৰে আৰু বিজয়ত মৰ্যাদা ৰক্ষা কৰি কোমলতালৈ ঘূৰি আহে।
Shlokas
Verse 1
तासांविलपमानानांतदाराक्षसयोषिताम् ।ज्येष्ठापत्नीप्रियाजीनाभर्तारंसमुदैक्षत ।।।।
সেই ৰাক্ষসী নাৰীসকলৰ বিলাপ চলি থাকোঁতে, তেতিয়া জ্যেষ্ঠা পত্নী—প্ৰিয়া আৰু শোকত দীন—নিজ পতিক চালে।
Verse 2
दशग्रीवंहतंदृष्टवारामेणाचिन्त्यकर्मणा ।पतिंमण्डोदरीतत्रकृपणापर्यदेवयत् ।।।।
অচিন্ত্য কৰ্মবন্ত ৰামৰ দ্বাৰা দশগ্ৰীৱ নিহত হোৱা দেখি, তাত মন্দোদৰী দীনাভাৱে স্বামীৰ বাবে শোকাকুল হৈ বিলাপ কৰিলে।
Verse 3
ननुनाममहाबाहोतववैश्रवणानुज ।क्रुद्धस्यप्रमुखेस्थातुंत्रस्यत्यपिपुरन्दरः ।।।।
হে মহাবাহো, বৈশ্ৰৱণৰ অনুজ! তুমি ক্ৰুদ্ধ হ’লে তোমাৰ সন্মুখত থিয় হ’বলৈ পুৰন্দৰ (ইন্দ্ৰ)ও ভয় কৰে—ই কথা প্ৰসিদ্ধ।
Verse 4
ऋषयश्चमहान्तोऽपिगन्धर्वाश्चयशस्विनः ।ननुनामतवोद्वेगाच्चारणाश्चदिशोगताः ।।।।
প্ৰসিদ্ধ যে তোমাৰ ভয়ত মহাঋষিসকলেও, যশস্বী গন্ধৰ্বসকলেও আৰু চাৰণসকলেও সকলো দিশলৈ পলাই গৈছিল।
Verse 5
स त्वंमानुषमात्रेणरामेणयुधिनिर्जितः ।न व्यपत्रपसेराजन् किमिदंराक्षसेश्वर ।।।।
হে ৰাজন, ৰাক্ষসেশ্বৰ! কেৱল মানৱ ৰামৰ হাতত যুঁজত পৰাজিত হৈও তুমি লাজ নাপাওঁ নেকি? এইটো কি?
Verse 6
कथंत्रैलोक्यमाक्रम्यश्रियावीर्येणचान्वितम् ।अविषह्यंजघानत्वांमानुषोवनगोचरः ।।।।
তুমি ত্ৰিলোক আক্রমণ কৰি শ্ৰী আৰু বীৰ্যৰে যুত, প্ৰতিদ্বন্দ্বিতা কৰিবলৈ অতি অসহ্য আছিলা—তোমাক এজন সাধাৰণ মানুহ, বনচৰ, কেনেকৈ বধ কৰিব পাৰিলে?
Verse 7
मानुषाणामविषयेचरतःकामरूपिणः ।विनाशस्तवरामेणसम्युगेनोपपद्यते ।।।।
মানুহৰ সীমাৰ বাহিৰে বিচৰণ কৰা আৰু ইচ্ছামতে ৰূপ ধাৰণ কৰা তোমাৰ, সমৰত ৰামৰ হাতত বিনাশ হ’ব—সেয়া প্ৰায় অবিশ্বাস্য যেন লাগে।
Verse 8
न चैतत्कर्मरामस्यश्रद्धधामिचमूमुखे ।सर्वतस्समुपेतस्यतवतेनाभिमर्षणम् ।।।।
হে সেনানায়ক, এই কৰ্ম ৰামৰ বুলি মই বিশ্বাস কৰিব নোৱাৰোঁ; সকলোফালৰ পৰা সজ্জিত তোমাক তেওঁ এইদৰে দমন কৰিলে—ই মোৰ বাবে অবিশ্বাস্য।
Verse 9
यदैव च जनस्थानेराक्षसैर्भहुनिर्ववृतः ।खरस्तवहतोभ्रातातदैवासौ न मानुषः ।।।।
যেতিয়া জনস্থানত বহু ৰাক্ষসে ঘেৰাও কৰি থকা তোমাৰ ভ্ৰাতা খৰ নিহত হ’ল, তেতিয়াই স্পষ্ট হৈছিল যে সেই শত্রু (ৰাম) কোনো সাধাৰণ মানুহ নহয়।
Verse 10
यदैवनगरींलङ्कांदुष्प्रवेशांसुरैरपि ।प्रविष्टोहनुमान्वीर्यात्तदैवव्यथितावयम् ।।।।
যেতিয়া হনুমানে নিজৰ পৰাক্ৰমে দেৱতাসকলৰ বাবেও দুৰ্প্ৰৱেশ্য লংকা নগৰীত প্ৰৱেশ কৰিলে, সেই মুহূৰ্ততে আমি ভয় আৰু ব্যথাৰে ব্যাকুল হৈ পৰিলোঁ।
Verse 11
यदैववानरैर्घोरैर्बद्धस्सेतुर्महार्णवे ।तदैवहृदयेनाहंशङ्केरामममानुषम् ।।।।
যেতিয়া ভয়ংকৰ বানৰসকলে মহাসাগৰৰ ওপৰত মহাসেতু বান্ধিলে, তেতিয়াৰ পৰাই মোৰ হৃদয়ত এই বোধ জাগিল—ৰাম কেৱল মানুহ নহয়, অমানুষ (দেৱসম) সত্তা।
Verse 12
अथवारामरूपेणकृतान्तस्स्वयमागतः ।मायांतवविनाशायविधायाप्रतितर्किताम् ।।।।
এই পদ্যটো আগৰ বৰ্ণনাৰ পুনৰুক্তি: শোকাকুল ৰাক্ষসসকলে বিভীষণৰ সহায়ত ৰাৱণক সুগন্ধি আৰু মালাৰে অলংকৃত কৰি, বিভিন্ন বস্ত্ৰে আৱৰি, অশ্ৰুপূৰ্ণ মুখে লাজ (ভাজা ধান্য) ছটিয়াই থাকিল।
Verse 13
अथवावासवेनत्वंधर्षितोऽपिमहाबल ।वासवस्यतुकाशक्तिस्त्वांद्रष्टुमपिसंयुगे ।।।।
অথবা, হে মহাবলী! তুমি যদি কোৱা যে বাসৱ (ইন্দ্ৰ)য়েও তোমাক ধৃষ্টতা কৰি ললকাৰিছিল, তেন্তে ইন্দ্ৰৰ কি শক্তি আছে যে যুদ্ধত তোমাৰ সন্মুখত থিয় হ’ব—তোমাক চাবলৈও সক্ষম হ’ব?
Verse 14
व्यक्तमेषमहायोगीपरमात्मासनातनः ।अनादिमध्यनिधनोमहतंपरमोमहान् ।।।।तमसःपरमोधाताशङ्खचक्रगदाधरः ।श्रीवत्सवक्षानित्यश्रीरजय्यश्शाश्वतोध्रुवः ।।।।मानुषंरूपमास्थायविष्णुस्सत्यपराक्रमः ।सर्वैःपरिवृतोदेवैर्वानरत्वमुपागतैः ।।।।सर्वलोकेश्वर्श्रीमान्लोकानांहितकाम्यया ।सराक्षसरपरीवारंहतवांस्त्वांमहाद्युतिः ।।।।
স্পষ্ট যে এই ৰাম মহাযোগী—সনাতন পৰমাত্মা; যাৰ ন আদি, ন মধ্য, ন অন্ত; মহাত্মাসকলৰ মাজত পৰম মহান। তমসাৰ ওপৰত অৱস্থিত ধাতা, শঙ্খ-চক্ৰ-গদা ধাৰণকাৰী; বক্ষত শ্ৰীবৎস চিহ্নযুক্ত; নিত্যশ্ৰী, অজেয়, শাশ্বত আৰু ধ্ৰুৱ। মানৱ ৰূপ ধৰি সত্য পৰাক্ৰমী বিষ্ণু—বানৰ-ৰূপে আগত দেৱতাসকলৰ দ্বাৰা পৰিবৃত—লোককল্যাণৰ বাবে, হে মহাদ্যুতি, তোমাক তোমাৰ ৰাক্ষস পৰিবাৰসহ বিনাশ কৰিছে।
Verse 15
व्यक्तमेषमहायोगीपरमात्मासनातनः ।अनादिमध्यनिधनोमहतंपरमोमहान् ।।6.114.14।।तमसःपरमोधाताशङ्खचक्रगदाधरः ।श्रीवत्सवक्षानित्यश्रीरजय्यश्शाश्वतोध्रुवः ।।6.114.15।।मानुषंरूपमास्थायविष्णुस्सत्यपराक्रमः ।सर्वैःपरिवृतोदेवैर्वानरत्वमुपागतैः ।।6.114.16।।सर्वलोकेश्वर्श्रीमान्लोकानांहितकाम्यया ।सराक्षसरपरीवारंहतवांस्त्वांमहाद्युतिः ।।6.114.17।।
আগতে তুমি ইন্দ্ৰিয়সমূহ জয় কৰি ত্ৰিভুবন জয় কৰিছিলা; কিন্তু এতিয়া, যেন সেই ইন্দ্ৰিয়সমূহে পুৰণি বৈৰতা স্মৰণ কৰিছে, তুমিও সেই ইন্দ্ৰিয়সমূহৰ দ্বাৰাই পৰাজিত হ’লা।
Verse 16
व्यक्तमेषमहायोगीपरमात्मासनातनः ।अनादिमध्यनिधनोमहतंपरमोमहान् ।।6.114.14।।तमसःपरमोधाताशङ्खचक्रगदाधरः ।श्रीवत्सवक्षानित्यश्रीरजय्यश्शाश्वतोध्रुवः ।।6.114.15।।मानुषंरूपमास्थायविष्णुस्सत्यपराक्रमः ।सर्वैःपरिवृतोदेवैर्वानरत्वमुपागतैः ।।6.114.16।।सर्वलोकेश्वर्श्रीमान्लोकानांहितकाम्यया ।सराक्षसरपरीवारंहतवांस्त्वांमहाद्युतिः ।।6.114.17।।
যেতিয়াই জনস্থানত বহু ৰাক্ষসেৰে ঘেৰাও কৰা তোমাৰ ভ্ৰাতা খৰ নিহত হ’ল, তেতিয়াই স্পষ্ট হ’ল যে ৰাম কেৱল মানুহ নহয়। আৰু যেতিয়াই দেৱতাসকলৰ বাবেও দুষ্প্ৰৱেশ লংকা নগৰীত বীৰ হনুমানে নিজৰ পৰাক্ৰমে প্ৰৱেশ কৰিলে, তেতিয়াই আমি ভয়ত কঁপিবলৈ ধৰিলোঁ।
Verse 17
व्यक्तमेषमहायोगीपरमात्मासनातनः ।अनादिमध्यनिधनोमहतंपरमोमहान् ।।6.114.14।।तमसःपरमोधाताशङ्खचक्रगदाधरः ।श्रीवत्सवक्षानित्यश्रीरजय्यश्शाश्वतोध्रुवः ।।6.114.15।।मानुषंरूपमास्थायविष्णुस्सत्यपराक्रमः ।सर्वैःपरिवृतोदेवैर्वानरत्वमुपागतैः ।।6.114.16।।सर्वलोकेश्वर्श्रीमान्लोकानांहितकाम्यया ।सराक्षसरपरीवारंहतवांस्त्वांमहाद्युतिः ।।6.114.17।।
সেই শ্ৰীমান সৰ্বলোকেশ্বৰ, লোককল্যাণৰ কামনাৰে, হে মহাদ্যুতি, তোমাক তোমাৰ ৰাক্ষস বাহিনী আৰু পৰিবাৰসহ বিনাশ কৰিছে।
Verse 18
इन्द्रियाणिपुराजित्वाजितंत्रिभुवनंत्वया ।स्मरद्भिरिवतद्वैरमिन्द्रियैरेवनिर्जितः ।।।।
আগতে তুমি ইন্দ্ৰিয়সমূহ জয় কৰি ত্ৰিভুবন জয় কৰিছিলা; কিন্তু এতিয়া, যেন সেই ইন্দ্ৰিয়সমূহে পুৰণি বৈৰতা স্মৰণ কৰিছে, তুমিও সেই ইন্দ্ৰিয়সমূহৰ দ্বাৰাই পৰাজিত হ’লা।
Verse 19
यदैवहिजनस्थानेराक्षसैर्भहुभिर्वृतः ।खरस्तुनिहतोभ्रातातदारामो न मानुषः ।।।।यदैवनगरींलङ्कांदुष्प्रवेशांसुरैरपि ।प्रविष्टोहनुमान्वीर्यात्तदैवव्यथितावयम् ।।।।
যেতিয়াই জনস্থানত বহু ৰাক্ষসেৰে ঘেৰাও কৰা তোমাৰ ভ্ৰাতা খৰ নিহত হ’ল, তেতিয়াই স্পষ্ট হ’ল যে ৰাম কেৱল মানুহ নহয়। আৰু যেতিয়াই দেৱতাসকলৰ বাবেও দুষ্প্ৰৱেশ লংকা নগৰীত বীৰ হনুমানে নিজৰ পৰাক্ৰমে প্ৰৱেশ কৰিলে, তেতিয়াই আমি ভয়ত কঁপিবলৈ ধৰিলোঁ।
Verse 20
यदैवहिजनस्थानेराक्षसैर्भहुभिर्वृतः ।खरस्तुनिहतोभ्रातातदारामो न मानुषः ।।6.114.19।।यदैवनगरींलङ्कांदुष्प्रवेशांसुरैरपि ।प्रविष्टोहनुमान्वीर्यात्तदैवव्यथितावयम् ।।6.114.20।।
জনস্থানত বহু ৰাক্ষসে ঘেৰাও কৰি থকাৰ পাছতো তোমাৰ ভ্ৰাতা খৰ নিধন হোৱাৰ ক্ষণৰ পৰাই স্পষ্ট হ’ল—ৰাম মানৱমাত্ৰ নহয়। আৰু দেৱতাসকলৰ বাবেও দুষ্প্ৰৱেশ লংকাত হনুমানে কেৱল পৰাক্ৰমে প্ৰৱেশ কৰোঁতেই আমি গভীৰভাৱে কঁপি উঠিলোঁ।
Verse 21
क्रियतामविरोधश्चराघवेणेतियन्मया ।उच्यमानं न गृह्णासितस्येयंव्युष्टिरागता ।।।।
মই কৈছিলোঁ—‘ৰাঘৱৰ সৈতে বৈৰ-বিদ্বেষ নকৰিবা’; তুমি সেই উপদেশ গ্ৰহণ নকৰিলা—তাৰেই ফলস্বৰূপ এই বিপদ আহি পৰিল।
Verse 22
अकस्माच्छाभिकामोऽसिसीतांराक्षसपुङ्गवः ।ऐश्वर्यस्यविनाशायदेहस्यस्वजनस्य च ।।।।
হে ৰাক্ষসপুঙ্গৱ! হঠাতে তুমি সীতাৰ প্ৰতি কামাসক্ত হৈ উঠিলা; সেইয়ে তোমাৰ ঐশ্বৰ্যৰ বিনাশ, দেহনাশ আৰু নিজৰ স্বজনৰো ধ্বংসৰ কাৰণ হ’ল।
Verse 23
अरुन्धत्याविशिष्टांतांरोहिण्याश्चापिदुर्मते ।सीतांधर्षयतामान्यांत्वयाह्यसदृशंकृतम् ।।।।
হে দুৰ্মতে! অৰুন্ধতী আৰু ৰোহিণীতকৈও অধিক মহিমাময়, পূজ্য সীতাক ধর্ষণ কৰি তুমি অযোগ্য কৰ্ম কৰিলা; সেয়া তোমাৰ বাবে সৰ্বথা অসদৃশ।
Verse 24
वसुधायाहिवसुधांश्रियःश्रींभर्तृवत्सलाम् ।सीतांसर्वानवद्याङ्गीमरण्येविजनेशुभाम् ।।।।आनयित्वातुतांदीनांछद्मनात्मस्वदूषण ।अप्राप्यतंचैवकामंमैथिलीसङ्गमेकृतम् ।।।।पतिव्रतायास्तपसानूनंदग्धोऽसिमेप्रभो ।
বসুধাৰ দৰে ক্ষমাশীলা, শ্ৰীলক্ষ্মীৰ দৰে দীপ্তিময়ী, ভৰ্তৃৱৎসলা পতিব্ৰতা, সৰ্বাঙ্গে নিৰ্দোষ শুভ সীতাক—নিৰ্জন অৰণ্যত একাকী থকা সেই দীনাক—ছদ্মেৰে আনি তুমি নিজৰ কুলকেই কলঙ্কিত কৰিলা, হে আত্মস্বদূষণ! তথাপি মৈথিলীৰ সঙ্গমৰ কাম তুমি লাভ নকৰিলা। হে প্ৰভো, নিশ্চয় সেই পতিব্ৰতাৰ তপোবলে তুমি দগ্ধ হ’লা।
Verse 25
वसुधायाहिवसुधांश्रियःश्रींभर्तृवत्सलाम् ।सीतांसर्वानवद्याङ्गीमरण्येविजनेशुभाम् ।।6.114.24।।आनयित्वातुतांदीनांछद्मनात्मस्वदूषण ।अप्राप्यतंचैवकामंमैथिलीसङ्गमेकृतम् ।।6.114.25।।पतिव्रतायास्तपसानूनंदग्धोऽसिमेप्रभो ।
সুকুমাৰ-মধ্যা সীতাক ধর্ষণ কৰোঁতেই তুমি তৎক্ষণাৎ দগ্ধ নহ’লা—ইয়াৰ কাৰণ এই: ইন্দ্ৰসহ সকলো দেৱতা, অগ্নিক অগ্ৰে ৰাখি, এতিয়া তোমাৰ বিৰুদ্ধে উঠি আহিছে।
Verse 26
तदैवयन्नदग्धगद्धस्त्वंधर्षयंस्तनुममध्यमाम् ।देवाभिभ्यतेतेसर्वेसेन्द्राःसानाग्नीपुरोगमाः ।।।।
সুকুমাৰ-মধ্যা সীতাক ধর্ষণ কৰোঁতেই তুমি তৎক্ষণাৎ দগ্ধ নহ’লা—ইয়াৰ কাৰণ এই: ইন্দ্ৰসহ সকলো দেৱতা, অগ্নিক অগ্ৰে ৰাখি, এতিয়া তোমাৰ বিৰুদ্ধে উঠি আহিছে।
Verse 27
अवश्यमेवलभतेफलंपापस्यकर्मणः ।घोरंपर्यागतेकालेकर्तानास्त्यत्रसंशयः ।।।।
পাপকর্মৰ ফল পাপীয়ে নিশ্চয় লাভ কৰে; কাল পৰিপক্ক হ’লে ঘোৰ কৰ্মৰ কৰ্তা বিনষ্ট হয়—ইয়াত কোনো সন্দেহ নাই।
Verse 28
न कुलेन न रूपेण न दाक्षिण्येनमैथिली ।मयाधिकावातुल्यावातत्त्वंमोहान्नबुध्यसे ।।।।
মৈথিলী কুলে, ৰূপে, দাক্ষিণ্যত মোৰতকৈ শ্ৰেষ্ঠ নহয়—সমানও নহয়; তথাপি মোহবশে তুমি এই তত্ত্ব বুজি নাপালা।
Verse 29
सर्वदासर्वभूतानांनास्तिमुत्युरलक्षणः ।तवतावदयंमृत्युर्मैथिलीकृतलक्षणः ।।।।
সকলো প্ৰাণীৰ বাবে মৃত্যু কেতিয়াও নিমিত্তবিহীন নহয়; তোমাৰ এই মৃত্যু মৈথিলী (সীতা)ক লৈ কৰা কৰ্মৰ দ্বাৰাই লক্ষিত হৈছে।
Verse 30
सीतानिमित्तजोमृत्युस्त्वयादूरादुपाहृतः ।मैथिलीसहरामेणविशोकाविहरिष्यति ।।।।
সীতা-নিমিত্তে উদ্ভৱ হোৱা মৃত্যু তুমি দূৰৰ পৰা যেন আহ্বান কৰি আনিলা; এতিয়া মৈথিলী ৰামৰ সৈতে শোকহীন হৈ আনন্দেৰে বিহাৰ কৰিব।
Verse 31
अल्पपुण्यात्वहंघोरेपतिताशोकसागरे ।कैलासेमन्दरेमेरौतथाचैत्ररथेवने ।।।।देवोद्यानेषुसर्वेषुविहृत्यसहितात्वया ।विमानेनानुरूपेणयायाम्यतुलयाश्रिया ।।।।पश्यन्तिविविधान्देशांस्तांस्तांश्चित्रस्रगम्बरा ।भ्रम्शिताकामभोगेभ्यःसास्मिवीरवधात्तव ।।।।सैवान्येवास्मिसम्वृत्ताधिग्राज्ञांचञ्चलाःश्रियः ।
অল্পপুণ্যৱতী মই এই ঘোৰ শোকসাগৰত পতিত হৈ পৰিছোঁ। কৈলাস, মন্দৰ, মেৰু আৰু চৈত্ৰৰথ বনতো, সকলো দেৱোদ্যানতো তোমাৰ সৈতে বিহাৰ কৰিছিলোঁ; অনুৰূপ বিমানে অ তুল শ্ৰীৰে সৈতে ভ্ৰমণ কৰিছিলোঁ। বিচিত্ৰ পুষ্পমালা আৰু বস্ত্ৰে সুশোভিতা হৈ নানা দেশ দেখিছিলোঁ; কিন্তু হে বীৰ, তোমাৰ বধৰ ফলত কামভোগৰ সুখৰ পৰা মই পতিত হৈছোঁ। হায়! ৰজাসকলৰ লক্ষ্মী চঞ্চল; মই এতিয়া আগৰ দৰে নহয়।
Verse 32
अल्पपुण्यात्वहंघोरेपतिताशोकसागरे ।कैलासेमन्दरेमेरौतथाचैत्ररथेवने ।।6.114.31।।देवोद्यानेषुसर्वेषुविहृत्यसहितात्वया ।विमानेनानुरूपेणयायाम्यतुलयाश्रिया ।।6.114.32।।पश्यन्तिविविधान्देशांस्तांस्तांश्चित्रस्रगम्बरा ।भ्रम्शिताकामभोगेभ्यःसास्मिवीरवधात्तव ।।6.114.33।।सैवान्येवास्मिसम्वृत्ताधिग्राज्ञांचञ्चलाःश्रियः ।
হা ৰাজন, প্ৰভো! তোমাৰ সেই সুকুমাৰ মুখ—সুন্দৰ ভ্ৰূ, মৃদু ত্বক, উন্নত নাসিকা-যুক্ত—চন্দ্ৰ, পদ্ম আৰু দিবাকৰৰ দৰে কান্তি-শ্ৰী-দ্যুতিত তুল্য দ্যুতিমান আছিল। কিৰীটৰ জ্যোতিত ঝলমল, তাম্ৰবৰ্ণ অধৰ, দীপ্ত কুণ্ডলে শোভিত; পানভূমিত মদে ব্যাকুল হৈ লোলাক্ষ; বিবিধ পুষ্পমালাৰে অলংকৃত, মনোহৰ, শুভ, মধুৰ হাসি-ভাষাৰে সমৃদ্ধ—আজি সেই মুখ আর উজ্জ্বল নহয়, প্ৰভো। ৰামৰ সায়কত বিদ্ধ, বোৱা ৰুধিৰে ৰক্তিম; মেদ আৰু মস্তিষ্ক ছিন্ন-বিক্ষিপ্ত, ৰথধূলিৰে ৰূক্ষ-মলিন হৈ পৰিছে।
Verse 33
अल्पपुण्यात्वहंघोरेपतिताशोकसागरे ।कैलासेमन्दरेमेरौतथाचैत्ररथेवने ।।6.114.31।।देवोद्यानेषुसर्वेषुविहृत्यसहितात्वया ।विमानेनानुरूपेणयायाम्यतुलयाश्रिया ।।6.114.32।।पश्यन्तिविविधान्देशांस्तांस्तांश्चित्रस्रगम्बरा ।भ्रम्शिताकामभोगेभ्यःसास्मिवीरवधात्तव ।।6.114.33।।सैवान्येवास्मिसम्वृत्ताधिग्राज्ञांचञ्चलाःश्रियः ।
বিচিত্ৰ পুষ্পমালা আৰু বস্ত্ৰে সুশোভিতা হৈ নানা দেশ দেখিছিলোঁ—হে বীৰ, তোমাৰ বধৰ কাৰণে কামভোগৰ সুখৰ পৰা মই পতিত হৈছোঁ।
Verse 34
हाराजन् सुकुमारंतेसुभ्रुसुत्वक्समुन्नसम् ।।।।कान्तिश्रीद्युतिभिस्तुल्यमिन्दुपद्मदिवाकरैः ।किरीटकूटोज्ज्वलितंताम्रास्यंदीप्तकुण्डलम् ।।।।मदव्याकुललोलाक्षंभूत्वायत्पानभूमिषु ।विविधस्रग्धरंचारुवल्गुस्मितकथंशुभम् ।।।।तदेवाद्यतवैवंहिवक्त्रं न भ्राजतेप्रभो ।रामसायकनिर्भिन्नंरक्तंरुधिरविस्रवैः ।।।।वीशीर्णमेदोमस्तिष्कंरूक्षस्यन्दनरेणुभिः ।
হা ৰাজন, প্ৰভো! তোমাৰ সেই সুকুমাৰ মুখ—সুন্দৰ ভ্ৰূ, মৃদু ত্বক, উন্নত নাসিকা-যুক্ত—চন্দ্ৰ, পদ্ম আৰু দিবাকৰৰ দৰে কান্তি-শ্ৰী-দ্যুতিত তুল্য দ্যুতিমান আছিল। কিৰীটৰ জ্যোতিত ঝলমল, তাম্ৰবৰ্ণ অধৰ, দীপ্ত কুণ্ডলে শোভিত; পানভূমিত মদে ব্যাকুল হৈ লোলাক্ষ; বিবিধ পুষ্পমালাৰে অলংকৃত, মনোহৰ, শুভ, মধুৰ হাসি-ভাষাৰে সমৃদ্ধ—আজি সেই মুখ আর উজ্জ্বল নহয়, প্ৰভো। ৰামৰ সায়কত বিদ্ধ, বোৱা ৰুধিৰে ৰক্তিম; মেদ আৰু মস্তিষ্ক ছিন্ন-বিক্ষিপ্ত, ৰথধূলিৰে ৰূক্ষ-মলিন হৈ পৰিছে।
Verse 35
हाराजन् सुकुमारंतेसुभ्रुसुत्वक्समुन्नसम् ।।6.114.34।।कान्तिश्रीद्युतिभिस्तुल्यमिन्दुपद्मदिवाकरैः ।किरीटकूटोज्ज्वलितंताम्रास्यंदीप्तकुण्डलम् ।।6.114.35।।मदव्याकुललोलाक्षंभूत्वायत्पानभूमिषु ।विविधस्रग्धरंचारुवल्गुस्मितकथंशुभम् ।।6.114.36।।तदेवाद्यतवैवंहिवक्त्रं न भ्राजतेप्रभो ।रामसायकनिर्भिन्नंरक्तंरुधिरविस्रवैः ।।6.114.37।।वीशीर्णमेदोमस्तिष्कंरूक्षस्यन्दनरेणुभिः ।
হে ৰাজন, তোমাৰ মুখ কান্তি, শ্ৰী আৰু দ্যুতিত চন্দ্ৰ, পদ্ম আৰু দিবাকৰৰ তুল্য আছিল; জ্বলন্ত কিৰীটৰ জ্যোতিত দীপ্ত হৈ, তাম্ৰবৰ্ণ অধৰ আৰু দীপ্ত কুণ্ডলে শোভিত আছিল।
Verse 36
हाराजन् सुकुमारंतेसुभ्रुसुत्वक्समुन्नसम् ।।6.114.34।।कान्तिश्रीद्युतिभिस्तुल्यमिन्दुपद्मदिवाकरैः ।किरीटकूटोज्ज्वलितंताम्रास्यंदीप्तकुण्डलम् ।।6.114.35।।मदव्याकुललोलाक्षंभूत्वायत्पानभूमिषु ।विविधस्रग्धरंचारुवल्गुस्मितकथंशुभम् ।।6.114.36।।तदेवाद्यतवैवंहिवक्त्रं न भ्राजतेप्रभो ।रामसायकनिर्भिन्नंरक्तंरुधिरविस्रवैः ।।6.114.37।।वीशीर्णमेदोमस्तिष्कंरूक्षस्यन्दनरेणुभिः ।
হে ৰাজন, পানভূমিত মদে ব্যাকুল হৈ লোল নয়নধাৰী হোৱা, নানাবিধ পুষ্পমালাৰে সুশোভিত, মনোহৰ, মৃদু হাসি আৰু মধুৰ বাক্যৰে শুভ হৈ উজ্জ্বল হোৱা তোমাৰ সেই মুখ—
Verse 37
हाराजन् सुकुमारंतेसुभ्रुसुत्वक्समुन्नसम् ।।6.114.34।।कान्तिश्रीद्युतिभिस्तुल्यमिन्दुपद्मदिवाकरैः ।किरीटकूटोज्ज्वलितंताम्रास्यंदीप्तकुण्डलम् ।।6.114.35।।मदव्याकुललोलाक्षंभूत्वायत्पानभूमिषु ।विविधस्रग्धरंचारुवल्गुस्मितकथंशुभम् ।।6.114.36।।तदेवाद्यतवैवंहिवक्त्रं न भ्राजतेप्रभो ।रामसायकनिर्भिन्नंरक्तंरुधिरविस्रवैः ।।6.114.37।।वीशीर्णमेदोमस्तिष्कंरूक्षस्यन्दनरेणुभिः ।
হে প্ৰভো, আজি সেই তোমাৰ মুখ আর উজ্জ্বল নহয়; ৰামৰ শৰবিদ্ধ হৈ, বোৱাই যোৱা ৰুধিৰে ৰক্তিম; মেদ আৰু মস্তিষ্ক ছিটকি পৰি, ৰথৰ উঠা ধূলিৰে ৰুক্ষ আৰু মলিন হৈ পৰিছে।
Verse 38
हापश्चिमामेसम्प्राप्तादशावैधव्यदायिनी ।।।।यामयासीन्नसुम्बद्धाकदाचिदपिमन्दया ।
হায়! এতিয়া মোৰ ওপৰত অন্তিম দশা আহি পৰিল—বৈধব্য দানকাৰী এই অৱস্থা। মন্দবুদ্ধি মই, এনে সময় কেতিয়াও আহিব বুলি একবাৰো বুজি নাছিলোঁ।
Verse 39
पतादानवराजोमेभर्तामेराक्षसेश्वरः ।।।।पुत्रोमेशक्रनिर्जेताइत्यहंगर्विताभृशम् ।
‘মোৰ পিতা দানৱৰাজ; মোৰ ভৰ্তা ৰাক্ষসেশ্বৰ; মোৰ পুত্ৰ শক্ৰ (ইন্দ্ৰ)কো জয় কৰা’—এনেদৰে ভাবি মই অতিশয় গৰ্বিতা হৈছিলোঁ।
Verse 40
दृप्तामर्दनाःशूराःप्रख्यातबलपौरुषाः ।।।।अकुतश्चिद्भयानाथाममेत्यासीन्मतिर्दृढा ।
“মোৰ নাথ-ৰক্ষকসকল গৰ্বিতক দমন কৰা শূৰ, বল-পৌৰুষত প্ৰখ্যাত, ক’তো ভয় নকৰা”—এই দঢ় বিশ্বাসেই মোৰ মনত আছিল।
Verse 41
तेषामेवंप्रभावाणांयुष्माकंराक्षसर्षभाः ।।।।कथंभयमसम्बुद्धंमानुषादिदमागतम् ।
হে ৰাক্ষস-ঋষভসকল! তোমালোকৰ এনে মহাপ্ৰভাৱ থাকোঁতে, এই অচিন্তিত ভয় এটা কেৱল মানুহৰ পৰা তোমালোকলৈ কেনেকৈ আহিল?
Verse 42
स्निग्धेन्द्रनीलनीलंतुप्रांशुशैलोपमंमहत् ।।।।केयूराङ्गदवैडूर्यमुक्ताहारस्रगुज्ज्वलम् ।कान्तंविहारेष्वधिकंदीप्तांसङ्ग्रामभूमिषु ।।।।भात्याभरणभाभिर्यद्विद्युद्भिरिवतोयदः ।तदेवाद्यशरीरंतेतीक्ष्णैर्नैकशरैश्चितम् ।।।।पुनर्दुर्लभसम्पर्शंपरिष्वक्तुं न शक्यते ।श्वाविधःशलकैर्यद्वद्भाणैर्लग्नैर्निरन्तरम् ।।।।स्वर्पितैर्मर्मसुभृशंसञ्छिन्नस्नायुबन्धनम् ।क्षितौनिपतितंराजन् श्यामंवैरुधिरच्छवि ।।।।वज्रप्रहाराभिहतोविकीर्णइवपर्वतः ।
হে ৰাজন! ইন্দ্ৰনীল মণিৰ দৰে স্নিগ্ধ শ্যাম আৰু উচ্চ পৰ্বতৰ দৰে মহৎ তোমাৰ দেহ—যি কেয়ূৰ-অঙ্গদ, বৈডূৰ্য মণি, মুক্তাহাৰ আৰু মালাৰ জ্যোতিত উজ্জ্বল, বিহাৰত অতি মনোহৰ আৰু যুদ্ধভূমিত অধিক দীপ্ত, বিজুলীৰে আলোকিত মেঘৰ দৰে ভাসিছিল—সেই দেহেই আজি অসংখ্য তীক্ষ্ণ শৰৰে বিদ্ধ। স্পৰ্শ কৰাও দুৰ্লভ, পুনৰ পৰিষ্বঙ্গ কৰা অসম্ভৱ। শলাকাৰে ভৰা শ্বাৱিধৰ দৰে, মর্মস্থানত গভীৰকৈ গাঁথা বাণ-ভালাৰে সৰ্বত্ৰ আৱৃত, স্নায়ুবন্ধন ভীষণভাৱে ছিন্ন। ভূমিত পতিত, ৰুধিৰছবিৰে শ্যাম, বজ্ৰপ্ৰহাৰে চূৰ্ণ-বিচূৰ্ণ হোৱা পৰ্বতৰ দৰে বিকীৰ্ণ হৈ পৰি আছে।
Verse 43
स्निग्धेन्द्रनीलनीलंतुप्रांशुशैलोपमंमहत् ।।6.114.42।।केयूराङ्गदवैडूर्यमुक्ताहारस्रगुज्ज्वलम् ।कान्तंविहारेष्वधिकंदीप्तांसङ्ग्रामभूमिषु ।।6.114.43।।भात्याभरणभाभिर्यद्विद्युद्भिरिवतोयदः ।तदेवाद्यशरीरंतेतीक्ष्णैर्नैकशरैश्चितम् ।।6.114.44।।पुनर्दुर्लभसम्पर्शंपरिष्वक्तुं न शक्यते ।श्वाविधःशलकैर्यद्वद्भाणैर्लग्नैर्निरन्तरम् ।।6.114.45।।स्वर्पितैर्मर्मसुभृशंसञ्छिन्नस्नायुबन्धनम् ।क्षितौनिपतितंराजन् श्यामंवैरुधिरच्छवि ।।6.114.46।।वज्रप्रहाराभिहतोविकीर्णइवपर्वतः ।
হে ৰাজন! কেয়ূৰ-অঙ্গদ, বৈডূৰ্য মণি, মুক্তাহাৰ আৰু মালাৰ জ্যোতিত উজ্জ্বল তোমাৰ দেহ বিহাৰত অতি মনোহৰ আছিল, আৰু যুদ্ধভূমিত তেজেৰে দীপ্ত হৈছিল।
Verse 44
स्निग्धेन्द्रनीलनीलंतुप्रांशुशैलोपमंमहत् ।।6.114.42।।केयूराङ्गदवैडूर्यमुक्ताहारस्रगुज्ज्वलम् ।कान्तंविहारेष्वधिकंदीप्तांसङ्ग्रामभूमिषु ।।6.114.43।।भात्याभरणभाभिर्यद्विद्युद्भिरिवतोयदः ।तदेवाद्यशरीरंतेतीक्ष्णैर्नैकशरैश्चितम् ।।6.114.44।।पुनर्दुर्लभसम्पर्शंपरिष्वक्तुं न शक्यते ।श्वाविधःशलकैर्यद्वद्भाणैर्लग्नैर्निरन्तरम् ।।6.114.45।।स्वर्पितैर्मर्मसुभृशंसञ्छिन्नस्नायुबन्धनम् ।क्षितौनिपतितंराजन् श्यामंवैरुधिरच्छवि ।।6.114.46।।वज्रप्रहाराभिहतोविकीर्णइवपर्वतः ।
আভূষণৰ কান্তিৰে বিজুলী-আলোকিত মেঘৰ দৰে যি তোমাৰ দেহ দীপ্ত আছিল, সেই দেহেই আজি অসংখ্য তীক্ষ্ণ শৰৰে ভৰি পৰিছে।
Verse 45
स्निग्धेन्द्रनीलनीलंतुप्रांशुशैलोपमंमहत् ।।6.114.42।।केयूराङ्गदवैडूर्यमुक्ताहारस्रगुज्ज्वलम् ।कान्तंविहारेष्वधिकंदीप्तांसङ्ग्रामभूमिषु ।।6.114.43।।भात्याभरणभाभिर्यद्विद्युद्भिरिवतोयदः ।तदेवाद्यशरीरंतेतीक्ष्णैर्नैकशरैश्चितम् ।।6.114.44।।पुनर्दुर्लभसम्पर्शंपरिष्वक्तुं न शक्यते ।श्वाविधःशलकैर्यद्वद्भाणैर्लग्नैर्निरन्तरम् ।।6.114.45।।स्वर्पितैर्मर्मसुभृशंसञ्छिन्नस्नायुबन्धनम् ।क्षितौनिपतितंराजन् श्यामंवैरुधिरच्छवि ।।6.114.46।।वज्रप्रहाराभिहतोविकीर्णइवपर्वतः ।
এতিয়া পুনৰ তোমাৰ দেহ স্পৰ্শ কৰাও দুষ্কৰ; আলিঙ্গন কৰিব নোৱাৰি—যেন শলাকাৰে ভৰা শূকৰ-কাঁইটীয়া জন্তু, তেনেদৰে তীৰে তীৰে সৰ্বাঙ্গ ঘনকৈ বিঁধা।
Verse 46
स्निग्धेन्द्रनीलनीलंतुप्रांशुशैलोपमंमहत् ।।6.114.42।।केयूराङ्गदवैडूर्यमुक्ताहारस्रगुज्ज्वलम् ।कान्तंविहारेष्वधिकंदीप्तांसङ्ग्रामभूमिषु ।।6.114.43।।भात्याभरणभाभिर्यद्विद्युद्भिरिवतोयदः ।तदेवाद्यशरीरंतेतीक्ष्णैर्नैकशरैश्चितम् ।।6.114.44।।पुनर्दुर्लभसम्पर्शंपरिष्वक्तुं न शक्यते ।श्वाविधःशलकैर्यद्वद्भाणैर्लग्नैर्निरन्तरम् ।।6.114.45।।स्वर्पितैर्मर्मसुभृशंसञ्छिन्नस्नायुबन्धनम् ।क्षितौनिपतितंराजन् श्यामंवैरुधिरच्छवि ।।6.114.46।।वज्रप्रहाराभिहतोविकीर्णइवपर्वतः ।
হে ৰাজন, মর্মস্থানত গভীৰকৈ গাঁথা তীৰে স্নায়ুবন্ধন ভীষণভাৱে ছিন্ন কৰিছে; ৰক্তৰ আভাৰে ৰঙা হৈ পৰা তোমাৰ শ্যাম দেহ মাটিত পৰি আছে—যেন বজ্ৰাঘাতে ভাঙি ছিটিকি যোৱা পৰ্বত।
Verse 47
हास्वप्नस्सत्यमेवेदंत्वंरामेणकथंहतः ।।।।त्वंमृत्योरपिमृत्युस्स्याःकथंमृत्युवशंगत:
হায়! ইয়া স্বপ্ন নে সঁচাকৈ এইদৰে? তুমি ৰামৰ হাতে কেনেকৈ নিহত হ’লা? তুমি তো মৃত্যুৰো মৃত্যু হ’ব পাৰিলা—তথাপি কেনেকৈ মৃত্যুৰ অধীন হ’লা?
Verse 48
त्रैलोक्यवसुभोक्तारंत्रैलोक्योद्वेगदंमहत् ।।।।जेतारंलोकपालानांक्षेप्तारांशङ्करस्य च ।
তুমি ত্ৰিলোকৰ ধন-সম্পদ ভোগ কৰা; তুমি ত্ৰিলোকক কঁপোৱা মহাভয়ৰ কাৰণ; তুমি লোকপালসকলৰ জয়ী—এমনকি শংকৰকো নত কৰা।
Verse 49
दृप्तानांनिग्रहीतारमाविष्कृतपराक्रमम् ।।।।लोकक्षोभयितारं च नादैर्भूतविराविणम् ।
তুমি দৰ্পিতসকলৰ দমনকাৰী, প্ৰকাশিত পৰাক্ৰমৰ অধিকারী; তুমি জগত কঁপোৱা, যাৰ গর্জনধ্বনিত ভূত-প্ৰাণীসকলেও বিলাপ কৰিছিল।
Verse 50
ओजसादृप्तवाक्यानांवक्तारंरिपुसन्निधौ ।।।।स्वयूथभृत्यगोप्तारंहन्तारंभीमकर्मणाम् ।
শত্ৰুৰ সন্নিধিতোও ওজস্বী গৰ্বভৰা বাক্য কোৱা বক্তা; নিজৰ যূথ আৰু ভৃত্যসকলৰ ৰক্ষক; ভীমকৰ্মীসকলৰ সংহাৰক।
Verse 51
हन्तारंदानवेन्द्राणांयक्षाणां च सहस्रशः ।।।।निवातकवचानां च सङ्ग्रहीतारमाहवे ।
দানৱেন্দ্ৰসকল আৰু সহস্ৰ সহস্ৰ যক্ষৰ সংহাৰক; আৰু যুঁজত নিবাতকৱচসকলকো দমন কৰি বশ কৰা জন।
Verse 52
नैकयज्ञविलोप्तारंत्रातारंस्वजनस्य च ।।।।धर्मव्यवस्थाभेत्तारंमायास्रष्टारमाहवे ।
বহু যজ্ঞ লোপ কৰা জন; নিজৰ স্বজনৰ ত্ৰাতা; ধৰ্মৰ স্থাপিত ব্যৱস্থাক ভাঙি দিয়া জন; আৰু যুঁজত মায়া-যুক্তি ৰচনা কৰা জন।
Verse 53
देवासुरनृकन्यानामाहर्तारंततस्ततः ।।।।शत्रुस्त्रीशोकदातारं नेतारं स्वजनस्य च ।
দেৱ, অসুৰ আৰু মানৱ কন্যাসকলক ঠাইে ঠাইে হৰণ কৰা জন; শত্ৰুৰ স্ত্ৰীসকলক শোক দিয়া জন; তথাপি নিজৰ স্বজনৰ নেতা।
Verse 54
लङ्काद्वीपस्यगोप्तारंकर्तारंभीमकर्मणाम् ।।।।अस्माकंकामभोगानांदातारंरथिनांवरम् ।
লংকাদ্বীপৰ ৰক্ষক, ভীম কৰ্মৰ কৰ্ত্তা; আমাৰ কামভোগৰ দাতা, ৰথীসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ।
Verse 55
एवंप्रभावंभर्तारंदृष्टवारामेणपातितम् ।।।।स्थिरास्मियादेहमिमंधारयामिहतप्रिया ।
এনে প্ৰভাৱশালী মোৰ স্বামীক ৰামে পাতিত কৰা দেখি সত্ত্বেও, প্ৰিয়হীন মই এই দেহ ধৰি অচলভাৱে থিয় হৈ আছোঁ।
Verse 56
शयनेषुमहार्हेषुशयित्वाराक्षसेश्वर ।।।।इहकर्मात्प्रसुप्तोऽसिधरण्यांरेणुगुण्ठितः ।
হে ৰাক্ষসেশ্বৰ! মহাৰ্হ শয্যাত শুই থকা তই, এতিয়া নিজৰ কৰ্মফলত যেন নিদ্ৰিত, ধূলিৰে আৱৃত ধৰণীত পৰি আছ।
Verse 57
यदातेतनयश्शस्तोलक्ष्मणेनेन्द्रजिद्युधि ।।।।तदात्वभिहतातीव्रमद्यत्वस्मिनिपातिता ।
যেতিয়া যুঁজত লক্ষ্মণে শস্ত্ৰেৰে তোৰ পুত্ৰ ইন্দ্ৰজিতক পাতিত কৰিলে, তেতিয়া মই শোকত তীব্ৰভাৱে আঘাতপ্ৰাপ্ত হ’লোঁ; আৰু আজি তইও ইয়াত পতিত।
Verse 58
साहंबन्धुजनैर्हीनाहीनानाथेन च त्वया ।।।।विहीनाकामभोगैश्चशोचिष्येशाश्वतीस्समाः ।
মই এতিয়া বন্ধুজনেৰে হীন, তোৰ দৰে নাথ-ৰক্ষকো নাথাকিল; কামভোগৰ পৰা বঞ্চিত হৈ, অনন্ত বছৰধৰি শোক কৰি থাকিম।
Verse 59
प्रपन्नोदीर्घमध्वानंराजन्नद्यसुदुर्गमम् ।।।।नयमामपिदुःखार्तां न वर्तिष्येत्वयाविना ।
হে ৰাজন, আজি আপুনি দীঘল আৰু অতি দুৰ্গম পথলৈ প্ৰস্থান কৰিছে। দুখে ব্যাকুল মইকো লগত লৈ যাওক; আপোনাৰ বিনা মই বাঁচিব নোৱাৰোঁ।
Verse 60
कस्मात्त्वंमांविहायेहकृपणांगन्तुमिच्छसि ।।।।दीनांविलपतींमन्दांकिंवामांनाभिभाषसे ।
তুমি মোক ইয়াতে দয়নীয় আৰু নিৰাশ্ৰয় কৰি এৰি কিয় যাবলৈ ইচ্ছা কৰিছা? দীন হৈ বিলাপ কৰা, ভাঙি পৰা মোক কিয় একো কথা কোৱা নাই?
Verse 61
दृष्टवा न खल्वभिक्रुद्धोमामिहानवकुण्ठिताम् ।।।।निर्गतांनगरद्वारात्पद्भ्यामेवागतांप्रभो ।
হে প্ৰভু, মই লাজ-সংকোচ নকৰাকৈ নগৰৰ দুৱাৰেদি ওলাই পদব্ৰজে আহি ইয়াতে উপস্থিত হোৱা দেখি সত্ত্বেও আপুনি কিয় ক্ৰুদ্ধ নহয়?
Verse 62
पश्येष्टदारदारांस्तेभ्रष्टलज्जावकुण्ठितान् ।।।।बहिर्निष्पतितान्सर्वान्कथंदृष्टवा न कुप्यसि ।
তোমাৰ প্ৰিয় পত্নীসকল সকলোৱে লাজ আৰু সংকোচ ত্যাগ কৰি বাহিৰলৈ দৌৰি ওলাই আহিছে; এই দৃশ্য দেখি সত্ত্বেও তুমি কিয় ক্ৰুদ্ধ নহওঁ?
Verse 63
अयंक्रीडासहायस्तेऽनाथेलालप्यतेजनः ।।।।न चैवमाश्वासयसिकिंवा न बहुमन्यसे ।
এই লোকসকল—তোমাৰ ক্ৰীড়াসহচৰ—আজি অনাথ হৈ বিলাপ কৰি তোমাক মাতিছে। তুমি সিহঁতক কিয় আশ্বাস নিদিয়া? অথবা কিয় সিহঁতক মান-সম্মান নকৰা?
Verse 64
याःस्त्वयाविधवाराजन्कृतानैकाःकुलस्त्रियः ।।।।पतिव्रताधर्मरतागुरुशुश्रूषणेरताः ।ताभिश्शोकाभितप्ताभिश्शप्तःपरवशंगतः ।।।।त्वयाविप्रकृताभिर्यत्तदाशप्तंतदागतम् ।
হে ৰাজন, তোমাৰ দ্বাৰা বহু কুলস্ত্ৰী বিধৱা হ’ল—পতিব্ৰতা, ধৰ্মৰত আৰু গুৰুজনৰ শুশ্ৰূষাত নিৰতা। শোকত দগ্ধ হৈ তেওঁলোকে তোমাক শাপ দিলে; সেয়েহে তুমি শত্ৰুৰ বশত গ’লা। তুমি যিসকলক অপকাৰ কৰিছিলা, তেওঁলোকৰ মুখে তেতিয়া উচ্চাৰিত শাপেই আজি তোমাৰ ওপৰত আহি পৰিল।
Verse 65
याःस्त्वयाविधवाराजन्कृतानैकाःकुलस्त्रियः ।।6.114.64।।पतिव्रताधर्मरतागुरुशुश्रूषणेरताः ।ताभिश्शोकाभितप्ताभिश्शप्तःपरवशंगतः ।।6.114.65।।त्वयाविप्रकृताभिर्यत्तदाशप्तंतदागतम् ।
পতিব্ৰতা, ধৰ্মত স্থিৰ আৰু গুৰু-শুশ্ৰূষাত নিৰতা সেই নাৰীসকলক তুমি অপমান কৰিছিলা; শোকত দগ্ধ হৈ তেওঁলোকে তোমাক শাপ দিলে। সেই শাপৰ ফলত তুমি শত্ৰুবশ হ’লা; তেতিয়া উচ্চাৰিত শাপেই আজি ঘূৰি আহি তোমাৰ ওপৰত পৰিল।
Verse 66
प्रवादस्सत्यएवायंत्वांप्रतिप्रायशोनृप ।।।।प्रतिव्रतानांनाकस्मात्सपत्नत्यश्रूणिभूतले ।
হে নৃপ, তোমাৰ ক্ষেত্ৰত লোকপ্ৰবাদ সঁচা প্ৰমাণিত হ’ল: পতিব্ৰতা নাৰীৰ অশ্ৰু মাটিত নিষ্ফল হৈ নপৰে। সেই অশ্ৰুৰ ফলতেই এই বিপদ ঘূৰি আহি তোমাৰ ওপৰত পৰিল।
Verse 67
कथं च नामतेराजन् लोकानाक्रम्यतेजसा ।।।।नारीचौर्यमिदंक्षुद्रंकृतंशौण्डीर्यमानिना ।
হে ৰাজন, তেজেৰে লোকসমূহ আক্রমণ কৰা তুমি—শৌণ্ডীৰ্যৰ গৰ্ব ধৰি—এই ক্ষুদ্ৰ ‘নাৰীচৌৰ্য’ কাৰ্য কেনেকৈ কৰি পেলালা?
Verse 68
अपनीयाश्रमाद्रामंयन्मृगच्छद्मनात्वया ।।।।आनीतारामपनतीसातत्तेकातर्यलक्षणम् ।
মৃগ-ছদ্মৰ ছলত তুমি ৰামক আশ্ৰমৰ পৰা আঁতৰাই নিলে আৰু ৰাম-পত্নী সীতাক হৰণ কৰি আনিলা—এইটোৱেই তোমাৰ কাতৰতা, কায়ৰতাৰ স্পষ্ট লক্ষণ।
Verse 69
कातर्यं न च तेयुद्धेकदाचित्संस्मराम्यहम् ।।।।तत्तुभाग्यविपर्यासान्नूनंतेपक्वलक्षणम् ।
যুদ্ধত তুমি কেতিয়াও কাতৰ হোৱা বুলি মোৰ সোঁৱৰণ নাই; কিন্তু ভাগ্য-বিপৰ্যাসৰ ফলত এই কায়ৰতাই দেখা দিলে—নিশ্চয়েই ই তোমাৰ বিনাশৰ পক্ক লক্ষণ।
Verse 70
अतीतानागतार्थज्ञोवर्तमानविचक्षणः ।।।।मैथिलीमाहृतांदृष्टवाध्यात्वानिःश्वस्यचायतम् ।सत्यवाक्यमहाबाहो देवरोमेयदब्रवीत् ।।।।अयंराक्षसमुख्यानांविनाशःपर्युपस्थितः ।कामक्रोधसमुत्थेनव्यसनेनप्रसङ्गिना ।।।।
মহাবাহো! মোৰ দেৱৰ—সত্যবাক্য, বৰ্তমানত বিচক্ষণ আৰু অতীত-অনাগত অৰ্থজ্ঞ—মৈথিলীক হৰণ কৰা দেখিয়েই কিছুখন ধ্যান কৰি দীঘল নিশ্বাস এৰি ক’লে: “কাম-ক্রোধৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা, বিপদৰ সৈতে সংলগ্ন এই ব্যসনৰ ফলত ৰাক্ষস-মুখ্যসকলৰ বিনাশ এতিয়া একেবাৰে সমীপত উপস্থিত।”
Verse 71
अतीतानागतार्थज्ञोवर्तमानविचक्षणः ।।6.114.70।।मैथिलीमाहृतांदृष्टवाध्यात्वानिःश्वस्यचायतम् ।सत्यवाक्यमहाबाहो देवरोमेयदब्रवीत् ।।6.114.71।।अयंराक्षसमुख्यानांविनाशःपर्युपस्थितः ।कामक्रोधसमुत्थेनव्यसनेनप्रसङ्गिना ।।6.114.72।।
তোমাৰ কৃত্যৰ বাবেই এই মহান অনর্থ—যি মূলেই উভালি পেলায়—ঘটিল। এই সকলো তোমাৰেই কৰা; সমগ্ৰ ৰাক্ষসকুল নিৰাধাৰ আৰু নিৰাশ্ৰয় হৈ পৰিল।
Verse 72
अतीतानागतार्थज्ञोवर्तमानविचक्षणः ।।6.114.70।।मैथिलीमाहृतांदृष्टवाध्यात्वानिःश्वस्यचायतम् ।सत्यवाक्यमहाबाहो देवरोमेयदब्रवीत् ।।6.114.71।।अयंराक्षसमुख्यानांविनाशःपर्युपस्थितः ।कामक्रोधसमुत्थेनव्यसनेनप्रसङ्गिना ।।6.114.72।।
ৰাক্ষসমুখ্যসকলৰ এই বিনাশ এতিয়া সন্নিকট হৈ আহিছে; কাম আৰু ক্ৰোধৰ পৰা উদ্ভূত, আসক্তিজনিত বিধ্বংসী বিপদৰ ফলতেই এই অৱস্থা উপস্থিত হৈছে।
Verse 73
निर्वृत्तस्त्वत्कृतेऽनर्थःसोऽयंमूलहरोमहान् ।त्वयाकृतमिदंसर्वमनाधंराक्षसंकुलम् ।।।।
তোমাৰ কৃত্যৰ বাবেই এই মহান অনর্থ—যি মূলেই উভালি পেলায়—ঘটিল। এই সকলো তোমাৰেই কৰা; সমগ্ৰ ৰাক্ষসকুল নিৰাধাৰ আৰু নিৰাশ্ৰয় হৈ পৰিল।
Verse 74
हित्वंशोचितव्योमेप्रख्यातबलपौरुषः ।स्त्रीस्वभावात्तुमेबुद्धिःकारुण्येपरिवर्तते ।।।।
তই বল আৰু পৌৰুষত প্ৰখ্যাত; তোৰ বাবে মোৰ শোক কৰা উচিত নহয়। তথাপি স্ত্ৰীস্বভাৱবশত মোৰ বুদ্ধি কৰুণা আৰু বিলাপৰ দিশে ঘূৰি যায়।
Verse 75
सुकृतंदुष्कृतं च त्वंगृहीत्वास्वांगतिंगतः ।आत्मानमनुशोचामित्वद्विनाशेनदुःखिताम् ।।।।
পুণ্য আৰু পাপ দুয়োটাই লগত লৈ তই নিজৰ গতি লাভ কৰিলি। তোৰ বিনাশত দুখিত হৈ মই নিজৰেই বাবে শোক কৰোঁ।
Verse 76
सुहृदांहितकामानां न श्रुतंवचनंत्वया ।भ्रात्रूणांचैवकार्त्न्सनहितमुक्तंदशानन ।।।।
হে দশানন! হিতকামনা কৰা সুহৃদসকলৰ বাক্য তই নুশুনিলি; আৰু ভাতৃসকলে সম্পূৰ্ণভাৱে কোৱা হিতবচনো তই পূৰ্ণৰূপে গ্ৰহণ নকৰিলি।
Verse 77
हेत्वर्थयुक्तंविधिवच्छ्रेयस्करमदारुणम् ।विभीषणेनाभिहितं न कृतंहेतुमत्त्वया ।।।।
বিভীষণে কাৰণসহিত, অৰ্থযুক্ত, বিধিমতে, শ্ৰেয়স্কৰ আৰু অদাৰুণ বাক্য কৈছিল; তথাপি হে হেতুমত্তাহীন, তুমি সেই হিতোপদেশ মানি নচলিলা।
Verse 78
मारीचकुम्भकर्णाभ्यांवाक्यंममपितुस्तथा ।न श्रुतंवीर्यमत्तेनतस्येदंफलमीदृशम् ।।।।
মাৰীচ আৰু কুম্ভকৰ্ণৰ বাক্য, তদুপৰি মোৰ পিতাৰ উপদেশো তুমি নুশুনিলা; বীৰ্য-মদত মত্ত হৈ সিহঁতক অৱহেলা কৰিলা—এইদৰে ফল ভুগিছা।
Verse 79
नीलजीमूतसङ्काश पीताम्बरशुभाङ्गद ।स्वगात्राणिविनिक्षिप्यकिंशेषेरुधिराप्लुतः ।।।।
হে নীল মেঘসদৃশ কান্তিধৰ, পীতাম্বৰ পৰিধান কৰা, শুভ অঙ্গদে অলংকৃত! নিজ অঙ্গসমূহ ঢালি, ৰক্তে প্লুত হৈ তুমি ইয়াত কিয় পৰি আছা?
Verse 80
प्रसुप्तइवशोकार्तांकिंमां न प्रतिभाषसे ।महावीर्यस्यदक्षस्यसम्युगेष्वपलायिनः ।।।।यातुधानस्यदौहित्रींकिंमां न प्रतिभाषसे ।
তুমি যেন নিদ্ৰাৰতৰ দৰে পৰি আছা, আৰু মই শোকত ব্যাকুল—তুমি মোক কিয় উত্তৰ নিদিয়া? মহাবীৰ্যবান, দক্ষ, সমৰত কেতিয়াও পলায়ন নকৰা সেই যাতুধানৰ দৌহিত্ৰী মোক কিয় প্ৰতিভাষা নকৰা?
Verse 81
उत्तिष्ठोत्तिष्ठकिंशेषेनवेपरिभवेकृते ।।।।अद्यवैनिर्भयालङ्कांप्रविष्टांसूर्यरश्मयः ।
উঠা, উঠা—নতুন অপমান ঘটিলেও তুমি কিয় শুই আছা? আজি নিৰ্ভয়ে সূৰ্যৰ ৰশ্মি লংকাৰ ভিতৰত প্ৰৱেশ কৰিছে।
Verse 82
येनसूदयसेशत्रून् समरेसूर्यवर्चसा ।।।।वज्रंवज्रधरस्येवसोऽयंतेसततार्चितः ।रणेबहुप्रहरणोहेमजापरिष्कृतः ।।।।परिघोव्यवकीर्णस्तेबाणैश्चिन्नैःसहस्रधा ।
যি পৰিঘে তুমি সমৰত সূৰ্যসম তেজে শত্রুক সংহাৰ কৰিছিলা, ইন্দ্ৰৰ বজ্ৰৰ দৰে, তোমাৰ দ্বাৰা সদা আৰ্চিত, সোণৰ জালেৰে অলংকৃত, ৰণত বহুবাৰ প্ৰহাৰকাৰী—সেই পৰিঘ এতিয়া বাণে কাটি সহস্ৰ খণ্ডত ভাঙি চাৰিওফালে ছিটিকি পৰি আছে।
Verse 83
येनसूदयसेशत्रून् समरेसूर्यवर्चसा ।।6.114.82।।वज्रंवज्रधरस्येवसोऽयंतेसततार्चितः ।रणेबहुप्रहरणोहेमजापरिष्कृतः ।।6.114.83।।परिघोव्यवकीर्णस्तेबाणैश्चिन्नैःसहस्रधा ।
ইন্দ্ৰৰ বজ্ৰৰ দৰে, তোমাৰ দ্বাৰা সদা আৰ্চিত, ৰণত দীপ্তিমান আৰু সোণৰ জালেৰে পৰিষ্কৃত—তোমাৰ সেই পৰিঘ এতিয়া বাণে কাটি সহস্ৰ খণ্ডত ছিটিকি পৰি আছে।
Verse 84
अप्रियामिवोपसंगृह्यकिंशेषेरणमेदिनीम् ।।।।अप्रियामिवकस्माच्छमांनेच्छस्यभिभाषितुम् ।
ৰণভূমিৰ ধৰণীক প্ৰিয়াৰ দৰে আঁকোৱালি ধৰি তুমি কিয় শুই আছা? আৰু মোক অপ্রিয়াৰ দৰে ভাবি তুমি কিয় মোৰ কথাৰ উত্তৰ দিবলৈ ইচ্ছা নকৰা?
Verse 85
धिगस्तुहृदयंयस्याममेदं न सहस्रधा ।।।।त्वयिपञ्चत्वमापन्नेफलतेशोकपीडितम् ।
ধিক এই মোৰ হৃদয়ক—শোকত পীড়িত—তুমি পঞ্চত্ব প্ৰাপ্ত হ’লেও ই সহস্ৰ খণ্ডত ভাঙি নপৰে।
Verse 86
इत्येवंविलपन्तिसाबाष्पपर्याकुलेक्षणा ।।।।स्नेहोपस्कन्नहृदया तदा मोहामुपागमत् ।
এইদৰে বিলাপ কৰি থকা তাই, অশ্ৰুৰে ব্যাকুল নেত্ৰযুগল আৰু স্নেহে আচ্ছন্ন হৃদয় লৈ, তেতিয়া মোহজনিত মূৰ্ছাত পতিত হ’ল।
Verse 87
कश्मलाभिहतासन्नाबभौसारावणोरसि ।।।।स्नध्यानुरक्तेजलदेदीप्ताविद्युदिवोज्ज्वला ।
কশ্মলত আঘাতপ্ৰাপ্ত হৈ অঙ্গ শিথিল হোৱা তাই ৰাৱণৰ বক্ষস্থলত পৰি ৰ’ল; সন্ধ্যাৰ ৰাগে ৰঞ্জিত জলদৰ ওপৰত দীপ্ত বিদ্যুৎৰ দৰে উজ্জ্বল বুলিয়েই দেখা গ’ল।
Verse 88
तथागतंसमुत्थाप्यसपत्नयस्तांभृशातुराः ।।।।पर्यवस्थापयामासूरुदन्त्योरुदतींभृशम् ।
তাৰ পাছত অতি ব্যথিত সহপত্নীসকলে তাইক উঠাই ধৰিলে; তাই ডাঙৰকৈ কান্দি কান্দি বিলাপ কৰোঁতে, তেওঁলোকে তাইক স্থিৰ কৰি ধৰি সহায় দিলে।
Verse 89
न तेसुविदितादेविलोकानांस्थितिरध्रुवा ।।।।दशाविभागपर्यायेराज्ञांवैचञ्चलाःश्रियः ।
হে দেৱি, লোকসমূহৰ স্থিতি যে অধ্ৰুৱ, সেয়া তোমাৰ সুবিদিত; দশাৰ পৰ্যায়-পৰিবর্তনত ৰজাসকলৰ শ্ৰীও নিশ্চয়েই চঞ্চল।
Verse 90
इत्येवमुच्यमानासासशब्दंप्ररुरोद ह ।।।।स्नापयन्तीतदास्रेणस्तनौवक्रंसुनिर्मलम् ।
এইদৰে উপদেশ দিয়া কোৱা সত্ত্বেও তাই পুনৰ শব্দ কৰি জোৰে জোৰে কান্দি উঠিল; নিজৰ চকুপানীৰে স্তনদ্বয় আৰু নিজৰ বেঁকা, অতি নিৰ্মল মুখখন স্নান কৰাই থাকিল।
Verse 91
एतस्मिन्नन्तरेरामोविभीषणमुवाच ह ।।।।संस्कारःक्रियतांभ्रातुःस्त्रीगणःपरिसान्त्व्यताम् ।
এই সময়তে ৰামে বিভীষণক ক’লে: “তোমাৰ ভাতৃৰ অন্ত্যেষ্টি-সংস্কাৰ সম্পন্ন কৰা হওক; আৰু স্ত্ৰীসমূহক সান্ত্বনা দি আশ্বাস দিয়া হওক।”
Verse 92
तमुवाचततोधीमान् विभीषणइदंवचः ।।।।विमृश्यबुद्ध्याधर्मज्ञोधर्मार्थसहितंहितम् ।
তাৰ পিছত ধৰ্মজ্ঞানী বুদ্ধিমান বিভীষণে বুদ্ধিৰে ভালদৰে বিবেচনা কৰি, ধৰ্ম আৰু অৰ্থৰ সৈতে সংগত হিতকৰ বাক্য ক’লে।
Verse 93
त्यक्तधर्मव्रतंशूरंनृशंसमनृतंतथा ।।।।नाहमर्होऽस्मिसंस्कर्तुंपरदाराभिमर्शिनम् ।
“যিয়ে ধৰ্মব্ৰত ত্যাগ কৰিছে, শূৰ হ’লেও ক্ৰূৰ, নিৰ্দয় আৰু অসত্য, আৰু পৰস্ত্ৰী-অভিমৰ্শী—এনে লোকৰ সংস্কাৰ কৰিবলৈ মই যোগ্য নহওঁ।”
Verse 94
भ्रातृरूपःहिमेशत्रुरेषसर्वाहितेरतः ।।।।रावणोनार्हतेपूजांपूज्योऽपिगुरुगौरवात् ।
“ভাতৃৰ ৰূপ লৈ থাকিলেও সি মোৰ শত্রু—সৰ্বৰ অহিত কৰাত ৰত। এই ৰাৱণ পূজাৰ যোগ্য নহয়; যদিও ডাঙৰ ভাতৃ সাধাৰণতে গুৰু-গৌৰৱৰ বাবে পূজ্য বুলি গণ্য, তথাপি সি সন্মানৰ অৰ্হ নহয়।”
Verse 95
नृशंसइतिमांराम वक्ष्यन्तिमनुजाभुवि ।।।।श्रुत्वातस्यागुणान्सर्वेवक्ष्यन्तिसुकृतंपुनः ।
হে ৰাম, পৃথিৱীৰ মানুহে মোক ‘নিৰ্দয়’ বুলি ক’ব; কিন্তু সকলোৱে তাৰ দোষসমূহ শুনিলে, পুনৰ ক’ব যে তাক সন্মান নকৰাটোৱেই সুকৃত আছিল।
Verse 96
तच्छ्रुत्वापरमप्रीतोरामोधर्मभृतांवरः ।।।।विभीषणमुवाचेदंवाक्यज्ञंवाक्यकोविदः ।
এই কথা শুনি ধৰ্মধাৰীসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ, বাক্যত নিপুণ ৰাম পৰম প্ৰীত হল আৰু বাক্যজ্ঞানী বিভীষণক এইদৰে ক’লে।
Verse 97
तवापिमेप्रियंकार्यंत्वत्प्रभावान्मयाजितम् ।।।।अवश्यंतुक्षमंवाच्योमयात्वांराक्षसेश्वर ।
হে ৰাক্ষসেশ্বৰ, তুমিও মোৰ প্ৰিয়; তোমাৰ প্ৰভাৱৰ দ্বাৰাই মই বিজয় লাভ কৰিছোঁ। সেয়ে যি যোগ্য আৰু সমুচিত, সেই কথা মই তোমাক অৱশ্য ক’ব লাগিব।
Verse 98
अधर्मानृतसंयुक्तःकामंत्वेषनिशाचरः ।।।।तेजस्वीबलवान् शूरःसङ्ग्रामेषु च नित्यशः ।
যদিও এই নিশাচৰ অধৰ্ম আৰু অনৃতৰ সৈতে যুক্ত আছিল; তথাপি সি তেজস্বী, বলৱান আৰু সঙ্গ্ৰামত সদায় শূৰ আছিল।
Verse 99
शतक्रतुमुखैर्वीरैःश्रूयते न पराजितः ।।।।महात्माबलसम्पन्नोरावणोलोकरावणः ।
শতক্ৰতু (ইন্দ্ৰ) আদি বীৰসকলৰ দ্বাৰাও সি পৰাজিত হোৱা নাছিল বুলি শ্ৰৱণ হয়। মহাত্মা আৰু বলসম্পন্ন ৰাৱণ—কিন্তু লোকক ত্ৰাস দিয়া আছিল।
Verse 100
मरणानान्तिवैराणिनिर्वृत्तंनःप्रयोजनम् ।।।।क्रियतामस्यसंस्कारोममाप्येषयथातव ।
মৃত্যুৰ পিছত বৈৰ স্থায়ী নহয়; আমাৰ উদ্দেশ্য সিদ্ধ হৈছে। তেওঁৰ অন্ত্যেষ্টি-সংস্কাৰ কৰা হওক—তোমাৰ ইচ্ছাৰ দৰে মোৰো এই একেই ইচ্ছা।
Verse 101
त्वत्सत्सकाशाद्धशग्रीवस्संस्कारंविधिपूर्वकम् ।।।।क्षिप्रमर्हतिधर्मेणत्वंयशोभाग्भविष्यसि ।
তোমাৰ নিজ হাতে দশগ্ৰীৱৰ ধৰ্মানুসাৰে বিধিপূৰ্বক সংস্কাৰ হ’বলৈ যোগ্য; এইদৰে কৰিলে তুমি শীঘ্ৰে যশৰ ভাগী হ’বা।
Verse 102
राघवस्यवच्श्रुत्वात्वरमाणोविभीषण: ।।।।संस्कारयितुमारेभेभ्रातरंरावणंहतम् ।
ৰাঘৱৰ বচন শুনি বিভীষণ তৎক্ষণাৎ ত্বৰিত হৈ, নিহত ভ্ৰাতা ৰাৱণৰ অন্ত্যেষ্টি-সংস্কাৰ কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিলে।
Verse 103
सप्रविश्यपुरींलङ्कांराक्षसेन्द्रोविभीषणः ।।।।रावणस्याअग्निहोत्रंतुनिर्यापयतिसत्वरम् ।
লংকা নগৰীত প্ৰৱেশ কৰি ৰাক্ষসেন্দ্ৰ বিভীষণে ৰাৱণৰ অগ্নিহোত্ৰ-সম্পৰ্কীয় ক্ৰিয়াকৰ্মৰ ব্যৱস্থা তৎক্ষণাৎ কৰিলে।
Verse 104
शकटान् दारुरूपाणिअग्नीनवैयाजकांस्तथा ।।।।तथाचन्दनकाष्ठानिकाष्ठानिविविधानि च ।अगरूणिसुगधनीनिगन्धांश्चसुरभींस्तथा ।।।।मणिमुक्ताप्रवाळानिनिर्यापयतिराक्षसः ।
সেই ৰাক্ষসে ক্ৰিয়াৰ বাবে শকট, উত্তম দাৰু, যজ্ঞাগ্নি আৰু যাজকসকলক সজাই তুলিলে; চন্দনকাষ্ঠ আৰু নানা প্ৰকাৰ ইন্ধন-কাষ্ঠ, অগৰু আদি সুগন্ধি দ্ৰব্য আৰু সুৰভি গন্ধ, লগতে মণি, মুক্তা আৰু প্ৰৱাল—এই সকলো সামগ্ৰী বিধিৰ বাবে সম্পূৰ্ণকৈ প্ৰস্তুত কৰালে।
Verse 105
शकटान् दारुरूपाणिअग्नीनवैयाजकांस्तथा ।।6.114.104।।तथाचन्दनकाष्ठानिकाष्ठानिविविधानि च ।अगरूणिसुगधनीनिगन्धांश्चसुरभींस्तथा ।।6.114.105।।मणिमुक्ताप्रवाळानिनिर्यापयतिराक्षसः ।
অন্ত্যেষ্টি-ক্ৰিয়াৰ বাবে সেই ৰাক্ষসে একেদৰে শকট, উত্তম দাৰু, যজ্ঞাগ্নি আৰু যাজকসকল; চন্দনকাষ্ঠ আৰু বহু প্ৰকাৰ কাষ্ঠ; অগৰু আদি সুগন্ধি দ্ৰব্য আৰু পৰিমল; লগতে মণি, মুক্তা, প্ৰৱাল—সকলোকে সম্পূৰ্ণ ৰূপে সাজু কৰালে।
Verse 106
आजगाममुहूर्तेनराक्षसैःपरिवारितः ।।।।ततोमाल्यवतासार्थंक्रियामेवचकारसः ।
অল্প সময়ৰ ভিতৰতে ৰাক্ষসসকলৰ পৰিবেষ্টনত সি উভতি আহিল; তাৰ পাছত মাল্যৱানৰ সৈতে একেলগে নিৰ্ধাৰিত ক্ৰিয়া-কর্ম আৰম্ভ কৰিলে।
Verse 107
सौवर्णींशिबिकांदिव्यामारोप्यक्षौमवासनम् ।।।।रावणंराक्षसाधीशमश्रुपूर्यमुखाद्विजाः ।तूर्यघोषैश्चविविधैस्स्तुवद्भिश्चाभिनन्दितम् ।।।।प्ताकाभिश्चचित्राभिस्सुमनोभिश्चचित्रिताम् ।उत्क्षिप्यशिबिकांतांतुविभीषणपुरोगमाः ।।।।दक्षिणाभिमुखास्सर्वेगृह्यकाष्ठानिभेजिरे ।
দিব্য সুৱৰ্ণ শিবিকাত ক্ষৌমবস্ত্ৰধাৰী ৰাক্ষসাধীশ ৰাৱণক আৰোপ কৰি, অশ্ৰুপূৰ্ণ মুখৰ দ্বিজসকলে নানা তূৰ্যঘোষ আৰু স্তুতিবচনেৰে তেওঁক সন্মান জনালে। বিচিত্ৰ পতাকা আৰু সুমন-পুষ্পেৰে শোভিত সেই শিবিকাখন উঠাই, বিভীষণ পুৰোগামী হৈ, সকলোৱে দক্ষিণাভিমুখে দাহকাষ্ঠ লৈ আগবাঢ়িল।
Verse 108
सौवर्णींशिबिकांदिव्यामारोप्यक्षौमवासनम् ।।6.114.107।।रावणंराक्षसाधीशमश्रुपूर्यमुखाद्विजाः ।तूर्यघोषैश्चविविधैस्स्तुवद्भिश्चाभिनन्दितम् ।।6.114.108।।प्ताकाभिश्चचित्राभिस्सुमनोभिश्चचित्रिताम् ।उत्क्षिप्यशिबिकांतांतुविभीषणपुरोगमाः ।।6.114.109।।दक्षिणाभिमुखास्सर्वेगृह्यकाष्ठानिभेजिरे ।
ক্ষৌমবস্ত্ৰধাৰী ৰাৱণক দিব্য সুৱৰ্ণ শিবিকাত আৰোপ কৰি, অশ্ৰুপূৰ্ণ মুখৰ দ্বিজসকলে নানা তূৰ্যঘোষ আৰু স্তুতিয়েৰে তেওঁক সন্মান জনালে।
Verse 109
सौवर्णींशिबिकांदिव्यामारोप्यक्षौमवासनम् ।।6.114.107।।रावणंराक्षसाधीशमश्रुपूर्यमुखाद्विजाः ।तूर्यघोषैश्चविविधैस्स्तुवद्भिश्चाभिनन्दितम् ।।6.114.108।।प्ताकाभिश्चचित्राभिस्सुमनोभिश्चचित्रिताम् ।उत्क्षिप्यशिबिकांतांतुविभीषणपुरोगमाः ।।6.114.109।।दक्षिणाभिमुखास्सर्वेगृह्यकाष्ठानिभेजिरे ।
বহুৰঙীয়া পতাকা-পতাকাৰে আৰু সুগন্ধি সুমন ফুলেৰে সুশোভিত সেই শিবিকাখন তেওঁলোকে উঠাই ল’লে; বিভীষণ আগত থাকি, সকলোৱে দক্ষিণমুখী হৈ চিতাৰ কাঠ লৈ আগবাঢ়িল।
Verse 110
अग्नयोदीप्यमानास्तेतदाध्वर्युसमीरिताः ।।।।शरणाभिगताःसर्वेपुरस्तात्तस्यतेययुः ।
তেতিয়া অধ্বৰ্যু পুৰোহিতৰ দ্বাৰা প্ৰজ্বলিত অগ্নিসমূহ দীপ্তিময় হৈ জ্বলি উঠিল; আৰু শৰণাগত সকলোৱে তেওঁৰ আগফালে আগবাঢ়িল।
Verse 111
अन्तःपुराणिसर्वाणिरुदमानानिसत्वरम् ।।।।पृष्ठतोऽनुययुस्तानिप्लवमानानिसर्वतः ।
অন্তঃপুৰৰ সকলো নাৰী কান্দি কান্দি সত্বৰে, চাৰিওফালৰ পৰা ব্যাকুল হৈ, পিছুপিছু অনুসৰণ কৰি গ’ল।
Verse 112
रावणंप्रयतेदेशेस्थाप्यतेभृशदुःखिताः ।।।।चितांचन्दनकाष्ठैश्चपद्मकोशीसंवृताम् ।ब्राह्म्यासम्वर्तयामासूराङ्कवास्तरणावृताम् ।।।।वर्ततेवेदविहितोराज्ञोवैपश्चिमःक्रतुः ।
বিধিপূৰ্বক পবিত্ৰ কৰা স্থানত ৰাৱণক স্থাপন কৰি, অতি দুখিত হৈ তেওঁলোকে চন্দন আৰু পদ্মক কাঠেৰে চিতা সাজিলে; পবিত্ৰ দৰ্ভা ঘাঁহ আৰু আৱৰণ-বিছনাৰে তাক আৱৃত কৰি—বেদবিধি অনুসাৰে ৰজাৰ অন্তিম ‘পশ্চিম ক্ৰতু’ সম্পন্ন কৰিলে।
Verse 113
रावणंप्रयतेदेशेस्थाप्यतेभृशदुःखिताः ।।6.114.112।।चितांचन्दनकाष्ठैश्चपद्मकोशीसंवृताम् ।ब्राह्म्यासम्वर्तयामासूराङ्कवास्तरणावृताम् ।।6.114.113।।वर्ततेवेदविहितोराज्ञोवैपश्चिमःक्रतुः ।
প্ৰযত দেশত ৰাৱণক স্থাপন কৰি, অতি দুখে ব্যাকুল হৈ তেওঁলোকে চন্দন আৰু পদ্মক কাঠেৰে চিতা সাজিলে; কুশ-পরিস্তৰণ আৰু বস্ত্ৰেৰে ঢাকি, ব্ৰাহ্ম্য বিধি অনুসাৰে ৰজাৰ বেদবিহিত অন্তিম ক্ৰতু সম্পন্ন কৰিলে।
Verse 114
प्रचक्रुःराक्षसेन्द्रस्यपितृमेधमनुक्रमम् ।।।।वेदिं च दक्षिणप्राच्यांयथास्थानं च पावकम् ।
তাৰ পাছত তেওঁলোকে ৰাক্ষসেন্দ্ৰৰ পিতৃমেধ সংস্কাৰ ক্ৰম অনুসাৰে আৰম্ভ কৰিলে; দক্ষিণ-পূৰ্ব দিশত বেদী স্থাপন কৰি, যথাস্থানত পাৱক—পবিত্ৰ অগ্নিক—প্ৰতিষ্ঠা কৰিলে।
Verse 115
पृषदाज्येनसम्पूर्णंस्रुवंसर्वेप्रचिक्षिपुः ।।।।पादयोश्शकटंप्रादुरन्तरूर्वोरुलूखलंतदा ।
তাৰ পাছত সকলোৱে দধি-ঘৃতমিশ্ৰিত পৃষদাজ্যৰে পূৰ্ণ স্ৰুৱ অৰ্পণ কৰিলে; আৰু তেতিয়া তেওঁৰ পাদদ্বয়ৰ কাষত শকট আৰু উৰুদ্বয়ৰ মাজত উলূখল স্থাপন কৰিলে।
Verse 116
दारुपात्राणिसर्वाणिआरणिंचोत्तारारणिम् ।।।।दत्त्वातुमुसलंचान्यथास्थानंविचक्षणा: ।
বিচক্ষণসকলে তাৰ পাছত সকলো দাৰুপাত্ৰ, আৰণি আৰু উত্তৰাৰণি (অগ্নি প্ৰজ্বলনৰ কাঠি), মুসল আৰু অন্যান্য সামগ্ৰী—প্ৰত্যেকক তাৰ যথাস্থানত—সজাই থ’লে।
Verse 117
शास्त्रादृष्टेनविधिनामहर्षिविहितेन च ।।।।तत्रमेध्यंपशुंहत्वाराक्षसेन्द्रस्यराक्षसाः ।परिस्तरणिकांराज्ञोघृताक्तांसमवेशयन् ।।।।
তাৰ পাছত শাস্ত্ৰদৃষ্ট বিধি আৰু মহর্ষিসকলৰ নিৰ্দেশ অনুসাৰে, ৰাক্ষসসকলে তাত ৰাক্ষসেন্দ্ৰৰ বাবে মেধ্য পশুক যজ্ঞাৰ্থে বধ কৰিলে; আৰু ৰজাৰ বাবে ঘৃতলেপিত পৰিস্তৰণিকা (বিছনি-বস্ত্ৰ) সজাই দিলে।
Verse 118
शास्त्रादृष्टेनविधिनामहर्षिविहितेन च ।।6.114.117।।तत्रमेध्यंपशुंहत्वाराक्षसेन्द्रस्यराक्षसाः ।परिस्तरणिकांराज्ञोघृताक्तांसमवेशयन् ।।6.114.118।।
শাস্ত্ৰদৃষ্ট বিধি আৰু মহর্ষিসকলৰ নিৰ্ধাৰিত আচাৰ অনুসৰি তাত ৰাক্ষসসকলে ৰাক্ষসেন্দ্ৰৰ নিমিত্তে মেধ্য পশুক বধ কৰি, ৰজাৰ বাবে ঘৃতলেপিত পৰিস্তৰণিকা (পাথৰণী) সজাই থ’লে।
Verse 119
गन्धैर्माल्यैरलङ्कृत्यरावणंदीनमानसाः ।।।।विभीषणसहायास्तेवस्त्रैश्चविविधैरपि ।लाजैरश्चावकिरन्तिस्मबाष्पपूर्णमुखास्तदा ।।।।
তাৰ পিছত দীনমনা তেওঁলোকে ৰাৱণক সুগন্ধি আৰু মালাৰে অলংকৃত কৰিলে; বিভীষণৰ সহায়ত বিভিন্ন বস্ত্ৰেও আৱৰি দিলে; তেতিয়া অশ্ৰুপূৰ্ণ মুখে লাজ (ভাজা ধান্য) ছটিয়াই থাকিল।
Verse 120
गन्धैर्माल्यैरलङ्कृत्यरावणंदीनमानसाः ।।6.114.119।।विभीषणसहायास्तेवस्त्रैश्चविविधैरपि ।लाजैरश्चावकिरन्तिस्मबाष्पपूर्णमुखास्तदा ।।6.114.120।।
এই পদ্যটো আগৰ বৰ্ণনাৰ পুনৰুক্তি: শোকাকুল ৰাক্ষসসকলে বিভীষণৰ সহায়ত ৰাৱণক সুগন্ধি আৰু মালাৰে অলংকৃত কৰি, বিভিন্ন বস্ত্ৰে আৱৰি, অশ্ৰুপূৰ্ণ মুখে লাজ (ভাজা ধান্য) ছটিয়াই থাকিল।
Verse 121
ददौ च पावकंतस्यविधियुक्तंविभीषणः ।स्नात्वाचैवार्द्रवस्त्रेणतिलान्दूर्वाभिमिश्रितान् ।।।।उदकेन च सम्मिश्रान्प्रदायविधिपूर्वकम् ।प्रदायचोदकंतस्मैमूर्ध्नाचैनंनमस्य च ।।।।ताःस्त्रियोऽनुनयामाससान्तमुक्त्वापुनःपुनः ।गम्यतामितितास्सर्वाविविशुर्नगरीतदा ।।।।
আৰু বিভীষণে বিধিযুক্তভাৱে তেওঁৰ বাবে চিতাগ্নি প্ৰজ্বলিত কৰিলে। স্নান কৰি ভিজা বস্ত্ৰ ধৰি, দূৰ্বাৰ সৈতে মিশ্ৰিত তিল আৰু জল বিধিপূৰ্বক অৰ্পণ কৰিলে; তাৰ পিছত উদকো দি, মস্তক নত কৰি প্ৰণাম কৰিলে। তেওঁ স্ত্ৰীসকলক পুনঃপুনঃ সান্ত্বনা দি ক’লে—“যাওক”; তেতিয়া তেওঁলোক সকলোৱে নগৰীত প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 122
ददौ च पावकंतस्यविधियुक्तंविभीषणः ।स्नात्वाचैवार्द्रवस्त्रेणतिलान्दूर्वाभिमिश्रितान् ।।6.114.121।।उदकेन च सम्मिश्रान्प्रदायविधिपूर्वकम् ।प्रदायचोदकंतस्मैमूर्ध्नाचैनंनमस्य च ।।6.114.122।।ताःस्त्रियोऽनुनयामाससान्तमुक्त्वापुनःपुनः ।गम्यतामितितास्सर्वाविविशुर्नगरीतदा ।।6.114.123।।
বিভীষণে বিধি অনুসৰি তেওঁৰ বাবে চিতাগ্নি প্ৰজ্বলিত কৰিলে; স্নান কৰি ভিজা বস্ত্ৰ ধৰি, দূৰ্বামিশ্ৰিত তিল জলসহ বিধিপূৰ্বক অৰ্পণ কৰিলে; পুনৰ উদক দি, মস্তক নত কৰি প্ৰণাম কৰিলে।
Verse 123
ददौ च पावकंतस्यविधियुक्तंविभीषणः ।स्नात्वाचैवार्द्रवस्त्रेणतिलान्दूर्वाभिमिश्रितान् ।।6.114.121।।उदकेन च सम्मिश्रान्प्रदायविधिपूर्वकम् ।प्रदायचोदकंतस्मैमूर्ध्नाचैनंनमस्य च ।।6.114.122।।ताःस्त्रियोऽनुनयामाससान्तमुक्त्वापुनःपुनः ।गम्यतामितितास्सर्वाविविशुर्नगरीतदा ।।6.114.123।।
তেওঁ পুনঃপুনঃ সান্ত্বনাৰ বাক্য কৈ সেই স্ত্ৰীসকলক অনুনয় কৰিলে আৰু ক’লে, “এতিয়া উভতি যোৱা”; তাৰ পাছত তেওঁলোক সকলোৱে তেতিয়াই নগৰীত প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 124
प्रविष्टासुसर्वासुराक्षसीषुविभीषणः ।रामपार्श्वमुपागम्यतदातिष्ठद्विनीतवत् ।।।।
সকলো ৰাক্ষসী স্ত্ৰী নগৰীত প্ৰৱেশ কৰাৰ পাছত, বিভীষণ ৰামৰ কাষলৈ গৈ বিনীতভাৱে তেওঁৰ পাৰ্শ্বত থিয় হৈ ৰ’ল।
Verse 125
रामोऽपिसहसैन्येनससुग्रीवस्सलक्ष्मणः ।हर्षंलेभेरिपुंहत्वायथावृत्रंशतक्रतु: ।।।।
ৰামো সেনাসহ, সুগ্ৰীৱ আৰু লক্ষ্মণৰ সৈতে, শত্রুক বধ কৰি হর্ষ লাভ কৰিলে; যেনেকৈ শতক্ৰতু ইন্দ্ৰে বৃত্ৰক বধ কৰি আনন্দিত হৈছিল।
Verse 126
ततोविमुक्त्वासशरंशरासनंमहेन्द्रदत्तंकवचं च तन्महत् ।विम्युचरोषंरिपुनिग्रहात्ततोरामःसुसौम्यत्वमुपागतोऽरिहा ।।।।
তাৰ পাছত তেওঁ বাণসহ ধনু, আৰু মহেন্দ্ৰে দত্ত সেই মহৎ কবচো খুলে থ’লে; শত্রুনিগ্ৰহ কৰি ক্ৰোধ ত্যাগ কৰি, অৰিহা ৰাম পুনৰ সুসৌম্যতা—মৃদু শান্ত স্বভাৱ—লৈ উভতি আহিল।
Frequently Asked Questions
The key action is Rāma’s directive to perform Rāvaṇa’s last rites: despite a life-and-death conflict, the sarga asserts that hostility ends with death and that proper funerary duty (antyeṣṭi) must be upheld for a fallen ruler.
The sarga teaches that dharma governs both war and its aftermath: moral causality explains downfall, while righteous conduct demands compassion, ritual propriety, and the relinquishing of anger once justice is accomplished.
Laṅkā is foregrounded as the ritual and political center; culturally, the chapter emphasizes Vedic funerary procedure (altar placement, agnihotra, offerings of sesame-water and kuśa, fragrant woods, procession protocols), mapping the transition from battlefield to sanctioned rites.