Sarga 101
शक्तिप्रहारः (Ravana’s Shakti Javelin and Lakshmana’s Wounding)
युद्धकाण्ड
সৰ্গ ১০১ত ৰাম–ৰাৱণৰ দ্বন্দ্ব অস্ত্ৰ-প্ৰতিযোগিতাৰ দৰে অধিক তীব্ৰ হয়। ৰাৱণে নিক্ষেপ কৰা বাণ আৰু চক্ৰ-সদৃশ দীপ্ত প্ৰক্ষেপাস্ত্ৰসমূহ শ্ৰী ৰামে নিজৰ অস্ত্ৰে নিস্ফল কৰে; কিন্তু ৰাৱণ দ্বিগুণ ক্ৰোধে ৰামক বিচলিত কৰিবলৈ ঘনীভূত বাণবৃষ্টি কৰে। তাৰ পিছত মিত্ৰ-সেনাৰ ৰক্ষা-কাৰ্য প্ৰকাশ পায়। লক্ষ্মণে ৰাৱণৰ ৰথৰ ধ্বজ-চিহ্ন ভাঙে, সাৰথিক বধ কৰে আৰু ৰাৱণৰ ধনু ভঙ্গ কৰে। বিভীষণে গদাৰে ৰাৱণৰ ঘোঁৰাসকলক পতিত কৰে। প্ৰতিশোধত ৰাৱণে জ্বলন্ত শক্তি (ভালা) বিভীষণৰ ওপৰত নিক্ষেপ কৰে; লক্ষ্মণে মাজতে বাধা দি সেই শক্তি ভাঙি পেলায়, আৰু বানৰসেনাই জয়ধ্বনি তোলে। তেতিয়া ৰাৱণে মায়া-নির্মিত, আঠ ঘণ্টাযুক্ত অধিক ভয়ংকৰ শক্তি ধৰি সোজাকৈ ধমকি দি লক্ষ্মণৰ ওপৰত নিক্ষেপ কৰে; ই লক্ষ্মণৰ বক্ষ বিদ্ধ কৰি তেওঁ মাটিত লুটাই পৰে। ৰামৰ শোক ক্ষণিক প্ৰকাশ পেলালেও সেয়া ধৰ্ম-সংকল্পলৈ ৰূপান্তৰিত হয়; তেওঁ বিদ্ধ শক্তি উলিয়াই ভাঙি পেলায়, হনুমান আৰু সুগ্ৰীৱক লক্ষ্মণৰ ৰক্ষাৰ আদেশ দিয়ে আৰু ঘোষণা কৰে—শীঘ্ৰেই জগত ৰাৱণবিহীন হ’ব, নতুবা ৰামবিহীন। শেষত পুনৰ ভয়ংকৰ বাণ-বিনিময় আৰম্ভ হয়, মহা-আঘাতৰ মাজতো ধৰ্মনিষ্ঠ দৃঢ়তা উজ্জ্বল হৈ থাকে।
Shlokas
Verse 1
तस्मिन्प्रतिहतेऽस्त्रेतुरावणोराक्षसाधिपः ।क्रोधं च द्विगुणंचक्रेक्रोधाच्चास्त्रमनन्तरम् ।।।।
সেই অস্ত্ৰ প্ৰতিহত হোৱাত ৰাক্ষসাধিপতি ৰাৱণৰ ক্ৰোধ দ্বিগুণ হ’ল; ক্ৰোধবশে তেওঁ তৎক্ষণাৎ আন এটা অস্ত্ৰ সংধান কৰিলে।
Verse 2
मयेनविहितंरौद्रमन्यदस्त्रंमहाद्युतिः ।उत्सृष्टुंरावणोभीमंराघवायप्रचक्रमे ।।।।
মায়াই নিৰ্মিত, ৰৌদ্ৰস্বৰূপ, ৰুদ্ৰাধিষ্ঠিত ভয়ংকৰ আন এটা অস্ত্ৰ মহাদ্যুতিমান ৰাৱণে ৰাঘৱৰ ওপৰত নিক্ষেপ কৰিবলৈ প্ৰস্তুত হ’ল।
Verse 3
ततःशूलानिनिश्चेरुर्गदाश्चमुसलानि च ।कार्मुकाद्दीप्यमानानिवज्रसाराणिसर्वशः ।।।।
তাৰ পাছত ধনুৰ পৰা চৌদিশে দীপ্তিমান, বজ্ৰসাৰ সদৃশ কঠোৰ শূল, গদা আৰু মুসল উচ্ছ্বসিত হৈ ওলাই আহিল।
Verse 4
मुद्गराःकूटपाशाश्चदीप्ताश्चाशनयस्तथा ।निष्पेतुर्विविधास्तीक्ष्णावाताइवयुगक्षये ।।।।
মুদ্গৰ, কূটপাশ আৰু দীপ্ত বজ্ৰসদৃশ অস্ত্ৰ—বিভিন্ন তীক্ষ্ণ প্ৰকাৰৰ—যুগক্ষয়ৰ সময়ৰ বতাহৰ দৰে উৰি ওলাই আহিল।
Verse 5
तदस्त्रंराघव्श्रीमानुत्तमास्त्रविदांवरः ।जघानपरमास्त्रणगान्धर्वेणमहाद्युतिः ।।।।
মহাদ্যুতিমান শ্ৰীমান ৰাঘৱ—অস্ত্ৰবিদ্যাত শ্ৰেষ্ঠ—সেই অস্ত্ৰক পৰম গান্ধৰ্ব অস্ত্ৰেৰে নিস্ফল কৰি দিলে।
Verse 6
तस्मिन्प्रतिहतेऽतुराघवेणमहात्मना ।रावणःक्रोधाताम्राक्षस्सौरमस्त्रमुदैरयत् ।।।।
মহাত্মা ৰাঘৱে সেই অস্ত্ৰ প্ৰতিহত কৰোঁতেই, ক্ৰোধত তাম্ৰবৰ্ণ নয়নধাৰী ৰাৱণে তাৰ পাছত সূৰ্যতেজময় ‘সৌৰ’ অস্ত্ৰ উদীৰণ কৰি নিক্ষেপ কৰিলে।
Verse 7
ततश्चक्राणिनिष्पेतुर्भास्वराणिमहान्ति च ।कार्मुकाद्भीमवेगस्यदशग्रीवस्यधीमतः ।।।।
তেতিয়া ধীমন্ত দশগ্ৰীৱ ৰাৱণৰ কাৰ্মুকৰ পৰা ভয়ংকৰ বেগে মহৎ আৰু দীপ্তিমান চক্ৰায়ুধসমূহ ওলাই আহিল।
Verse 8
तैरासीद्गगनंदीप्तंसन्ततद्भिःरितस्ततः ।पतद्भिश्चदिशोदीप्ताश्चन्द्रसूर्यग्रहैरिव ।।।।
সেই অস্ত্ৰসমূহ ইফালে-সিফালে অবিৰত ধাৰাৰে উৰি পৰি থাকাত আকাশ দীপ্ত হৈ উঠিল; দিশসমূহো চন্দ্ৰ-সূৰ্য আৰু গ্ৰহসমূহৰ জ্যোতিৰ দৰে উজ্জ্বল হ’ল।
Verse 9
तानिचिच्छेदबाणौघैश्चक्राणितु स राघवः ।आयुधानि च चित्राणिरावणस्यचमूमुखे ।।।।
ৰাঘৱে বাণৰ ঘনবৃষ্টিৰে সেই চক্ৰায়ুধসমূহ আৰু ৰাৱণৰ নানাবিধ বিচিত্ৰ অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰ সেনাৰ অগ্ৰভাগতেই ছেদি ভাঙি পেলালে।
Verse 10
तदस्त्रंतुहतंदृष्टवारावणोराक्षसाधिपः ।विव्याथदशभिर्बाणैरामंसर्वेषुमर्मसु ।।।।
নিজৰ অস্ত্ৰ হত হোৱা দেখি ৰাক্ষসাধিপতি ৰাৱণে সকলো মর্মস্থানত দহটা বাণেৰে শ্ৰীৰামক বিদ্ধ কৰিলে।
Verse 11
स विद्धोदशभिर्बाणैर्महाकार्मुकनिस्सृतैः ।रावणेनमहातेजा न प्राकम्पतराघवः ।।।।
মহাধনুৰ পৰা নিক্ষিপ্ত দহটা বাণেৰে ৰাৱণে মহাতেজস্বী ৰাঘৱক বিদ্ধ কৰিলেও, ৰাঘৱ একেবাৰেও কঁপিল নাছিল।
Verse 12
ततोविव्याथगात्रेषुसर्वेषुसमितिञ्जयः ।राघवस्तुसुसङ्क्रुद्धोरावणंबहुभिश्शरैः ।।।।
তাৰ পিছত সমৰজয়ী ৰাঘৱ অতি ক্ৰুদ্ধ হৈ ৰাৱণৰ সকলো অঙ্গত বহু শৰেৰে বিদ্ধ কৰিলে।
Verse 13
एतस्मिन्नन्तरेक्रुद्धोराघवस्यानुजोबली ।लक्ष्मणःसायकान्सप्तजग्राहपरवीरहा ।।।।
ইতিমধ্যে ক্ৰুদ্ধ ৰাঘৱৰ অনুজ, বলৱান পৰবীৰহা শ্ৰী লক্ষ্মণে সাতটা সায়ক (বাণ) হাতত ল’লে।
Verse 14
तै: स्सायकैर्महावेगैरावणस्यमहाद्युति ।ध्वजंमनुष्यशीर्षंतुतस्यचिच्छेदनैकधा ।।।।
সেই মহাবেগী সায়কসমূহে মহাদ্যুতিমান লক্ষ্মণে ৰাৱণৰ মানুহ-মূৰ অলংকৃত ধ্বজখন বহু খণ্ডত ছিন্নভিন্ন কৰিলে।
Verse 15
सारदथेश्चापिबाणेनशिरोज्वलितकुण्डलम् ।जहारलक्ष्मणःश्रीमान्नैरृतस्यमहाबलः ।।।।
তাৰ পাছত শ্ৰীমান মহাবলী লক্ষ্মণে এটা বাণে সেই নৈৰৃতৰ সাৰথিৰ জ্বলি উঠা কুণ্ডল-শোভিত মূৰ কাটি পেলালে।
Verse 16
तस्यबाणैश्चचिच्छेदधनुर्गजकरोपमम् ।लक्ष्मणोराक्षसेन्द्रस्यपञ्चभिर्निशितैस्तदा ।।।।
তেতিয়া লক্ষ্মণে পাঁচটা তীক্ষ্ণ বাণে গজকৰ-সদৃশ আকৃতিৰ ৰাক্ষসেন্দ্ৰৰ ধনুখন ছিন্ন কৰিলে।
Verse 17
नीलमेघनिभांश्चास्यसदश्वान् पर्वतोपमान् ।जघानाप्लुत्यगदयारावणस्यविभीषणः ।।।।
পৰ্বতসমান, নীল মেঘৰ দৰে ক’লা ৰাৱণৰ ঘোঁৰাবোৰক বিভীষণে আগলৈ জঁপিয়াই গদাৰে প্ৰহাৰ কৰি ভূমিসাৎ কৰিলে।
Verse 18
हताश्वात्त्तुस्वोवेगादवप्लुत्यमहारथात् ।कोपमाहारत्तीव्रंभ्रातरंप्रतिरावणः ।।।।
যেতিয়া তাৰ অশ্বসমূহ নিহত হ’ল, তেতিয়া ৰাৱণ মহাৰথৰ পৰা বেগে লাফি নামি, ভ্ৰাতা বিভীষণৰ প্ৰতি তীব্ৰ আৰু উগ্ৰ ক্ৰোধ প্ৰকাশ কৰিলে।
Verse 19
ततश्शक्तिंमहाशक्तिर्दीप्तार्दीप्ताशनीमिव ।विभीषणस्यचिक्षेपराक्षसेन्द्रःप्रतापवान् ।।।।
তাৰ পাছত মহাশক্তিধাৰী, প্ৰতাপৱান ৰাক্ষসেন্দ্ৰই বিভীষণৰ ওপৰত দীপ্ত শক্তি নিক্ষেপ কৰিলে—যেন চকচকীয়া বজ্ৰৰ দৰে।
Verse 20
अप्राप्तामेवतांबाणैस्त्रिभिश्चिच्छेदलक्ष्मणः ।अथोदतिष्ठत्सन्नादोवानराणांमहारणे ।।।।
সেয়া লক্ষ্যত পোৱাঁৰ আগতেই লক্ষ্মণে তিনিটা বাণেৰে সেই শক্তিক ছিন্নভিন্ন কৰিলে; আৰু মহাৰণত বানৰসকলৰ জয়নাদ উঠিল।
Verse 21
स पपातत्रिधाछिन्नाशक्तिःकाञ्चनमालिनी ।सविस्फुलिङ्गाज्वलितामहोल्केवदिवश्च्युता ।।।।
কাঞ্চনমালাৰে শোভিত সেই শক্তি তিনিখণ্ডে ছিন্ন হৈ পৰি গ’ল; জ্বলি উঠি স্ফুলিঙ্গ ছটিয়াই—যেন আকাশৰ পৰা খসা মহা উল্কাৰ দৰে।
Verse 22
ततःसम्भाविततरांकालेनापिदुरासदाम् ।जग्राहविपुलांशक्तिंदीप्यमानांस्वतेजसा ।।।।
তাৰ পাছত ৰাৱণে স্বতেজে দীপ্ত, বিপুল শক্তিখন হাতত ল’লে—এনে দুঃসাধ্য যে কালেও তাক সহ্য কৰা কঠিন।
Verse 23
सावेगिताबलवतारावणेनदुरात्मना ।जज्वालसुमहातेजादीप्ताशनिसमप्रभा ।।।।
দুৰাত্মা বলৱান ৰাৱণে প্ৰচণ্ড বেগেৰে ঘূৰাই নিক্ষেপ কৰা সেই শক্তি মহাতেজে জ্বলি উঠিল; দীপ্ত বজ্ৰৰ দৰে তাৰ প্ৰভা দীপ্যমান হ’ল।
Verse 24
एतस्मिन्नन्तरेवीरोलक्ष्मणस्तंविभीषणम् ।प्राणसंशयमापन्नंतूर्णमभ्यवपद्यत ।।।।
সেই মুহূৰ্ততে প্ৰাণসংশয়ত পৰি থকা বিভীষণক দেখি বীৰ লক্ষ্মণে তেওঁক ৰক্ষা কৰিবলৈ তৎক্ষণাৎ তেওঁৰ ওচৰলৈ ধাৱিত হ’ল।
Verse 25
तंविमोक्षयितुंवीरश्चापमायम्यलक्ष्मणः ।रावणंशक्तिहस्तंवैशरवर्षैरवाकिरत् ।।।।
তেওঁক সেই বিপদৰ পৰা মুক্ত কৰিবলৈ বীৰ লক্ষ্মণে ধনু টানি, হাতত শক্তি ধৰা ৰাৱণৰ ওপৰত শৰবৃষ্টি বৰষাই দিলে।
Verse 26
कीर्यमाणश्शरौघेणविसृष्टेनमहात्मना ।न प्रहर्तुंमनश्चक्रेविमुखीकृतविक्रमः ।।।।
মহাত্মা যোদ্ধাই নিক্ষেপ কৰা শৰসমূহৰ ঘোৰ সোঁতত আঘাতপ্ৰাপ্ত হৈ, বিক্ৰম ৰুদ্ধ হোৱা ৰাৱণে আঘাত কৰিবলৈ মনো স্থিৰ কৰিব নোৱাৰিলে।
Verse 27
मोक्षितंभ्रातरंदृष्टवालक्ष्मणेन स रावणः ।लक्ष्मणाभिमुखस्तिष्ठन्निदंवचनमब्रवीत् ।।।।
লক্ষ্মণে নিজৰ ভ্ৰাতা বিভীষণক মুক্ত কৰা দেখি, ৰাৱণ লক্ষ্মণৰ সন্মুখত থিয় হৈ এই বাক্য ক’লে।
Verse 28
मोक्षितस्तेबलश्लाघिन्यस्मादेवंविभीषणः ।विमुच्यराक्षसंशक्तिस्त्वयीयंविनिपात्यते ।।।।
হে বলৰ গৰ্ব কৰা বীৰ! তুমি এইদৰে বিভীষণক মুক্ত কৰি দিলে, সেয়েহে মোৰে নিক্ষিপ্ত এই ৰাক্ষসী শক্তি এতিয়া তোমাৰ ওপৰতে পতিত হ’ব।
Verse 29
एषातेहृदयंभित्त्वाशक्तिर्लोहितलक्षणा ।मद्भाहुपरिघोत्सृष्टाप्राणानादाययास्यति ।।।।
ৰক্তচিহ্নিত এই শক্তি, মোৰ পৰিঘ-সদৃশ বাহুৰে নিক্ষিপ্ত, তোমাৰ হৃদয় ভেদি তোমাৰ প্ৰাণ কেঢ়ি লৈ যাব।
Verse 30
इत्येवमुक्तातांशक्तिमष्टघण्टांमहास्वनाम् ।मयेनमायाविहिताममोघंशत्रुघातिनीम् ।।।।लक्ष्मणायसमुद्धिश्यज्वलन्तीमिवतेजसा ।रावणःपरमक्रुद्धश्चिक्षेप च ननाद च ।।।।
এইদৰে কৈ, পৰম ক্ৰুদ্ধ ৰাৱণে মায়াৰে নিৰ্মিত, অমোঘ শত্রুঘাতিনী, অষ্টঘণ্টাযুক্ত মহানাদ কৰা সেই শক্তিক—লক্ষ্মণক লক্ষ্য কৰি—অগ্নিৰ দৰে তেজে জ্বলি উঠা যেন কৰি নিক্ষেপ কৰিলে; আৰু নিক্ষেপ কৰোঁতেই গর্জন কৰিলে।
Verse 31
इत्येवमुक्तातांशक्तिमष्टघण्टांमहास्वनाम् ।मयेनमायाविहिताममोघंशत्रुघातिनीम् ।।6.101.30।।लक्ष्मणायसमुद्धिश्यज्वलन्तीमिवतेजसा ।रावणःपरमक्रुद्धश्चिक्षेप च ननाद च ।।6.101.31।।
ভীষণ বেগে নিক্ষিপ্ত, বজ্ৰাঘাত সদৃশ নাদ কৰা সেই শক্তি ৰণমূৰ্ধনীত লক্ষ্মণৰ দিশে অতি বেগে ধাৱিত হৈ আহিল।
Verse 32
साक्षिप्ताभीमवेगेनवज्राशनिसमस्वना ।शक्तिरभ्यपतद्वेगाल्लक्ष्मणंरणमूर्धनि ।।।।
ভীষণ বেগে নিক্ষিপ্ত, বজ্ৰাঘাত সদৃশ নাদ কৰা সেই শক্তি ৰণমূৰ্ধনীত লক্ষ্মণৰ দিশে অতি বেগে ধাৱিত হৈ আহিল।
Verse 33
तामनुव्याहरच्छक्तिमापतन्तीं स राघवः ।स्वस्त्यस्तुलक्ष्मणआयेतिमोघाभवहतोद्यमा ।।।।
আপাতিত শক্তিখন দেখি ৰাঘৱে উচ্চাৰিলে— “লক্ষ্মণৰ মঙ্গল হওক; হে হতোদ্যমে, তোৰ প্ৰহাৰ নিষ্ফল হওক।”
Verse 34
रावणेनरणेशक्तिःक्रुद्धेनाशीविषोपमाः ।मुक्ताशूरस्यभीतस्यलक्ष्मणस्यममज्जसा ।।।।
ৰণত ক্ৰুদ্ধ ৰাৱণে মুক্ত কৰা শক্তি—ঘোৰ সৰ্পবিষৰ দৰে—ভয় নকৰা লক্ষ্মণৰ দেহত ধসিল।
Verse 35
न्यपतत्सामहावेगालक्ष्मणस्यमहोरसि ।जिह्वेवोरगराजस्यदीप्यमानामहाद्युतिः ।।।।
মহাদ্যুতিত দীপ্ত সেই মহাবেগী শক্তিখন লক্ষ্মণৰ বিস্তৃত বক্ষস্থলত পৰিল—নাগৰাজৰ জ্বলি উঠা জিহ্বাৰ দৰে।
Verse 36
ततोरावणवेगेनसुदूरमवगाढया ।शक्त्याविभिन्नहृदयःपपातभुविलक्ष्मणः ।।।।
তাৰ পাছত ৰাৱণৰ বেগেৰে বহুদূৰলৈ গভীৰকৈ ধসোৱা সেই শক্তিয়ে হৃদয় ভেদ কৰাত লক্ষ্মণ ভূমিত পৰিল।
Verse 37
तदवस्थंसमीपस्थोलक्ष्मणंप्रेक्ष्यराघवः ।भ्रातृस्नेहान्महातेजाविषण्णहृदयोऽभवत् ।।।।
সেই অৱস্থাত ওচৰত পৰি থকা লক্ষ্মণক দেখি, মহাতেজস্বী ৰাঘৱ ভ্ৰাতৃস্নেহত হৃদয়ত গভীৰ বিষণ্ণতাত নিমগ্ন হ’ল।
Verse 38
स मुहूर्तमिवध्यात्वाबाष्पपर्याकुलेक्षणः ।बभूवसम्रब्धतरोयुगान्तइवपावकः ।।।।
সি মুহূৰ্তমাত্ৰ ধ্যানত লীন হৈ থাকিল, অশ্ৰুৱে আৱৃত চকু ম্লান হৈছিল; তাৰ পাছত সি যুগান্তৰ অগ্নিৰ দৰে অধিক প্ৰচণ্ড হৈ উঠিল।
Verse 39
न विषादस्यकालोऽयमितिसञ्चिन्त्यराघवः ।चक्रेसुतुमुलंयुद्धंरावणस्यवधेधृतः ।।।।सर्वयत्नेनमहतालक्ष्मणंपरिवीक्ष्य च ।
“বিষাদৰ এই সময় নহয়” বুলি চিন্তা কৰি, ৰাৱণবধৰ দৃঢ় সংকল্প ধৰি ৰাঘৱে অতি তুমুল যুদ্ধত প্ৰৱেশ কৰিলে; আৰু মহা প্ৰচেষ্টাৰে লক্ষ্মণকো সাৱধানে পৰিবীক্ষণ কৰি ৰক্ষা কৰিলে।
Verse 40
सददर्शततोरामःशक्त्याभिन्नंमहाहवे ।।।।लक्ष्मणंरुधिरादिग्धंसपन्नगमिवाचलम् ।
তাৰ পাছত সেই মহাযুদ্ধত ৰামে শক্তিৰে বিদ্ধ লক্ষ্মণক দেখিলে—ৰক্তে লিপ্ত, পৰ্বতত গাঁথ খোৱা পন্নগৰ দৰে অচল।
Verse 41
तामपिप्रहितांशक्तिंरावणेनबलीयसा ।।।।यत्नतस्तेहरिश्रेष्ठा न शेकुरवमर्दितुम् ।अर्दिताश्चैवबाणौघैस्तेक्षिप्रहस्तेनरक्षसा ।। ।
বলৱান ৰাৱণে নিক্ষেপ কৰা সেই শক্তিখন, বহু যত্ন কৰিলেও, হৰিশ্ৰেষ্ঠ বানৰসকলে উলিয়াই পেলাব নোৱাৰিলে; কিয়নো ক্ষিপ্ৰহস্ত ৰাক্ষসৰ বাণবৃষ্টিত তেওঁলোক তীব্ৰভাৱে পীড়িত হৈছিল।
Verse 42
तामपिप्रहितांशक्तिंरावणेनबलीयसा ।।6.101.41।।यत्नतस्तेहरिश्रेष्ठा न शेकुरवमर्दितुम् ।अर्दिताश्चैवबाणौघैस्तेक्षिप्रहस्तेनरक्षसा ।।6.101.42 ।
সেই শক্তিখনে সৌমিত্ৰি (লক্ষ্মণ)ক ভেদি ধৰণীতলত প্ৰৱেশ কৰিলে। তেতিয়া সমৰত ক্ৰুদ্ধ আৰু বলৱান ৰামে ভয়ংকৰ সেই অস্ত্ৰখন দুয়ো হাতে ধৰি টানি উলিয়াই আনি ভাঙি পেলালে।
Verse 43
सौमित्रिंसाविनिर्भिद्यप्रविष्टाधरणीतलम् ।तांकराभ्यांपरामृश्यरामःशक्तिंभयावहाम् ।।।।बभञ्जसमरेक्रुद्धोबलवान्विचकर्ष च ।
সেই শক্তিখনে সৌমিত্ৰি (লক্ষ্মণ)ক ভেদি ধৰণীতলত প্ৰৱেশ কৰিলে। তেতিয়া সমৰত ক্ৰুদ্ধ আৰু বলৱান ৰামে ভয়ংকৰ সেই অস্ত্ৰখন দুয়ো হাতে ধৰি টানি উলিয়াই আনি ভাঙি পেলালে।
Verse 44
तस्यनिष्कर्षतःशक्तिंरावणेनबलीयसा ।।।।शराःसर्वेषुगात्रेषुपातितामर्मभेदिनः ।
সেই শক্তিখন উলিয়াই আনোতে থাকোঁতে, বলৱান ৰাৱণে মর্মভেদী শৰসমূহ ৰামৰ সকলো অংগত নিক্ষেপ কৰিলে।
Verse 45
अचिन्तयित्वातान्बाणान्समालशिष्य च लक्ष्मणम् ।।।।अब्रवीच्चहनूमन्तंसुग्रीवं च महाकपिम् ।
সেই বাণসমূহক অগ্ৰাহ্য কৰি, লক্ষ্মণক আলিঙ্গন কৰি, ৰামে হনুমান আৰু মহাকপি সুগ্ৰীৱক ক’লে।
Verse 46
क्ष्मणंपरिवार्यैवतिष्ठध्वंवानरोत्तमाः ।।।।पराक्रमस्यकालोऽयंसम्प्राप्तोमेचिरेप्सितः ।पापात्मायंदशग्रीवोवध्यतांपापनिश्चयः ।।।।काङ्क्षितस्स्तोककस्येवघर्मान्तेमेघदर्शनम् ।
“বানৰোত্তমসকল, লক্ষ্মণক চাৰিওফালে ঘেৰাই ৰক্ষা কৰি থিয় হৈ থাকক। মোৰ পৰাক্ৰমৰ বহুদিনৰ আকাঙ্ক্ষিত সময় এতিয়া উপস্থিত হৈছে। পাপাত্মা আৰু পাপনিশ্চয় দশগ্ৰীৱক বধ কৰা হওক। যেনেকৈ গ্ৰীষ্মান্তত মেঘদৰ্শনৰ বাবে কাতৰ চাতক অপেক্ষা কৰে, তেনেকৈ এই ক্ষণ মোৰ ওচৰলৈ আহিছে।”
Verse 47
क्ष्मणंपरिवार्यैवतिष्ठध्वंवानरोत्तमाः ।।6.101.46।।पराक्रमस्यकालोऽयंसम्प्राप्तोमेचिरेप्सितः ।पापात्मायंदशग्रीवोवध्यतांपापनिश्चयः ।।6.101.47।।काङ्क्षितस्स्तोककस्येवघर्मान्तेमेघदर्शनम् ।
হে বানৰোত্তমসকল, লক্ষ্মণক চাৰিওফালে ঘেৰি দৃঢ়ভাৱে থিয় হৈ থাকক। মোৰ পৰাক্ৰম প্ৰকাশৰ বহুদিনৰ আকাঙ্ক্ষিত সময় এতিয়া উপস্থিত হৈছে। পাপাত্মা, পাপনিশ্চয়ী এই দশগ্ৰীৱক বধ কৰা হওক। যেন গ্ৰীষ্মান্তত চাতক পখীৰ বহুদিনৰ কামনা কৰা মেঘদৰ্শন হয়, তেনেকৈ এই মুহূৰ্ত মোৰ বাবে।
Verse 48
अस्मिन् मुहूर्तेनचिरात्सत्यंप्रतिशृणोमिवः ।।।।अरावणमरामंवाजगद्ध्रक्ष्यथवानराः ।
হে বানৰসকল, এই মুহূৰ্ততে মই তোমালোকক সত্য প্ৰতিজ্ঞা কৰোঁ: অতি সোনকালে তোমালোক জগতক হয় ৰাৱণবিহীন—নহয় ৰামবিহীন—দেখিবা।
Verse 49
राज्यनाशंवनेवासंदण्डकेपरिधावनम् ।।।।वैदेह्याश्चपरामर्शंरक्षोभिश्चसमागमम् ।
মোৰ ৰাজ্যনাশ, বনবাস, দণ্ডকত ঘূৰি ফুৰা, আৰু বৈদেহীৰ ওপৰত হোৱা অপমানজনক পৰামৰ্শ তথা ৰাক্ষসসকলৰ সৈতে হোৱা ভয়ংকৰ সন্মিলন—এই সকলো দুখ এতিয়া মোৰ সন্মুখত স্পষ্ট হৈ উঠিছে।
Verse 50
प्राप्तंदुःखंमहद्घोरंक्लेशश्चनिरयोपमः ।।।।अद्यसर्वमहंत्यक्ष्येनिहत्वारावणंरणे ।
মোৰ ওপৰত আহি পৰা এই মহাভয়ংকৰ দুখ—নৰকসদৃশ ক্লেশ—আজি অন্ত পাব; কিয়নো ৰণত ৰাৱণক সংহাৰ কৰি মই এই সকলো শোক ত্যাগ কৰিম।
Verse 51
यदर्थंवानरंसैन्यंसमानीतमिदंमया ।।।।सुग्रीवश्चकृतोराज्येनिहत्वावालिनंरणे ।यदर्थम् सगरःक्रान्तःसेतुःराब्धश्चसागरे ।सोऽयमद्यरणेपापश्चक्षुर्विषमागतः ।।।।
যাৰ বাবে মই এই বানৰ-সেনাক একত্ৰ কৰিলোঁ; যাৰ বাবে ৰণত বালিক সংহাৰ কৰি সুগ্ৰীৱক ৰাজ্যত প্ৰতিষ্ঠা কৰিলোঁ; যাৰ বাবে সাগৰ অতিক্ৰম কৰা হ’ল আৰু সমুদ্ৰত সেতু নিৰ্মাণৰ উদ্যোগ আৰম্ভ হ’ল—সেই পাপী আজি ৰণত মোৰ চকুৰ সীমাত আহি পৰিছে।
Verse 52
यदर्थंवानरंसैन्यंसमानीतमिदंमया ।।6.101.51।।सुग्रीवश्चकृतोराज्येनिहत्वावालिनंरणे ।यदर्थम् सगरःक्रान्तःसेतुःराब्धश्चसागरे ।सोऽयमद्यरणेपापश्चक्षुर्विषमागतः ।।6.101.52।।
মোৰ চকুৰ সীমাত আহি পৰাৰ পাছত এই ৰাৱণ জীয়াই থাকিবলৈ যোগ্য নহয়; বিষদৃষ্টি থকা সাপ যেনেকৈ বৈনতেয় (গৰুড়)ৰ দৃষ্টিত পৰিলে ৰক্ষা নাপায়, তেনেকৈ ৰাৱণ মোৰ বাবে।
Verse 53
चक्षुर्विषयमागत्यनायंजीवितुमर्हति ।।।।दृष्टिंदृष्टिविषस्येवसर्पस्यममरावणः ।यथावावैनतेयस्यदृष्टिंप्राप्तोभुजङ्गमः ।।।।
মোৰ চকুৰ সীমাত আহি পৰাৰ পাছত এই ৰাৱণ জীয়াই থাকিবলৈ যোগ্য নহয়; বিষদৃষ্টি থকা সাপ যেনেকৈ বৈনতেয় (গৰুড়)ৰ দৃষ্টিত পৰিলে ৰক্ষা নাপায়, তেনেকৈ ৰাৱণ মোৰ বাবে।
Verse 54
चक्षुर्विषयमागत्यनायंजीवितुमर्हति ।।6.101.53।।दृष्टिंदृष्टिविषस्येवसर्पस्यममरावणः ।यथावावैनतेयस्यदृष्टिंप्राप्तोभुजङ्गमः ।।6.101.54।।
আজি মোৰ সংযুগত তেওঁলোকে ৰামৰ সত্য ‘ৰামত্ব’ দেখক; গন্ধৰ্বসহ ত্ৰিলোক, দেৱসকল আৰু ঋষি-চাৰণসকল সকলোৱে সাক্ষী হ’ব।
Verse 55
स्वस्थापश्यतदुर्धर्षायुद्धंवानरपुङ्गवाः ।असीनाःपर्वताग्रेषुममेदंरावणस्य च ।।।।
হে বানৰপুঙ্গৱসকল, অদম্য বীৰসকল, স্থিৰ হৈ চোৱা—পৰ্বতৰ শিখৰত আসীন হৈ—মোৰ আৰু ৰাৱণৰ এই ভয়ংকৰ যুদ্ধ।
Verse 56
अद्यरामस्यरामत्वंपश्यन्तुममसंयुगे ।त्रयोलोकास्सगन्धर्वास्सदेवास्सर्षिचारणाः ।।।।
আজি মোৰ সংযুগত তেওঁলোকে ৰামৰ সত্য ‘ৰামত্ব’ দেখক; গন্ধৰ্বসহ ত্ৰিলোক, দেৱসকল আৰু ঋষি-চাৰণসকল সকলোৱে সাক্ষী হ’ব।
Verse 57
अद्यकर्मकरिष्यामियल्लोकाःसचराचराः ।सदेवाःकथयिष्यन्तियावद्भूमिर्धरिष्यति ।।।।समागम्यसदालोकेयथायुद्धंप्रवर्तितम् ।
আজি মই এনে কৰ্ম কৰিম যে চৰাচৰসহ সকলো লোক, দেৱতাসকলৰ সৈতে, যিমান দিন পৃথিৱী ধৰি থাকিব সিমান দিনলৈ ইয়াৰ কথা ক’ব—সমবেত জগতৰ সন্মুখত ইয়াত যুদ্ধ কেনেকৈ প্ৰৱৰ্তিত হৈছিল।
Verse 58
एवमुक्त्वाशितैर्बाणैस्तप्तकाञ्चनभूषणैः ।।।।आजघानरणेरामोदशग्रीवंसमाहितः ।
এনেদৰে কৈ, সমাহিত ৰামে তপ্ত কাঁচনৰ ভূষণেৰে শোভিত তীক্ষ্ণ বাণেৰে ৰণত দশগ্ৰীৱক আঘাত কৰিলে।
Verse 59
अथप्रदीप्तैर्नाराचैर्मुसलैश्चापिरावणः ।।।।अभ्यवर्षत्तदारामंधाराभिरिवतोयदः ।
তাৰ পাছত ৰাৱণে প্ৰদীপ্ত নাৰাচ আৰু মুসলৰে ৰামৰ ওপৰত ধাৰাধাৰে বৰষালে; যেন জলধৰ মেঘে নিজৰ ধাৰা ঢালি দিয়ে।
Verse 60
रामरावणमुक्तानामन्योन्यमभिनिघ्नताम् ।।।।शराणां च शराणां च बभूवतुमुलःस्वनः ।
ৰাম আৰু ৰাৱণে নিক্ষেপ কৰা শৰবোৰ আকাশমধ্যত পৰস্পৰে পৰস্পৰক আঘাত কৰি একে-আনক ভেদি পেলালে; শৰ ওপৰত শৰ লাগি তুমুল, ভয়ংকৰ গর্জনৰ দৰে স্বন উঠিল।
Verse 61
तेभिन्नाश्चविकीर्णाश्चरामरावणयोःशराः ।।।।अन्तरिक्षात्प्रदीप्ताग्रानिपेतुर्धरणीतले ।
ৰাম-ৰাৱণৰ শৰবোৰ ভাঙি চূৰ্ণ-বিচূৰ্ণ হৈ চাৰিওফালে ছিটিকি পৰিল; জ্বলা অগ্ৰসহ সেইবোৰ অন্তৰীক্ষৰ পৰা ধৰণীতলত পতিত হ’ল।
Verse 62
तयोर्ज्यातलनिर्घोषारामरावणयोर्महान् ।।।।त्रासनःसर्वभूतानांबभूवाद्भुतदर्शनः ।
ৰাম-ৰাৱণৰ ধনুৰ্জ্যাৰ মহা টংকাৰ আৰু সংঘৰ্ষধ্বনি উঠিল; সি সকলো ভূত-প্ৰাণীৰ বাবে ত্ৰাসজনক আৰু দৰ্শনত অদ্ভুত আছিল।
Verse 63
सकीर्यमाणश्शरजालवृष्टिभिर्महात्मनादीप्तधनुष्मतार्दितः ।भयात्प्रदुद्रावसमेत्यरावणोयथाविलेनाभिहतोबलाहकः ।।।।
দীপ্ত ধনু ধৰা মহাত্মাৰ শৰজাল-বৃষ্টিয়ে চাৰিওফালে ছিটিকি পৰি আঘাত কৰাত আর্দিত হৈ, ৰাৱণ ভয়ত নিজৰ অনুচৰসকলৰ সৈতে দৌৰি পলাই গ’ল—যেনেকৈ বতাহে আঘাত কৰি ঠেলি নিয়া মেঘ।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Lakshmana’s interception of a lethal strike meant for Vibhishana, prioritizing allied protection over personal safety; the episode frames battlefield choice as a dharmic obligation to defend the righteous refugee-ally.
Rama models crisis ethics: grief is acknowledged but not indulged; he converts sorrow into disciplined resolve, anchors action in a public vow (satya), and re-centers the war’s purpose as the removal of adharma rather than personal vengeance.
The sarga is set in the frontline of the Lanka war (mahāraṇa/mahāhava) and highlights martial culture rather than geography—especially chariot insignia, ritualized challenge-speech, and named astras (Gandharva, Saura) as markers of epic-era warfare.