Sarga 56
अकम्पनवधः — The Slaying of Akampana (Hanuman’s rout of the Rakshasa host)
युद्धकाण्ड
এই সৰ্গত যুদ্ধক্ষেত্ৰৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ দৃশ্য বৰ্ণনা কৰা হৈছে। বানৰ সেনাৰ সফলতা দেখি ক্ৰোধিত হৈ ৰাক্ষস বীৰ অকম্পনে তেওঁৰ সাৰথিক ৰথ আগুৱাই নিবলৈ নিৰ্দেশ দিলে। তেওঁ তীৰৰ বৰষুণেৰে বানৰসকলক আক্ৰমণ কৰিলে, যাৰ ফলত বানৰ সেনাৰ মাজত হাহাকাৰ লাগিল। হনুমান দেৱে নিজৰ সেনাক বিপদত পৰা দেখি তেওঁলোকৰ ৰক্ষক হিচাপে থিয় দিলে আৰু বানৰসকলে তেওঁৰ আশ্ৰয় লৈ পুনৰ শক্তি সঞ্চয় কৰিলে। ইয়াৰ পিছত অকম্পন আৰু হনুমানৰ মাজত তীব্ৰ যুদ্ধ হ’ল। অকম্পনে তীৰ নিক্ষেপ কৰিলে, কিন্তু অস্ত্ৰহীন হনুমানে প্ৰথমে এটা পৰ্বত আৰু তাৰ পিছত এজোপা অশ্বকৰ্ণ গছ উভালি ললে। যেতিয়া অকম্পনে পৰ্বতটো কাটি পেলালে, তেতিয়া হনুমানে ক্ৰোধিত হৈ গছজোপাৰে অকম্পনৰ মূৰত প্ৰচণ্ড আঘাত কৰিলে, যাৰ ফলত ৰাক্ষসটোৰ মৃত্যু হ’ল। ৰাক্ষস সেনাই ভয়ত লংকালৈ পলাই গ’ল আৰু ৰাম, লক্ষ্মণ তথা সুগ্ৰীৱে হনুমানৰ বীৰত্বৰ প্ৰশংসা কৰিলে।
Shlokas
Verse 1
तद्दृष्टवासुमहत्कर्मकृतंवानरतस्तमैः ।क्रोधमाहारयामासयुधितीव्रमकम्पनः ।।6.56.1।।
যুদ্ধত বানৰশ্ৰেষ্ঠসকলে কৰা সেই মহৎ কৰ্ম দেখি, অকম্পনৰ অন্তৰত তীব্ৰ ক্ৰোধ উদ্ভৱ হ’ল।
Verse 2
क्रोधमूर्चितरूपस्तुधून्वन्परमकार्मुकम् ।दृष्टवातुकर्मशत्रूणांसारथिंवाक्यमब्रवीत् ।।6.56.2।।
ক্ৰোধত মূৰ্ছিত হৈ, পৰম মহাধনুখন কঁপাই, শত্রুসকলৰ ক্ৰিয়া লক্ষ্য কৰি অকম্পনে নিজৰ সাৰথিক বচন ক’লে।
Verse 3
तत्त्त्वैतावत्त्वरितंरथंप्रापयसारथे ।यत्रैतेबहवोघ्नन्तिसुबहून्राक्षसान्रणे ।।6.56.3।।
“সাৰথি, এই ৰথখন তৎক্ষণাৎ সেই ঠাইলৈ লৈ যা; য’ত এই যোদ্ধাসকলে ৰণত বহু ৰাক্ষসক বধ কৰি আছে।”
Verse 4
एतेऽत्रबलवन्तोहिभीमकोपाश्चवानराः ।द्रुमशैलप्रहरणास्तिष्ठन्तिप्रमुखेमम ।।6.56.4।।
“ইয়াত মোৰ সন্মুখতেই সেই বলৱান বানৰসকল থিয় হৈ আছে—ভয়ংকৰ ক্ৰোধশালী, গছ আৰু শিলাক অস্ত্ৰৰূপে ধাৰণ কৰা। য’ত তেওঁলোকৰ প্ৰধান নেতাসকল অৱস্থিত, তাত মোক লৈ যোৱা।”
Verse 5
एतान्निहन्तुमिच्छामिसमरश्लाघिनोह्यहम् ।एतैःप्रमथितंसर्वंदृश्यतेराक्षसांबलम् ।।6.56.5।।
“মই সমৰত গৌৰৱ কৰা যোদ্ধা; সেয়ে এই বানৰসকলক নিধন কৰিবলৈ ইচ্ছা কৰোঁ। ইহঁতৰ দ্বাৰাই সমগ্ৰ ৰাক্ষসসেনা চূৰ্ণ-বিচূৰ্ণ হোৱা দেখা যায়।”
Verse 6
ततःप्रजवनाश्वेनरथेनरथिनांवरः ।हरीनभ्यहनत्क्रोधाच्छरजालैकम्पनः ।।6.56.6।।
তাৰ পাছত ৰথীসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ অকম্পন, অতি তীব্ৰ বেগৰ অশ্বযুক্ত ৰথত আৰোহণ কৰি, ক্ৰোধত বানৰসকলৰ ওপৰত ঘন বাণজাল বৰ্ষাই আক্ৰমণ কৰিলে।
Verse 7
नस्थातुंवानराश्शेकुःकिंपुनर्योद्धुमाहवे ।अकम्पनशरैर्भग्नास्सर्वएवविदुद्रुवुः ।।6.56.7।।
বানৰসকলে থিয় হৈ থাকিবও নোৱাৰিলে—ৰণত যুঁজাৰ কথা তেন্তে ক’ত! অকম্পনৰ শৰবৃষ্টিত বিধ্বস্ত হৈ সকলোৱে পলাই গ’ল।
Verse 8
तान्मृत्युवशमापन्नानकम्पनवंशगतान् ।समीक्ष्यहनुमान्ज्ञातीनुपतस्थेमहाबलः ।।6.56.8।।
অকম্পনৰ দ্বাৰা মৃত্যুবশত পৰিণত হোৱা নিজৰ জ্ঞাতিসকলক দেখি মহাবলী হনুমানে আগবাঢ়ি গৈ তেওঁলোকৰ কাষত থিয় দিলে।
Verse 9
तंमहाप्लवगंदृष्टवासर्वेतेप्लवगयूथपा: ।समेत्यसमरेवीरास्सहिताःपर्यवारयन् ।।6.56.9।।
সেই মহাপ্লৱগক দেখি, সমৰত বীৰ সকলো বানৰ-যূথপতিসকলে একেলগে গোট খাই, একত্ৰিত হৈ তেওঁক চাৰিওফালে ঘেৰি ধৰিলে।
Verse 10
अवस्थितंहनूमन्तंतेदृष्टवाहरियूथपा: ।बभूवुर्बलवन्तोहिबलवन्तंसमाश्रिताः ।।6.56.10।।
হনুমানক অচলভাৱে দৃঢ় হৈ থিয় থকা দেখি বানৰ-সেনাৰ যূথপতিসকলে সেই মহাবলৱানৰ শৰণ ল’লে; বলৱানক আশ্ৰয় কৰাত তেওঁলোকো বলৱান হৈ উঠিল।
Verse 11
अकम्पनस्तुशैलाभंहनूमन्तमवस्थितम् ।महेन्द्रइवदाराभिश्शरैरभिववर्षह ।।6.56.11।।
কিন্তু অকম্পনে শৈলৰ দৰে অচলভাৱে থিয় থকা হনুমানৰ ওপৰত মহেন্দ্ৰ (ইন্দ্ৰ) যেন বৰষুণৰ ধাৰা ঢালে, তেনেদৰে শৰধাৰা বৰষালে।
Verse 12
अचिन्तयित्वाबाणौघान् शरीरेपतितान्शितान् ।अकम्पनवधार्थायमनोदध्रेमहाबलः ।।6.56.12।।
দেহত বিঁধি থকা তীক্ষ্ণ বাণসমূহৰ বৰ্ষাকো চিন্তা নকৰি, সেই মহাবলীয়ে অকম্পন-বধৰ উদ্দেশ্যে মন দৃঢ় কৰিলে।
Verse 13
सप्रहस्यमहातेजाहनुमान् मारुतात्मजः ।अभिदुद्रावतद्रक्षःकम्पयन्निवमेदिनीम् ।।6.56.13।।
মহাতেজস্বী মাৰুতাত্মজ হনুমানে হাঁহি হাঁহি সেই ৰাক্ষসৰ ওপৰত ধাৱিত হ’ল, যেন মেদিনীখনকেই কঁপাই তুলিছে।
Verse 14
तस्याभिनर्दमानस्यदीप्यमानस्यतेजसा ।बभूवरूपंदुर्धर्षंदीप्तस्येवविभावसोः ।।6.56.14।।
তেওঁ গর্জন কৰি তেজেৰে দীপ্ত হৈ উঠাত, জ্বলি উঠা অগ্নিৰ দৰে তেওঁৰ ৰূপ দুৰ্ধর্ষ, অজেয় হৈ পৰিল।
Verse 15
आत्मानंमप्रहरणंज्ञात्वाक्रोधसमन्वितः ।शैलमुत्पाटयामासवेगेनहरिपुङ्गवः ।।6.56.15।।
নিজে নিৰায়ুধ বুলি জানি, ক্ৰোধে সমন্বিত বানৰপুঙ্গৱে তীব্ৰ বেগেৰে এটা শৈল উপৰি তুলিলে, তাকেই প্ৰহাৰৰ উপায় কৰি ল’লে।
Verse 16
गृहीत्वातंमहाशैलंपाणिनैकेनमारुतिः ।सविनद्यमहानादंभ्रामयामासवीर्यवान् ।।6.56.16।।
এটা হাতেই সেই মহাশৈল ধৰি, বীৰ্যৱান মাৰুতিয়ে মহানাদ কৰি তাক ঘূৰাই-ফুৰাই ভ্ৰমণ কৰালে।
Verse 17
ततस्तमभिदुद्रावराक्षसेन्द्रमकम्पनम् ।पुराहिनमुचिंसङ् ख्येवज्रेणेवपुरन्दरः ।।6.56.17।।
তাৰ পিছত হনুমানে ৰাক্ষসেন্দ্ৰ অকম্পনৰ ওপৰত ধাৱমান হ’ল; যেন পুৰন্দৰ ইন্দ্ৰই পূৰ্বে যুঁজত বজ্ৰেৰে নমুচিক আঘাত কৰিছিল।
Verse 18
अकम्पनस्तुतद्दृष्टवागिरिशृङ्गंसमुद्यतम् ।दूरादेवमहाबाणैरर्धचन्द्रैर्व्यदारयत् ।।6.56.18।।
কিন্তু অকম্পনে ওপৰলৈ তোলা গিৰিশৃঙ্গ দেখি, দূৰতে থাকি মহাবাণ—অৰ্ধচন্দ্ৰাকৃতি শৰদ্বাৰা তাক বিদাৰিত কৰিলে।
Verse 19
तत्पर्वताग्रमाकाशेरक्षोबाणविदारितम् ।विकीर्णंपतितंदृष्टवाहनुमान्क्रोधमूर्छितः ।।6.56.19।।
আকাশত ৰাক্ষসৰ বাণে বিদাৰিত হৈ খণ্ড-বিখণ্ড হৈ ছিটিকি পৰি যোৱা সেই পৰ্বতশিখৰ দেখি, হনুমান ক্ৰোধাৱেশত মূৰ্ছিত হ’ল।
Verse 20
सोऽश्वकर्णंसमासाद्यरोषदर्पान्वितोहरिः ।तूर्णमुत्पाटयामासमहागिरिमिवोच्छ्रितम् ।।6.56.20।।
তাৰ পিছত ৰোষ আৰু দৰ্পেৰে পূৰ্ণ সেই বানৰবীৰে অশ্বকৰ্ণ গছৰ ওচৰলৈ গৈ, মহাপৰ্বতৰ দৰে উচ্ছ্ৰিত গছখন তৎক্ষণাৎ শিপাসহ উভালি পেলালে।
Verse 21
तंगृहीत्वामहास्कन्धंसोऽश्वकर्णंमहाद्युतिः ।प्रहस्यपरयाप्रीत्याभ्रामयामासभूतले ।।6.56.21।।
বিশাল কাণ্ডযুক্ত সেই অশ্বকৰ্ণ গছখন ধৰি, মহাতেজস্বী হনুমানে পৰম প্ৰীতিত হাঁহি উঠি, ভূপৃষ্ঠত তাক ঘূৰাই ঘূৰাই নাচালে।
Verse 22
प्रधावन्नूरुवेगेनप्रभञ्जंस्तरसाद्रुमान् ।हनूमान्परमक्रुद्धश्चरणैर्दारयत्क्षितम् ।।6.56.22।।
অত্যন্ত ক্ৰুদ্ধ হনুমানে মহাবেগে ধাৱমান হৈ, ধাৱনত গছ-দ্ৰুম ভাঙি পেলাই, নিজৰ চৰণেৰে পৃথিৱী ফালি আগবাঢ়িল।
Verse 23
गजांश्चसगजारोहान्सरथान्रथिनस्तथा ।जघानहनुमान् भीमान् राक्षसांश्चपदातिगान् ।।6.56.23।।
ভয়ংকৰ হনুমানে গজসমূহক গজাৰোহসহ, ৰথসমূহক সাৰথিসহ, আৰু পদাতিক ৰূপে যুদ্ধ কৰা ভীষণ ৰাক্ষসসকলকো আঘাত কৰি নিপাত কৰিলে।
Verse 24
तमन्तकमिवक्रुद्धंसद्रुमंप्राणहारिणम् ।हनूमन्तमभिप्रेक्ष्यराक्षसाविप्रदुद्रुवुः ।।6.56.24।।
মৃত্যুৰ দৰে ক্ৰুদ্ধ, প্ৰাণহাৰী গছ ধৰি থকা হনুমানক দেখি ৰাক্ষসসকল ভয়ত আতংকিত হৈ চাৰিওফালে পলাই গ’ল।
Verse 25
तमापतन्तंसङ्कृद्धंराक्षसानांभयावहम् ।ददर्शाकम्पनोवीरश्चुक्षोधचननादच ।।6.56.25।।
ৰাক্ষসসকলৰ বাবে ভয়ংকৰ, ক্ৰুদ্ধ হৈ ধাৱি অহা হনুমানক বীৰ অকম্পনে দেখিলে; সিও ক্ৰোধে জ্বলি উঠি গর্জন কৰিলে।
Verse 26
सचतुर्दशभिर्बाणैश्शितैर्देहविदारणैः ।निर्बिभेदहनूमन्तंमहावीर्यमकम्पनः ।।6.56.26।।
তাৰ পিছত মহাবীৰ অকম্পনে দেহ বিদাৰণকাৰী তীক্ষ্ণ চৌদটা বাণেৰে হনুমানক বিদ্ধ কৰিলে।
Verse 27
सतदाप्रतिविद्धस्तुबह्वीभिश्शरवृष्टभिः ।हनूमान्ददृशेवीरःप्ररूढइवसानुमान् ।।6.56.27।।
বহু শৰবৃষ্টিত পুনঃপুনঃ বিদ্ধ হ’লেও বীৰ হনুমান অচল যেন দেখা গ’ল—বনাঢালযুক্ত পৰ্বতৰ দৰে।
Verse 28
विरराजमहाकायोमहावीर्योमहामना: ।पुष्पिताशोकसङ्काशोविधूमइवपावकः ।।6.56.28।।
মহাকায়, মহাবীৰ্য আৰু মহামনা হনুমান পুষ্পিত অশোক গছৰ দৰে, ধোঁৱাহীন অগ্নিৰ দৰে দীপ্তিময় হৈ উজ্জ্বলিল।
Verse 29
ततोऽन्यंवृक्षमुत्पाट्यकृत्वावेगमनुत्तमम् ।शिरस्यभिजघानाशुराक्षसेन्द्रमकम्पनम् ।।6.56.29।।
তাৰ পাছত তেওঁ আন এটা গছ শিপাসহ উভালি, অনুত্তম বেগ সঞ্চয় কৰি, ৰাক্ষসেন্দ্ৰ অকম্পনৰ মূৰত তৎক্ষণাৎ আঘাত কৰিলে।
Verse 30
सवृक्षेणहतस्तेनसक्रोधेनमहात्मना ।राक्षसोवानरेन्द्रेणपपातचममारच ।।6.56.30।।
সেই ক্ৰোধাৱিষ্ট মহাত্মা বানৰেন্দ্ৰে গছটোৰে আঘাত কৰাত, ৰাক্ষসটো মাটিত পৰি প্ৰাণ ত্যাগ কৰিলে।
Verse 31
तंदृष्टवानिहतंभूमौराक्षसेन्द्रमकम्पनम् ।व्यथिताराक्षसास्सर्वेक्षितिकम्पइवद्रुमाः ।।6.56.31।।
ভূমিত নিহত ৰাক্ষসেন্দ্ৰ অকম্পনক দেখি, সকলো ৰাক্ষস ব্যথিত হৈ কঁপি উঠিল—যেন ভূমিকম্পত গছবোৰ কঁপে।
Verse 32
त्यक्तप्रहरणास्सर्वेराक्षसास्तेपराजिताः ।लङ्कामभिययुस्त्रस्तावानरास्तैभिद्रुताः ।।6.56.32।।
পৰাজিত সেই সকলো ৰাক্ষসে অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰ ত্যাগ কৰি, ভয়ত লঙ্কাৰ ফালে পলাই গ’ল; বানৰসকলে তেওঁলোকক খেদি পিছে পিছে দৌৰিলে।
Verse 33
तेमुक्तकेशाःसम्भ्रान्ताभग्नमानाःपराजिताः ।स्रवच्छ्रमजलैरङ्गैश्श्वसन्तोविप्रदुद्रुवुः ।।6.56.33।।
পৰাজিত, বিভ্ৰান্ত আৰু মনোবল ভাঙি—চুলি খুলি গৈ, দেহৰ পৰা ঘাম ঝৰি, শ্বাস হাঁপাই—তেওঁলোকে আতংকত অতি ত্বৰিতভাৱে পলাই গ’ল।
Verse 34
अन्योन्यंप्रममन्थुस्तेविविशुर्नगरंभयात् ।पृष्ठतस्तेतुसम्मूढाःप्रेक्षमाणामुहुर्मुहुः ।।6.56.34।।
ভয়ত তেওঁলোকে ইজনে সিজনক ঠেলাঠেলি কৰি ভিৰত চেপি নগৰত সোমাল; পিছফালে থকা বিভ্ৰান্তসকলে বাৰে বাৰে ঘূৰি পিছলৈ চাই থাকিল।
Verse 35
तेषुलङ्कांप्रविष्टेषुराक्षसेषुमहाबलाः ।समेत्यहरयस्सर्वेहनूमन्तमपूजयन् ।।6.56.35।।
সেই মহাবলী ৰাক্ষসসকল লংকাত প্ৰৱেশ কৰোঁতে, সকলো বানৰবীৰ একত্ৰ হৈ হনুমানক ভক্তিভাৱে পূজা-সম্মান জনালে।
Verse 36
सोऽपिप्रहृष्टस्तान् सर्वान् हरीन् सम्प्रत्यपूजयत् ।हनुमान्सत्त्वसम्पन्नोयथार्हमनुकूलतः ।।6.56.36।।
হনুমানেও প্ৰসন্ন হৈ, সত্ত্বসম্পন্ন হৈ, সেই সকলো বানৰক তেওঁলোকৰ যোগ্যতা অনুসাৰে, অনুকূল মনোভাৱে যথোচিত সন্মান জনালে।
Verse 37
विनेदुश्चयथाप्राणंहरयोजितकाशिनः ।चकर्षुश्चपुनस्तत्रसप्राणानपिराक्षसान् ।।6.56.37।।
বিজয়ৰ উল্লাসত বানৰসকলে যিমান প্ৰাণ তিমান গর্জন কৰিলে; আৰু তাত পুনৰ জীৱন্ত ৰাক্ষসসকলকো ধৰি টানি লৈ গ’ল।
Verse 38
सवीरशोभामभजन्महाकपिःसमेत्यरक्षांसिनिहत्यमारुतिः ।महासुरंभीमममित्रनाशनःयथैवविष्णुर्बलिनंचमूमुखे ।।6.56.38।।
ৰণত ৰাক্ষসসকলৰ সৈতে মুখামুখি হৈ তেওঁলোকক নিধন কৰি, মহাকপি মাৰুতি—শত্ৰুনাশক—বীৰশোভাৰে দীপ্তিমান হ’ল; ভয়ংকৰ মহাসুৰসকলক বধ কৰি যুদ্ধভূমিত শ্ৰী বিষ্ণু যেন শোভা পায়, তেনেদৰে।
Verse 39
अपूजयन्देवगणास्तदाकपिंस्वयंचरामोऽतिबलश्चलक्ष्मणः ।तथैवसुग्रीवमुखाःप्लवङ्गमाविभीषणश्चैवमहाबलस्तथा ।।6.56.39।।
তেতিয়া দেৱগণসকলে সেই মহাকপি-বীৰক পূজা কৰিলে; আৰু স্বয়ং শ্ৰীৰামে অতি বলৱান লক্ষ্মণসহ, তদ্ৰূপ সুগ্ৰীৱ আৰু বানৰনায়কসকলেও, লগতে মহাবলী বিভীষণেও হনুমানক স্তুতি কৰিলে।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Hanumān’s choice to convert personal anger into protective duty: despite being pierced by volleys of arrows, he remains focused on stopping Akampana—the immediate source of mass vānar casualties—thereby prioritizing collective safety over personal injury.
The sarga frames “shelter” (taking refuge under a worthy leader) as a practical dharmic strategy: when the vānar leaders rally around Hanumān, strength and order return. Anger becomes legitimate only when disciplined toward restoring protection and moral balance.
Laṅkā appears as the strategic rear into which the defeated rākṣasas retreat; culturally, the episode highlights battlefield improvisation (trees and mountain-peaks as weapons) and the epic’s simile-tradition linking events to Indra’s thunderbolt and Viṣṇu’s demon-slaying archetypes.