Sundara Kanda — Book of Beauty/Excellence (the ‘beautiful’ book, celebrated for its literary and spiritual brilliance)
सुन्दरकाण्ड
সুন্দরকাণ্ড বাল্মীকি ৰামায়ণৰ কাহিনী আৰু অনুভৱৰ ‘মধ্য-কবজা’ স্বৰূপ। ইয়াত মহাকাব্যৰ বাহিৰমুখী অনুসন্ধান একেটা দায়িত্বশীল কৰ্তাৰ ভিতৰত কেন্দ্ৰীভূত হয়—হনুমান—যাৰ বুদ্ধি (বুদ্ধি), ভক্তি (ভক্তি) আৰু বীৰ্য (বীৰ্য) ৰামৰ কাৰ্যক লংকাৰ ভিতৰলৈ প্ৰৱেশ কৰায়। কাণ্ডৰ আৰম্ভণি হয় সীতাক বিচাৰি উলিয়াবলৈ হনুমানৰ দৃঢ় সংকল্প আৰু মহেন্দ্ৰ পৰ্বতৰ পৰা সাগৰ লংঘন কৰা মহাছালৰ সৈতে; এই দৃশ্যই অন্তৰৰ দৃঢ়তাক বিশ্বব্যাপী কৰ্মত ৰূপান্তৰিত হোৱাৰ মহিমা প্ৰকাশ কৰে। ৰাতিৰ অন্ধকাৰত লংকাত প্ৰৱেশ কৰি হনুমানে নগৰৰ ঐশ্বৰ্য—উদ্যান, প্ৰাসাদ আৰু পুষ্পক বিমান—নিৰীক্ষণ কৰে। এই ৰাক্ষসী ভোগ-বিলাসৰ বিপৰীতে অশোকবাটিকাত বন্দিনী সীতাৰ ধৰ্মনিষ্ঠ সংযম, দুঃখ আৰু পবিত্ৰতা তীব্ৰভাৱে উজ্জ্বল হয়। নগৰ-প্ৰকৃতিৰ বৰ্ণনা, বিস্ময়-ৰস, কৰুণ-ৰস আৰু বীৰ-ৰস একেলগে বোৱাই এই কাণ্ডক বিশেষ দীপ্তি দিয়ে। কেন্দ্ৰীয় গতি হৈছে সীতাৰ সন্ধান: ৰাৱণৰ লোভ-প্ৰলোভন আৰু ভয়-ধমকিৰ সন্মুখত সীতাৰ অটল প্ৰত্যাখ্যান, আৰু হনুমানৰ সূক্ষ্ম ‘দূত-ধৰ্ম’ অনুসৰি কূটনীতি, যাৰ দ্বাৰা তেওঁ সীতাৰ বিশ্বাস লাভ কৰে। তেওঁ ৰাম-সুগ্ৰীৱৰ মৈত্ৰীৰ কাহিনী বৰ্ণনা কৰে, ৰামৰ সংবাদ শুনুৱায়, আৰু চিনাক্তকৰণ-চিহ্ন (অভিজ্ঞান) স্বৰূপ চূড়ামণি গ্ৰহণ কৰে। সীতাৰ এক মাহৰ সীমা-সংকেত কাহিনীত তৎকালীনতা আৰু ধৰ্ম-ৰক্ষাৰ তীব্ৰতা বৃদ্ধি কৰে। তাৰ পাছত কাহিনী ‘নিয়ন্ত্ৰিত হিংসা’লৈ ঘূৰে: অশোকবাটিকাৰ বিধ্বংস, লংকাৰ বীৰসকলৰ সৈতে যুদ্ধ, অক্ষৰ বধ, ইন্দ্ৰজিতৰ কৌশলে বন্দী হোৱাঁ, আৰু ৰাৱণৰ সভাত দূতৰ অক্ষততা/অভয় বিষয়ে বিতৰ্ক। পুচ্ছত অগ্নি সংযোগৰ পাছত লংকা-দাহ একে সময়তে ৰণনৈতিক ভীতি-সৃষ্টি আৰু প্ৰতীকী শুদ্ধিকৰণ; হনুমানে সীতাৰ সুৰক্ষা নিশ্চিত কৰি অন্তৰত শান্তি পায়। শেষত হনুমান বনৰ-শিবিৰলৈ উভতি আহি ৰামক সকলো বিৱৰণ জনায়। ৰামৰ বিৰহ-বেদনা আৰু পুনৰ দৃঢ় সংকল্প লংকা-অভিযানৰ পৰৱৰ্তী পৰ্যায়ৰ পথ প্ৰস্তুত কৰে। সুন্দৰকাণ্ড নৈতিক আলোচনাৰ (পতিব্ৰতা-ধৰ্ম, ৰাজ-ধৰ্ম, অধ্যৱসায়, দূত-ধৰ্ম) সৈতে ৰস-সমন্বয় আৰু বৰ্ণনাৰ সমৃদ্ধিৰ বাবে বিশেষ আদৃত; দক্ষিণী পাঠ-পরম্পৰাত সংৰক্ষিত কিছুমান অতিরিক্ত পাঠে এই ভক্তিময় গ্ৰহণ-ইতিহাস আৰু বৰ্ণনাৰ দীপ্তি অধিক উজ্জ্বল কৰে।
Sargas in Sundara Kanda
Sarga 1
समुद्रलङ्घनारम्भः — Commencement of the Ocean-Crossing
সৰ্গ ১ত হনুমানজীৰ সমুদ্ৰ-লঙ্ঘনৰ আৰম্ভণি এক সুসংগঠিত পৰীক্ষাৰ দৰে প্ৰকাশ পায়—দৃঢ় সংকল্প, পৰিমাপ-জ্ঞান আৰু বিবেচনাৰ। সীতাদেৱীৰ সন্ধান লোৱাৰ সংকল্প কৰি, ৰামচন্দ্ৰৰ কল্যাণৰ বাবে হনুমানজীয়ে নিজৰ দেহ বিস্তাৰ কৰে; বানৰবীৰসকলে সেই মহিমা দৰ্শন কৰে, আৰু তেওঁ আকাশ-মাৰ্গে দেৱগতি সদৃশ পথে উড্ডয়ন আৰম্ভ কৰে। সমুদ্ৰৰ অধিষ্ঠাতা-ধৰ্মে মৈনাক পৰ্বতক উঠি আহি বিশ্ৰাম-আতিথ্য দিবলৈ প্ৰেৰণা দিয়ে। মৈনাকে পুৰাতন কাহিনী বৰ্ণনা কৰে—পাখিযুক্ত পৰ্বতসমূহ আৰু ইন্দ্ৰদেৱে সিহঁতৰ পাখি ছেদন কৰাৰ কথা—যাৰ দ্বাৰা পাৰস্পৰিক ধৰ্ম আৰু অতিথি-ধৰ্মৰ মহত্ত্ব প্ৰকাশ পায়। হনুমানজীয়ে সময়-বন্ধ কৰ্তব্য আৰু প্ৰতিজ্ঞাৰ বাবে বিলম্ব নকৰে, তথাপি সন্মানসূচক স্পৰ্শ কৰি বিদায় লয়। তাৰ পিছত দেবতাসকলে নাগমাতা সুৰসাক হনুমানজীৰ বল আৰু কৌশল পৰীক্ষা কৰিবলৈ নিযুক্ত কৰে। হনুমানজীয়ে দেহ সৰু-বড় কৰি সুৰসাৰ মুখত প্ৰৱেশ কৰি তৎক্ষণাৎ বাহিৰ ওলাই আহে; সুৰসাই আশীৰ্বাদ দি আগবঢ়াৰ অনুমতি দিয়ে। তাৰ পাছত ছায়া-গ্ৰাহিণী সিংহিকা তেওঁক ধৰি ৰাখিবলৈ চেষ্টা কৰে; হনুমানজীয়ে বিপদ চিনাক্ত কৰি সিংহিকাৰ মুখত প্ৰৱেশ কৰি তাৰ মর্মস্থান বিনাশ কৰে আৰু উড্ডয়ন অব্যাহত ৰাখে। সৰ্গৰ অন্তত তেওঁ পাৰৰ তীৰত উপস্থিত হৈ গোপন কাৰ্যৰ উপযোগী ৰূপ ধাৰণ কৰে আৰু লংকাৰ দিশে পৰৱৰ্তী পদক্ষেপ চিন্তা কৰে—বলৰ সৈতে ধৰ্মসংযম আৰু লক্ষ্যনিষ্ঠ বুদ্ধিৰ সংযোগ স্থাপন কৰি।
Sarga 2
लङ्कादर्शनं तथा रात्रौ सूक्ष्मरूपेण प्रवेशोपायचिन्तनम् (Vision of Lanka and Strategy for Nocturnal Entry)
এই সৰ্গত হনুমান ত্ৰিকূট পৰ্বতৰ ওচৰত উপস্থিত হৈ লংকাৰ প্ৰথম সুদীৰ্ঘ দৰ্শন কৰে আৰু অন্তৰত কৌশল বিচাৰে। নগৰীৰ চাৰিওফালে সুশোভিত উপবন, পুখুৰী, কমলভৰা জলাশয় আৰু ক্ৰীড়া-উদ্যান দেখি তেওঁ মুগ্ধ হয়; তাৰ পাছত দৃষ্টিৰ কেন্দ্ৰ হয় দুৰ্গ-ব্যৱস্থা—খাই, সুবৰ্ণ প্ৰাচীৰ, উচ্চ প্ৰাসাদ, পতাকা, তোৰণ আৰু দেৱপুৰীৰ সদৃশ ঐশ্বৰ্য। কিন্তু এই ঐশ্বৰ্যৰ সৈতে একে লগে ভয়ংকৰ ৰক্ষাব্যৱস্থাও দেখা যায়—তীক্ষ্ণ অস্ত্ৰধাৰী ৰাক্ষস প্ৰহৰী, আৰু লংকাৰ তুলনা ভোগৱতী তথা সৰ্প-ৰক্ষিত গুহাৰ সৈতে। দূত-ধৰ্ম স্মৰণ কৰি হনুমান ভাবেন যে প্ৰকাশ্য যুদ্ধ ইয়াত অচল; এনে সতর্কতা যে বতাহো অদেখাকৈ পাৰ হ’ব নোৱাৰে, আৰু অতি কমসংখ্যক বানৰেই এই স্থানলৈ আহিব পাৰে। সেয়ে তেওঁ সিদ্ধান্ত লয়—দেশ-কালৰ অনুকূলতাই সফলতা: সূক্ষ্ম ৰূপ ধৰি সন্ধ্যা বা ৰাতিত প্ৰৱেশ, আৰু ৰাৱণক সতৰ্ক নকৰাকৈ বৈদেহীৰ শৃঙ্খলাবদ্ধ অনুসন্ধান। চন্দ্ৰোদয়ৰ চিত্ৰণে ৰাত্ৰিকালৰ উপযুক্ততা দৃঢ় কৰে আৰু অধ্যায়টো পর্যবেক্ষণৰ পৰা গোপন কৰ্মলৈ অগ্ৰসৰৰ প্ৰস্তুতিত শেষ হয়।
Sarga 3
लङ्काप्रवेशः — Hanuman Enters Lanka and Encounters Laṅkā-devatā
এই সৰ্গত হনুমানে লম্ব শৃংগৰ পৰা নিশাৰ অন্ধকাৰত গোপনে লংকাত প্ৰৱেশ কৰে। তেওঁ নিঃশব্দতা, দৃঢ় সংকল্প আৰু পৰিস্থিতি-বোধেৰে নগৰীখন পৰ্যবেক্ষণ কৰে—সুৱৰ্ণ দ্বাৰ, মণি-খচিত ভূমি, বৈদূৰ্যৰ মঞ্চ আৰু সিঁড়ি, অনুৰণিত সংগীত, আৰু পক্ষীভৰা আঙিনা। উচ্চ উপমাৰে লংকাৰ শোভা অমৰাৱতী আৰু বস্বৌকসাৰা সদৃশ দেৱনগৰীৰ সৈতে তুলনা কৰা হৈছে। লংকাৰ প্ৰায় অজেয়তা আৰু তাত উপনীত হ’বলৈ প্ৰয়োজনীয় শক্তিৰ কথা ভাবি তেওঁ ক্ষণিক চিন্তিত হয়; কিন্তু শ্ৰীৰাম আৰু লক্ষ্মণৰ বীৰ্য স্মৰণ কৰাত তেওঁৰ আত্মবিশ্বাস অধিক দৃঢ় হয়। তেতিয়া লংকাৰ অধিষ্ঠাত্রী দেৱী/ৰাক্ষসী প্ৰকাশ পাই তেওঁৰ পৰিচয় আৰু উদ্দেশ্য সুধি প্ৰৱেশ বাধা দিবলৈ উদ্যত হয়। সৰু সংঘৰ্ষ হয়—তাই প্ৰথমে আঘাত কৰে; হনুমানে সংযত বল প্ৰয়োগেৰে প্ৰতিউত্তৰ দিয়ে আৰু নাৰী বুলি অতিশয় ক্ৰোধ দমন কৰে। পৰাজিত হৈ লংকা-দেৱীয়ে ব্ৰহ্মাৰ বৰৰ কথা প্ৰকাশ কৰে—যেতিয়া কোনো বানৰে তাক বশ কৰে, তেতিয়াই সীতাহৰণৰ ফলত ৰাৱণৰ ৰাক্ষসসকলৰ বিনাশ সন্নিকট হোৱাৰ লক্ষণ। তাৰ পিছত তাই হনুমানক মুক্তভাৱে প্ৰৱেশৰ অনুমতি দিয়ে আৰু জনকনন্দিনীৰ অনুসন্ধান আগবঢ়াবলৈ দিয়ে।
Sarga 4
लङ्काप्रवेशः — Hanuman’s Stealth Entry and Survey of Lanka
লংকাৰ অধিষ্ঠাত্রী ৰক্ষক দেৱী (কামৰূপিণী)ক বশ কৰি হনুমানে পিছফালৰ পথেদি নগৰৰ সীমা-প্ৰাচীৰ অতিক্ৰম কৰে—ই শত্রু ভূখণ্ডত কৌশলগত, অনাড়ম্বৰ প্ৰৱেশৰ সংকেত। ৰাতিৰ অন্ধকাৰত তেওঁ ইচ্ছাকৃতভাৱে বাঁও ভৰি প্ৰথমে ৰাখে, যাক শত্রুৰ ৰাজ্য জয় কৰাৰ সংকল্পৰ অশুভ-শত্রুবিধ্বংসী লক্ষণ বুলি ধৰা হয়। তাৰ পাছত লংকাৰ ধ্বনি আৰু স্থাপত্যৰ মানচিত্ৰ উন্মোচিত হয়: ৰাজপথত মুক্তাৰ দৰে পুষ্প-সজ্জা, হীৰা-জড়িত জালিযুক্ত অট্টালিকা, পদ্ম আৰু স্বস্তিক চিহ্নে অঙ্কিত দেৱাল, আৰু দীপ্তিমান নগৰ-আকাশৰেখা। হনুমানে ত্ৰি-স্থান আৰু ত্ৰি-স্বরত গোৱা মধুৰ গীত, অলংকাৰ-পায়েলৰ ঝংকাৰ, সিঁড়িত পদধ্বনি, হাততালি আৰু উচ্চবংশীয় গৃহত হোৱা হাস্য-পরিহাস শুনে। ৰাক্ষস গৃহসমূহৰ ভিতৰত মন্ত্রোচ্চাৰণ, স্বাধ্যায় আৰু ৰাৱণৰ উচ্চস্বৰে স্তৱ-প্ৰশংসাও তেওঁ অনুভৱ কৰে—ই লংকাৰ জীৱন কেৱল সামৰিক নহয়, এক জটিল সাংস্কৃতিক পৰিমণ্ডল বুলিও প্ৰকাশ কৰে। তাৰ পাছত সুৰক্ষা-তথ্য অধিক তীব্ৰ হয়: মুখ্য পথত দানৱ-সেনা শাৰী পাতি আছে, নগৰৰ মাজভাগত গুপ্তচৰ নিযুক্ত, আৰু বিভিন্ন ধ্বজা-অস্ত্ৰ-আকৃতিৰ সশস্ত্ৰ দল দেখা যায়। শেষত হনুমান ৰাজকীয় দুৰ্গ-অঞ্চলত উপস্থিত হয়: অন্তঃপুৰৰ আগত লক্ষাধিক প্ৰহৰী, সুৱৰ্ণ তোৰণ, পদ্মভৰা খাল-জলাশয়, ঘেৰাও প্ৰাচীৰ, আৰু স্বৰ্গসদৃশ অন্তৰ্ভাগ—ৰথ, ঘোঁৰা, হাতী, অলংকাৰ আৰু কঠোৰ প্ৰহৰাযুক্ত দ্বাৰসমূহে পৰিপূৰ্ণ। ইয়াৰ পৰাই তেওঁ পৰৱৰ্তী কাৰ্যৰ বাবে ৰাৱণৰ অন্তঃপুৰত প্ৰৱেশ কৰে।
Sarga 5
चन्द्रप्रकाशे लङ्कानिरीक्षणम् — Moonlit Survey of Lanka and the Unfound Sita
সৰ্গ ৫ত হনুমানৰ লংকা-অনুসন্ধান চন্দ্ৰালোকৰ দীঘল দৃশ্যপটৰ দৰে বৰ্ণিত। মধ্য আকাশত চন্দ্ৰমা আলোকৰ ছত্ৰ হৈ জীৱসমূহক শান্ত কৰে, সাগৰক উথলি তোলে আৰু ৰাতিটোক পৰ্যবেক্ষণৰ বাবে স্পষ্ট কৰি তোলে। এই উজ্জ্বল পটভূমিত হনুমানে লংকাৰ প্ৰাসাদ আৰু গৃহসমূহৰ অন্তৰঙ্গ জীৱন পৰীক্ষা কৰে। তেওঁ মদমত্ত ৰাক্ষসসকলক কাজিয়া কৰা, গৰ্বোক্তি কৰা আৰু দেহবল-পরাক্ৰম দেখুওৱা দেখি। গৃহসমূহ ৰথ, অশ্ব, অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰ আৰু অলংকাৰৰে সমৃদ্ধ। নাৰীসকল কেতিয়াবা স্বামীৰ সৈতে নিদ্ৰামগ্ন, কেতিয়াবা হাঁহি, কেতিয়াবা নিশ্বাস-দীর্ঘশ্বাস, কেতিয়াবা প্ৰেমিকক আলিঙ্গন কৰা অৱস্থাত দেখা যায়—তাৰকা, ফুলৰ মাজত পক্ষী, আৰু বিদ্যুৎ-সদৃশ অলংকাৰৰ কাব্যিক উপমাৰে। নগৰী সামৰিকভাৱে সজীৱ—ধনু টনা, যোদ্ধাৰ গম্ভীৰ শ্বাস, হাতীৰ তূৰ্যধ্বনি। তথাপি সকলো ঠাই বিচাৰিও হনুমানে সীতাক নেদেখে। শেষত তেওঁ সীতাৰ উচ্চ জন্ম, অচল ধৰ্মনিষ্ঠা আৰু শ্ৰীৰামভক্তি মনত ধ্যান কৰে; আৰু অনাবিষ্কৃত থাকাত ক্ষণিক শোক-অবসাদে আচ্ছন্ন হয়।
Sarga 6
राक्षसेन्द्रनिवेशनविचारः (Survey of Ravana’s Residence and Lanka’s Inner Quarters)
সৰ্গ ৬ত হনুমানে আগৰ অট্টালিকাসমূহত সীতাদেৱীক নাপাই লংকাৰ ভিতৰত সুশৃঙ্খল কিন্তু দ্ৰুত গতিত অগ্ৰসৰ হয়। কামৰূপ ধাৰণৰ ক্ষমতা আৰু লাঘৱ (চপলতা/দ্ৰুততা)ৰ বলত তেওঁ ৰাক্ষস-ৰাজাৰ নিবাসলৈ উপস্থিত হয়। তাত জ্বলন্ত ৰঙা প্ৰাচীৰ, ৰূপা-সোনাৰ তোৰণ, অন্তঃপুৰৰ কক্ষসমূহ আৰু অলংকাৰ, ঢোল-নগৰা, শঙ্খধ্বনি আৰু নিত্য-অনুষ্ঠানৰ কোলাহল সাগৰৰ গর্জনৰ দৰে অনুভৱ হয়। গ্ৰন্থই ৰাজধানীৰ সামাজিক-সামৰিক পৰিৱেশ চিত্ৰিত কৰি প্ৰমুখ ৰাক্ষস গৃহসমূহৰ নাম উল্লেখ কৰে—প্ৰহস্ত, মহাপাৰ্শ্ব, কুম্ভকৰ্ণ, বিভীষণ, ইন্দ্ৰজিত আদি বহুজন। তাৰ পাছত প্ৰাসাদৰ কেন্দ্ৰত হনুমানে সশস্ত্ৰ প্ৰহৰী, সৈন্যদল, উৎকৃষ্ট অশ্ব আৰু মেঘ-পৰ্বতৰ তুল্য যুদ্ধহস্তী, লগতে সোনা-ৰত্ন, পাত্ৰ, পালঙ্কি, ক্ৰীড়ামণ্ডপ আৰু সজোৱা উদ্যান-ভূদৃশ্যৰ বিপুল ভাণ্ডাৰ লক্ষ্য কৰে। এই অধ্যায়ৰ শিক্ষা—সংযমসহ গুপ্তচৰ্য: শত্রুৰ ঐশ্বৰ্য, আচাৰ-অনুষ্ঠান আৰু প্ৰতিৰক্ষা সঠিকভাৱে পৰ্যবেক্ষণ কৰিলেও লক্ষ্যৰ ধৰ্মিক শুদ্ধতা অটুট ৰাখি, বেপৰোৱা প্ৰকাশ নকৰাকৈ সীতাদেৱীক সন্ধান কৰা।
Sarga 7
पुष्पकविमानदर्शनम् — The Vision of the Pushpaka and Lanka’s Jewel-like Mansions
এই সৰ্গত হনুমানে লংকাৰ অভিজাত স্থাপত্য আৰু পুষ্পক বিমানক অতি নিকটৰ পৰা পৰ্যবেক্ষণ কৰে। সোনালী জালিকা আৰু বৈদূৰ্য (বিলাই-চকু মণি) খচিত অগণিত প্ৰাসাদ-গৃহৰ ঘন জাল তেওঁ দেখে, যি বিজুলীৰে গাঁথা বৰ্ষাকালীন মেঘপুঞ্জৰ দৰে আৰু পখীৰ কলৰৱে সজীৱ। শঙ্খ, অস্ত্ৰ, ধনু-বাণৰ বাবে বিশেষ সভাগৃহ আৰু অস্ত্ৰাগাৰ, লগতে চন্দ্ৰালোকিত ছাদ-চাতাল আৰু অট্টালিকাৰ ওপৰৰ মঞ্চসমূহো তেওঁ লক্ষ্য কৰে। এই গৃহসমূহ ধন-ৰত্নে ভৰপূৰ, দোষহীন, যেন দেৱ-শিল্পী মায়াই নিৰ্মাণ কৰা—এই কৌশলময় বিস্ময় ৰাৱণৰ সঞ্চিত ক্ষমতাৰ চিহ্ন। তাৰ পাছত হনুমানে অতুলনীয় সুৱৰ্ণ প্ৰাসাদ আৰু পুষ্পক বিমান দেখে, যাক পৃথিৱীতেই স্বৰ্গ সদৃশ, ৰত্নখচিত আৰু মেঘ-আকাশৰ দৰে বৰ্ণময় বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে। ভিতৰৰ অলংকৰণ যেন চিত্ৰিত বিশ্ব-দৃশ্য: পৰ্বত, বৃক্ষ, ফুল, পুখুৰী, পদ্ম আৰু উদ্যান; লগতে ৰত্নে গঢ়া পখী, নাগ, ঘোঁৰা, হাতী আৰু লক্ষ্মীৰ প্ৰতিমূৰ্তি-চিহ্ন। এই সুগন্ধিত, পৰ্বতসম প্ৰাসাদত উপস্থিত হৈ হনুমানে পুনৰ সীতাৰ সন্ধানত নগৰী চষে; সীতাক নাপাই তেওঁৰ মন গভীৰ বিষাদে আচ্ছন্ন হয়, ইন্দ্ৰিয়-সৌন্দৰ্য আৰু ধৰ্মকাৰ্যৰ শোকময় তৎকালিকতাৰ মাজৰ নৈতিক টানাপোড়েন প্ৰকাশ পায়।
Sarga 8
पुष्पकविमानदर्शनम् (Vision of the Pushpaka Aerial Chariot)
এই সৰ্গত হনুমানে লংকাৰ অন্তঃপুৰীসমূহৰ মাজেৰে গতি কৰি প্ৰাসাদৰ কেন্দ্ৰভাগত স্থাপিত পুষ্পক বিমান দৰ্শন কৰে। অধ্যায়টো মূলত বস্তু-বৰ্ণনামূলক: বিমানখন ৰত্নখচিত, হীৰা-অলংকৃত আৰু দীপ্ত স্বৰ্ণৰ জালিযুক্ত জানালাৰে সজ্জিত বুলি বৰ্ণিত। ইয়াৰ নিৰ্মাণ-কৌশল বিশ্বকৰ্মাৰ কৃতিত্ব বুলি কোৱা হয়, আৰু সূৰ্যপথত দীপস্তম্ভৰ দৰে জ্বলি উঠা, সাধাৰণ মাপ-জোখৰ অতীত এক আশ্চৰ্য বস্তু ৰূপে প্ৰতিপন্ন হয়। বৰ্ণনাই জোৰ দিয়ে যে তাত একো অকৰা বা অমূল্যহীন নাই—প্ৰত্যেক অংশই অতি মূল্যবান আৰু নিখুঁত; ইয়াৰ অনন্যতা দেৱলোকীয় মানদণ্ডকো অতিক্ৰম কৰি ৰাজসাৰ্বভৌমত্ব আৰু অতিমানৱীয় সম্পদৰ ইঙ্গিত দিয়ে। বিমানখন স্বামীৰ ইচ্ছানুসাৰে চলিব পৰা—মনতে ভাবিলেই ইচ্ছিত স্থানলৈ গৈ পোৱাকৈ সক্ষম—আৰু বহু বিশেষ বিশ্ৰামস্থানযুক্ত; বহু বিস্ময়কৰ মিনাৰ-শিখৰেৰে পৰ্বতশিখৰৰ দৰে আকাৰধাৰী। শেষত কোৱা হয় যে হাজাৰ হাজাৰ তীব্ৰগামী আৰু ভয়ংকৰ ভূতগণ (ৰাত্ৰিচাৰী সত্তা) ইয়াক বহন কৰে। হনুমানে ইয়াৰ সৌন্দৰ্য বসন্তৰ মাধুৰ্যকো অতিক্ৰম কৰে বুলি বিবেচনা কৰে, আৰু লংকাৰ ঐশ্বৰ্যৰ মাজতো সংযম আৰু নিৰীক্ষণৰ নৈতিক অভিযান অটুট ৰাখে।
Sarga 9
पुष्पकविमानवर्णनम् — Description of the Pushpaka Vimana and Ravana’s Inner Palace
এই সৰ্গত হনুমানে বৈদেহী সীতাৰ সন্ধান পদ্ধতিগতভাৱে আগবঢ়াই ৰাক্ষস-ৰাজাৰ মুখ্য নিবাস-মহল পৰ্যবেক্ষণ কৰে। বৰ্ণনা স্থাপত্য-শৈলী আৰু সৌন্দৰ্যৰ সূক্ষ্ম চিত্ৰণেৰে ভৰি উঠে—লংকাৰ বিশাল কেন্দ্ৰীয় মহল-সমষ্টি, তাৰ বিন্যাস আৰু অন্তঃপ্ৰাসাদৰ জৌলুস। তাৰ পিছত ৰত্নখচিত পুষ্পক বিমানৰ বিস্তৃত বৰ্ণনা আহে—বিশ্বকৰ্মাই ব্ৰহ্মাৰ বাবে নিৰ্মাণ কৰা, তপস্যাৰ বলত কুবেৰ লাভ কৰা, আৰু ৰাৱণে বলপূৰ্বক কেঢ়ি লোৱা। ইয়াৰ দ্বাৰা বস্তু-অধিকাৰৰ নৈতিক বংশাৱলী দেখুওৱা হয়—ধৰ্মসঙ্গত প্ৰাপ্তি আৰু হিংসাত্মক দখলৰ তফাৎ। বিভিন্ন প্ৰকাৰৰ সোণ, স্ফটিক, নীলমণি, প্ৰবাল, মুক্তা; স্তম্ভ, জালিযুক্ত জানালা, সিঁড়ি, মঞ্চ; ধূপ-ফুল আৰু আহাৰ-মদিৰাৰ সুবাসেৰে পৰিপূৰ্ণ পৰিৱেশ—এই সকলোয়ে লংকাৰ ঐশ্বৰ্যক একে সময়তে মোহময় আৰু নৈতিকভাৱে বেমিল ৰূপে প্ৰকাশ কৰে। সুবাসৰ পথ ধৰি হনুমান ৰাৱণৰ প্ৰিয় সভাগৃহত উপস্থিত হয়, য’ত উল্লাস-উৎসৱৰ পিছত অসংখ্য নাৰী নিদ্ৰামগ্ন। তেওঁলোকৰ অলংকাৰ আৰু শয়নভংগী ক’মল, তৰা, নদী আৰু লতাৰ সৈতে তুলনা কৰা হয়। শেষত হনুমানৰ ধৰ্মবোধে সিদ্ধান্ত কৰে—এইসকলৰ মাজত কেৱল সীতাই ৰাৱণৰ সৈতে স্বেচ্ছায় যুক্ত নহয়; সেয়েহে অপহৰণক ‘অনাৰ্য’ কৰ্ম বুলি নিন্দা অধিক তীক্ষ্ণ হয়।
Sarga 10
रावणान्तःपुरे शयनदर्शनम् (Hanumān Observes Rāvaṇa’s Inner Apartments and Sleeping Court)
এই সৰ্গত হনুমানে গোপন পৰ্যবেক্ষক ৰূপে ৰাৱণৰ অন্তঃপুৰৰ ভিতৰলৈ প্ৰৱেশ কৰি তাৰ ঐশ্বৰ্যময় শয়নকক্ষ দেখা পায়। স্ফটিক আৰু ৰত্নখচিত শয্যা, সুবৰ্ণ আসবাব, মালা, দীপ, সুগন্ধি আদি বিলাস-সম্ভাৰৰ বৰ্ণনাই ৰাজসিক ভোগ আৰু আড়ম্বৰক আগত আনে। তাৰ পাছত হনুমানে নিদ্ৰামগ্ন ৰাক্ষস-ৰাজ ৰাৱণক দেখা পায়। মেঘ, বিজুলীসহ সন্ধ্যা-ৰঙা আকাশ, মন্দৰ পৰ্বত, গঙ্গাতীৰৰ হাতী আদি উপমাৰে তেওঁৰ শক্তি, কামাসক্তি আৰু যুদ্ধচিহ্নিত দেহৰ মহিমা প্ৰকাশ পায়। সাপৰ দৰে শ্বাস-প্ৰশ্বাস শুনি হনুমান ক্ষণিক ভয় পায়, কিন্তু তৎক্ষণাৎ ধৈৰ্য ধৰি সতর্কতাৰে অনুসন্ধান অব্যাহত ৰাখে। পিছত দৃষ্টি হাৰেমৰ নিদ্ৰিত নাৰীসকল—কলাকাৰ আৰু পৰিচাৰিকাসকল—লৈ বিস্তাৰিত হয়; বাদ্যযন্ত্ৰ আৰু অলংকাৰৰ মাজত তেওঁলোক ক্লান্ত উৎসৱৰ এক স্থিৰ চিত্ৰ যেন। হনুমানে মন্দোদৰীক দেখা পাই সৌন্দৰ্য আৰু ভূষণৰ বাবে ক্ষণিক সীতাৰূপে ভুল কৰি আনন্দিত হয়; কিন্তু ধাৰ্মিক বিচাৰে সেই ভ্ৰম ভাঙে। এইদৰে সৰ্গে ৰাজসিক অতিভোগৰ বিপৰীতে অনুসন্ধানীৰ নৈতিক বিচক্ষণতা দেখুৱাই সুন্দৰকাণ্ডৰ গুপ্তচৰ্যাৰ ধাৰা আগবঢ়ায়।
Sarga 11
रावणान्तःपुर-पानभूमि-विचयः (Hanumān’s Survey of Rāvaṇa’s Inner Palace and Banquet Hall)
এই সৰ্গত নৈতিক বিচাৰসহ অনুসন্ধানৰ বৰ্ণনা আছে। হনুমানে আগৰ এটা অনুমান ত্যাগ কৰি সীতাৰ বিষয়ে পুনৰ যুক্তি কৰে আৰু সিদ্ধান্ত লয় যে ৰামৰ পৰা বিচ্ছিন্না নাৰী নিদ্ৰা, অলংকাৰ, ভোজন-বিলাস বা মদ্যপানত লিপ্ত হ’ব নোৱাৰে; আৰু ৰামৰ সমান কোনো নোহোৱাত, দেৱৰাজ হ’লেও অন্য কোনো পুৰুষক কামনা নকৰে। তাৰ পাছত তেওঁ ৰাৱণৰ অন্তঃপুৰত আগবাঢ়ি পাণভূমি (ভোজন-মদিৰা-সভা) পৰ্যবেক্ষণ কৰে—বিভিন্ন প্ৰকাৰৰ মাংসব্যঞ্জন, লেহ্য-পেয়-ভোজ্য পদাৰ্থ, ৰাগষাডৱ আদি সিৰাপ, সোণ-ৰূপা-স্ফটিকৰ পাত্ৰ, ছিটিকি থকা মালা, ফল, ঢালি পৰা পানীয়, আৰু এনেকৈ সজোৱা শয্যা-আসন যে অগ্নি নথাকিলেও সভা দীপ্তিময় যেন লাগে। উল্লাস-ৰতিৰ পাছত নিদ্ৰামগ্ন নাৰীসকলক আৰু তেওঁলোকৰ মাজত দীপ্ত ৰাৱণকো তেওঁ দেখে। সমগ্ৰ অন্তঃকক্ষ ভালদৰে বিচাৰ কৰিও জানকীক নাপায়। তেতিয়া ধৰ্ম-সংকোচ জাগে—অন্যৰ অন্তঃপুৰত নিদ্ৰামগ্ন নাৰীসকলক চোৱা কি অধৰ্ম? হনুমানে উদ্দেশ্য-ভিত্তিক নীতিত স্থিৰ হয়: তেওঁৰ মন কামনাৰহিত আৰু ধৰ্মত স্থিত; আৰু নাৰীক বিচাৰিবলৈ নাৰীসকলৰ মাজত দৃষ্টি দিয়া অনিবার্য। এই সংকল্পে তেওঁ পাণভূমি ত্যাগ কৰি অন্য ঠাইত অনুসন্ধান অব্যাহত ৰাখে।
Sarga 12
द्वादशः सर्गः — हनूमतः अन्तःपुरविचयः (Hanuman’s Search Through Ravana’s Inner Apartments)
এই সৰ্গত লংকাৰ কেন্দ্ৰীয় প্ৰাসাদ-সমষ্টিৰ ভিতৰত হনুমানৰ পুনৰ এক সুসংগঠিত অনুসন্ধান বৰ্ণিত হৈছে। সীতাদৰ্শনৰ তীব্ৰ আকাঙ্ক্ষাৰে তেওঁ ৰাৱণৰ অন্তঃপুৰৰ অন্তৰ্ভাগসমূহ—লতা-গুছা থকা কুঞ্জ, চিত্ৰ-মণ্ডপ, নিশা-বিশ্ৰাম কক্ষ, ভোজন-শালা, ক্ৰীড়া-কক্ষ, উদ্যান-পথ, ভূগৰ্ভ কুঠৰি, দেৱালয়/মন্দিৰ আৰু একে-অপৰ ভিতৰত গাঁথ খোৱা বাসস্থান—এটা এটাকৈ খুঁচৰি চায়, যাতে কোনো ঠাই অনাবিষ্কৃত নাথাকে। বৰ্ণনাৰ মূল সুৰ হনুমানৰ অন্তৰ্মনন। তেওঁ অভিযান ব্যৰ্থ হোৱাৰ আশংকা কৰে, ভয় বা হিংসাৰ ফলত সীতাৰ মৃত্যু হ’ব পাৰে বুলি কল্পনা কৰে, আৰু সাগৰৰ সিপাৰে অপেক্ষাৰত বানৰসকলৰ ওপৰত পৰিব পৰা নৈতিক আৰু কাৰ্যগত পৰিণাম—জাম্বৱান আৰু অংগদৰ প্রত্যাশাসহ—মনলৈ আনে। নৈতিক সন্ধিক্ষণত তেওঁ হতাশা ত্যাগ কৰি “অনির্বেদ” (নৈৰাশ্য-মুক্তি)ক সমৃদ্ধি আৰু সফলতাৰ মূল বুলি গ্ৰহণ কৰে আৰু সৰ্বোত্তম প্ৰচেষ্টাৰে পুনৰ সংকল্পবদ্ধ হয়। শেষত বহু অপূৰ্ব নাৰী—বিদ্যাধৰী আৰু নাগকন্যাসহ—আৰু ভয়ংকৰ ৰূপধাৰী ৰাক্ষসী পৰিচাৰিকাসকল দেখা যায়, কিন্তু জনকনন্দিনী, ৰাঘৱৰ প্ৰিয়া সীতা নেদেখা যায়; শোক বৃদ্ধি পায়, তথাপি অধ্যৱসায়েই পথ বুলি দৃঢ় হয়।
Sarga 13
रावणभवनपरिक्रमणं हनूमतः शोकविचारश्च (Hanuman’s Circuit of Ravana’s Palace and the Crisis of Deliberation)
এই সৰ্গত হনুমানৰ সুসংগঠিত অনুসন্ধান ধীৰে ধীৰে এক নৈতিক সংকট আৰু গভীৰ বিচাৰলৈ ৰূপান্তৰিত হয়। আকাশীয় ৰথৰ পৰা লংকাৰ সীমা-প্ৰাচীৰত মেঘৰ মাজৰ বিজুলীৰ দৰে জঁপিয়াই (৫.১৩.১) তেওঁ ৰাৱণৰ নিবাসৰ চাৰিওফালে পৰিক্ৰমা কৰে, কিন্তু সীতাদেৱীক নাপায় (৫.১৩.২–৫)। তেতিয়া তেওঁ অনুপস্থিতিৰ সম্ভাৱ্য কাৰণসমূহ গণনা কৰে—অপহৰণৰ সময়ত সাগৰত পৰি যোৱা, নিহত বা ভক্ষণ কৰা, ৰামচিন্তনত শোকত প্ৰাণত্যাগ কৰা, অথবা পিঞ্জৰাৰ পাখিৰ দৰে বন্দী কৰি ৰখা (৫.১৩.৭–১৬)। পিছত অনুমানৰ পৰা ফলাফল-বিচাৰলৈ গতি কৰে: খবৰ নোহোৱাকৈ উভতি গ’লে ৰাম, লক্ষ্মণ, ভৰত, শত্রুঘ্ন, ৰাণীসকল, সুগ্ৰীৱ, ৰুমা, তাৰা, অংগদ আৰু সমগ্ৰ বানৰসেনালৈকে ধ্বংসাত্মক শোকৰ ঢৌ নামিব পাৰে (৫.১৩.২০–৩৭)। তেওঁ অগ্নিত প্ৰৱেশ, পানীত ডুবি বা উপবাসে আত্মবিলোপৰ কথা ভাবিলেও, আত্মহত্যাক অধৰ্ম আৰু “বহু দোষ”জনক বুলি ত্যাগ কৰে; কিয়নো শুভ ফল জীৱিতসকলৰেই অধিকাৰ (৫.১৩.৪০–৪৭)। শেষত তেওঁ অনুসন্ধান অব্যাহত ৰখাৰ সংকল্প কৰে, অশোকবাটিকাক এতিয়াও অন্বেষণ নকৰা স্থান বুলি চিনাক্ত কৰে, দেৱতা আৰু সহায়কসকলক নমস্কাৰ জনাই নব স্পষ্টতাৰে সেই উপবনৰ দিশে আগবাঢ়ে (৫.১৩.৫২–৬০)। সৰ্গৰ অন্তত বাগিচাখনৰ ৰক্ষিত পৱিত্ৰতা সম্পৰ্কে আগতীয়া চিন্তা আৰু সফলতাৰ বাবে প্ৰাৰ্থনা প্ৰকাশ পায় (৫.১৩.৬১–৬৯)।
Sarga 14
अशोकवनिकाविचारः (Survey of the Aśoka Grove and its Enchanted Landscape)
সৰ্গ ১৪ত হনুমানে সংযমেৰে প্ৰাসাদৰ সীমান্তত নামি বৈদেহী সীতাৰ গোপন অনুসন্ধানৰ উদ্দেশ্যে অশোকবনিকাত প্ৰৱেশ কৰে। তেওঁৰ ক্ষিপ্ৰ গতিৰ কম্পনত ফুলেৰে ভৰা গছ কঁপি উঠে, নানাবৰ্ণৰ পুষ্পবৃষ্টি ঝৰে, পক্ষীসমূহ উৰি যায়, আৰু বাগিচাখন বসন্তৰ মূৰ্তিমান ৰূপ যেন দেখা যায়। কাব্যিক উপমাৰে গছক পৰাজিত জুৱাৰীৰ দৰে আৰু বনিকাক এলোমেলো কেশৰ যুৱতীৰ দৰে বৰ্ণনা কৰি, শাৰীৰিক আলোড়নক অৰ্থবহ কৰি তোলা হৈছে। হনুমানে সেয়া ঠাইৰ কৃত্ৰিম ঐশ্বৰ্য লক্ষ্য কৰে—মণি, সোণ আৰু ৰূপে পাতা মেঝে; ৰত্নময় সোপানযুক্ত পুখুৰী; স্ফটিক পাথৰীয়া পথ, পদ্মবন আৰু জলচৰ পক্ষী; কৃত্ৰিম হ্ৰদ আৰু বিশ্বকৰ্মাৰ নিৰ্মিত বুলি কোৱা প্ৰাসাদসমূহ। তেওঁ সোণালী মঞ্চেৰে বেষ্টিত এক প্ৰধান সোণৰ শিংশুপা গছ চিনাক্ত কৰে, যি বতাহত নূপুৰৰ ধ্বনিৰ দৰে ৰণৰণাই; তাত উঠি তেওঁ ভাবে যে বনজীৱন আৰু সন্ধ্যা-কৰ্মত অভ্যস্ত সীতা দেৱী নিকটৱৰ্তী শুভ জলাশয়লৈ আহিব পাৰে। তাৰ পিছত তেওঁ ঘন পাত-পুষ্পৰ মাজত আত্মগোপন কৰি সতর্কতাৰে ৰাণীৰ আগমনৰ অপেক্ষা কৰে।
Sarga 15
अशोकवनिकायां सीतादर्शनम् (Sita Seen in the Ashoka Grove)
এই পঞ্চদশ সৰ্গত হনুমানে শিম্শুপা-বৃক্ষৰ ওপৰত থাকি অশোকবাটিকাক চাৰিওফালে মনোযোগেৰে নিৰীক্ষণ কৰে। উদ্যানখনৰ অলংকাৰ-সমৃদ্ধি, পুষ্পৰ দীপ্তি আৰু বৰ্ণ-বৈচিত্ৰ্য বৰ্ণনা কৰি তাক নন্দন আৰু চৈত্রৰথ সদৃশ দিৱ্য উদ্যানৰ উপমা দিয়ে; সহস্ৰ অশোক-বৃক্ষৰে ভৰা সেই বাগিচাৰ শোভাই তেওঁৰ চিত্ত আকৰ্ষণ কৰে। তাৰ পাছত তেওঁ মাজত চৈত্য-প্ৰাসাদ সদৃশ এক উচ্চ ভৱন দেখে—সহস্ৰ স্তম্ভেৰে সমাশ্ৰিত, কৈলাস সদৃশ পাণ্ডুৰ প্ৰভাযুক্ত, প্ৰৱাল-সোপান আৰু তপ্তকাঞ্চন-বেদিকাৰে সুসজ্জিত। তাৰ পিছত ৰাক্ষসীসকলে ঘেৰি ধৰা, মলিন বস্ত্ৰধাৰী, উপবাসে কৃশ, বাৰে বাৰে নিশ্বাস ত্যাগ কৰা এক নাৰীকে দেখে আৰু উপমাৰ শৃংখলাৰে তেওঁৰ শোকাৱস্থা প্ৰকাশ কৰে—ধোঁৱাৰে আৱৃত শিখা, মেঘে আৱৃত চন্দ্ৰপ্ৰভা, ৰোহিণী-পীড়নৰ উপমা আদি। হনুমানৰ ‘এইজনী সীতাই’ এই নিশ্চিতি লক্ষণ-কাৰণৰ দ্বাৰা ক্ৰমে দৃঢ় হয়। ৰামে আগতে বৰ্ণনা কৰা অলংকাৰ-চিহ্নসমূহ পৰীক্ষা কৰি তেওঁ প্ৰমাণ লাভ কৰে, আৰু ত্যক্ত বস্ত্ৰ-ভূষণৰ স্মৰণে কাহিনীৰ প্ৰমাণ-শৃংখলা সম্পূৰ্ণ কৰে। শেষত সীতাদৰ্শনে আনন্দিত হৈ তেওঁ মনতে ৰামৰ ওচৰলৈ গৈ প্ৰভুৰ প্ৰশংসা কৰে; এই সৰ্গৰ মুখ্য শিক্ষা হৈছে দূতৰ প্ৰমাণ-সংগ্ৰহ আৰু কৰুণা-ৱিবেকৰ সহবাস।
Sarga 16
षोडशः सर्गः (Sarga 16): Hanumān’s Recognition of Sītā and Renewed Lament
এই সৰ্গত হনুমানে অশোকবাটিকাত দেখা নাৰীজনীক অন্তৰে অন্তৰে পৰীক্ষা কৰি নিশ্চিত হয় যে তেওঁয়েই জনকনন্দিনী সীতা। সীতাৰ সৌন্দর্য আৰু শ্ৰীৰামৰ গুণ স্মৰণ কৰোঁতে হনুমানৰ শোক পুনৰ জাগে, কিন্তু বুদ্ধিমত্তাৰে তেওঁ বুজে—সীতাৰ স্থৈৰ্যৰ মূল কাৰণ ৰাম-লক্ষ্মণৰ পৰাক্ৰমৰ ওপৰত অটল বিশ্বাস। তাৰ পাছত হনুমানে ‘তেওঁৰ কাৰণে’ সংঘটিত মহাযুদ্ধসমূহৰ কাৰণ-শৃংখল স্মৰণ কৰে—বালীৰ বধ, কাবন্ধ আৰু বিরাধৰ নিধন, আৰু জনস্থানত খৰ, ত্ৰিশিৰা, দুষণসহ চৌদহ হাজাৰ ৰাক্ষসৰ বিনাশ; লগতে এই ঘটনাসমূহৰ ফলত সুগ্ৰীৱে পুনৰ ৰাজ্য লাভ কৰা কথাও উল্লেখ কৰে। সীতাৰ উদ্ধাৰৰ সেৱা হিচাপে তেওঁ নিজৰ সাগৰ-লঙ্ঘন আৰু লংকা-সমীক্ষাক গণ্য কৰে আৰু ঘোষণা কৰে—সীতাৰ বাবে জগত উলটাই দিয়া যুদ্ধো ধৰ্মসঙ্গত। সৰ্গত সীতাৰ পৰিচয়চিহ্ন অধিক উজ্জ্বল হয়—জনকৰ কন্যা, হালৰ ৰেখাৰ পৰা জন্ম, পতিব্ৰতা, আৰু দশৰথৰ জ্যেষ্ঠ পুত্ৰবধূ। আগতে ৰাম-লক্ষ্মণৰ আশ্ৰয়ত থকা সীতা এতিয়া ৰাক্ষসীসকলৰ পাহাৰাত—এই উলট-পালট অৱস্থা পদ্ম হিমে দগ্ধ, বিচ্ছিন্ন চক্ৰৱাকী, আৰু অশোকফুল-চন্দ্ৰালোকেও শোক বৃদ্ধি কৰা উপমাৰে চিত্ৰিত। শেষত হনুমান নিশ্চিত সিদ্ধান্তে উপনীত হৈ শিমশুপা গছত লুকাই সাৱধানে দৃষ্টি ৰাখে।
Sarga 17
सप्तदशः सर्गः — Hanuman Beholds Sita in the Ashoka Grove
এই সপ্তদশ সৰ্গত কাহিনীৰ গতি দিৱ্য শান্তিৰ পৰা নৈতিক ভয়াবহতা আৰু শেষত চিনাক্তকৰণলৈ সাৱধানে সলনি হয়। কলংকমুক্ত, শীতল জ্যোৎস্নাৰে চন্দ্ৰ উদয় হয়; নীলা জলত হাঁহৰ দৰে বহু উপমাৰে বৰ্ণিত এই চন্দ্ৰালোক যেন হনুমানৰ ধৰ্মকাৰ্যত প্ৰকৃতিয়ে নিজেই সহায়ক হৈ উঠে। বৈদেহীক বিচাৰি হনুমানে প্ৰথমে অশোকবাটিকাৰ সুৰক্ষা-ব্যৱস্থা লক্ষ্য কৰে। তাত বিকট দেহ-গঠন, পশুমুখী মিশ্ৰ ৰূপ, আৰু লৌহ শূল-মুদ্গৰ আদি অস্ত্ৰধাৰী বহু ৰাক্ষসী এটা বৃহৎ গছৰ গুৰিত ঘনকৈ বহি আছে; এই তালিকাভুক্ত বৰ্ণনাই দেখুৱায় যে আতংক এটা একক শত্রু নহয়, এক প্ৰণালী। সেই গছৰ তলতে তেওঁ সীতাক দেখা পায়—উজ্জ্বলতা নোহোৱা, ধূলিধূসৰ, শোকাকুল; তথাপি পতিব্ৰতা আৰু স্বামীৰ প্ৰতি অটল প্ৰেমেৰে অন্তৰত ধৰ্মজ্যোতি অক্ষুণ্ণ। তেওঁৰ অৱস্থা ভূমিত পতিত উল্কা, শৰৎ-মেঘে ঢকা ক্ৰেশ্চেণ্ট চন্দ্ৰ, আৰু নাবাজা বীণাৰ দৰে উপমাৰে প্ৰকাশ পায়, কিন্তু অন্তৰৰ শুদ্ধতা অটুট থাকে। হনুমানৰ আনন্দ সংযত—উদ্ধাৰৰ অশ্ৰু, অন্তৰে ৰাম-লক্ষ্মণক প্ৰণাম, আৰু সীতাৰ সুৰক্ষাৰ বাবে পাতৰ আড়ালত লুকাই থাকি অভিযান আগবঢ়োৱা।
Sarga 18
अष्टादशः सर्गः (Sarga 18): रावणस्य प्रमदावनप्रवेशः — Ravana’s entry into the women’s grove
হনুমানে ফুলে-ফুলে ভৰা অশোকবাটিকাত বৈদেহী সীতাৰ সন্ধান অব্যাহত ৰাখে। ৰাতি ক্ষয় হ’বলৈ ধৰে আৰু প্ৰভাত সন্নিকট হয়। শুভ বাদ্যধ্বনিয়ে মহাবলী দশগ্ৰীৱক জগাই তোলে; মালা-বস্ত্ৰ এলোমেলো, মন সীতাত নিবদ্ধ, আৰু কামনা গোপন নাথাকে। অলংকাৰধাৰী ৰাৱণ গছ-গছনি, পুখুৰী, পক্ষী-পশু আৰু ৰত্ন-সুৱৰ্ণৰ দ্বাৰসমৃদ্ধ উদ্যানৰ মাজেৰে আগবাঢ়ি অশোকবনিকাত প্ৰৱেশ কৰে। তেওঁৰ পিছে পিছে দীপ, পাখা, জলঘট, আসন, মদিৰা আৰু চন্দ্ৰপ্ৰভা সদৃশ ছত্ৰ বহন কৰা নাৰীসকল চলে; মুখ্য পত্নীসকল নিদ্ৰা-মত্ততাত ঘূৰি, মেঘৰ চাৰিওফালে বিজুলীৰ দৰে অনুসৰণ কৰে, অলংকাৰ আৰু সিংগাৰ অগোছাল। হনুমানে নূপুর-কৰধনীৰ ঝংকাৰ শুনে আৰু তেল-ভিজা বহু দীপৰ পোহৰত প্ৰৱেশদ্বাৰত ৰাৱণক দেখে। পাতৰ আঁৰত লুকাই তেওঁ ৰাৱণৰ ৰূপ লক্ষ্য কৰে—কামাসক্ত, গৰ্বিত, মত্ত, যেন কামদেৱৰ প্ৰতিমূৰ্তি। সীতাক দেখাৰ আকাঙ্ক্ষাত ৰাৱণ পুনৰ বনৰ ভিতৰলৈ ঘূৰি যায়; এই সৰ্গে শিকারী শক্তি আৰু অচল সদ্গুণৰ সন্মুখীনতাৰ সন্নিকটতা প্ৰকাশ কৰে।
Sarga 19
सीताव्यथा-वर्णनम् / Sītā’s Distress and Rāvaṇa’s Attempt at Coercive Allurement
সৰ্গ ১৯ত ৰাৱণ বন্দিনী সীতাৰ ওচৰলৈ আহে। ৰাক্ষস-ৰাজক দেখি সীতাৰ দেহ-মন তৎক্ষণাৎ কঁপি উঠে; বতাহে কঁপা কলগছৰ দৰে কঁপনিৰ উপমাৰে সেই ভয়-আতংক প্ৰকাশ কৰা হৈছে। তাৰ পাছত এক দীঘল উপমা-শৃংখলাৰে অপহৰণে সৃষ্টি কৰা অমঙ্গল আৰু স্থিতিভংগৰ ছবি আঁকা হয়: সীতা যেন ম্লান যশ, অবমানিত শ্ৰদ্ধা, বিঘ্নিত পূজা, ভাঙি যোৱা আশা, শুকাই যোৱা পদ্মলতা, বীৰহীন সেনা, অন্ধকাৰত ঢাকি যোৱা জ্যোতি, শুকান নদী, আৰু ৰাহুৱে গ্ৰাস কৰা পূৰ্ণিমাৰ চন্দ্ৰ। এইবোৰে নৈতিক বিশৃঙ্খলাক কসমিক, আচার-অনুষ্ঠান আৰু সমাজৰ প্ৰতীকৰ মাজেৰে দেখুৱায়, কিন্তু সীতাৰ অন্তৰৰ ধৰ্ম অক্ষুণ্ণ থাকে। উপবাস, শোক, চিন্তা আৰু ভয়ত তেওঁ ক্ষীণ হৈ পৰিলেও তপস্যাৰ বলত তেওঁ আধ্যাত্মিক ধনে সমৃদ্ধ বুলি বৰ্ণিত। শেষত ৰাৱণে লোভ দেখাই বশ কৰিবলৈ চেষ্টা কৰে আৰু সীতা ৰামভক্তিত অটল থাকিলে প্ৰাণনাশৰ ধমকি দিয়ে; ইয়াত জোৰ-জুলুম আৰু স্থিৰ নিষ্ঠাৰ নৈতিক বিপৰীততা স্পষ্ট হয়।
Sarga 20
रावणस्य सीताप्रलोभनम् (Ravana’s Persuasion and Coercive Courtship of Sita)
এই সৰ্গত ৰাৱণে শোকাকুল, তপস্বিনী সীতাক—যি ৰাক্ষসী প্ৰহৰীৰ মাজত আছে—মধুৰ আৰু উচ্ছ্বাসভৰা বাক্যৰে সম্বোধন কৰে। তেওঁৰ কথাত কেতিয়াবা লোভ দেখুওৱা, কেতিয়াবা ভয় দেখুওৱা একেলগে চলে। তেওঁ মালা, চন্দন, ধূপ, বস্ত্ৰ, অলংকাৰ আদি ভোগবিলাস, গীত-নৃত্য আৰু বাদ্যৰ আনন্দ, আৰু ৰাজক্ষমতা—অন্তঃপুৰৰ অধিকাৰ, ধন-ভূমি, জনকলৈ বিজয় আৰু উপহাৰৰ প্ৰতিশ্ৰুতি—দিয়ে সীতাক প্ৰলোভিত কৰিবলৈ চেষ্টা কৰে। সীতাৰ অতুল সৌন্দৰ্যৰ প্ৰশংসা কৰি তেওঁ সিংগাৰ কৰিবলৈ উৎসাহিত কৰে আৰু যৌৱনৰ ক্ষণস্থায়ীতাৰ কথা তোলে। একে সময়তে তেওঁ নিজৰ অপৰাজেয় বীৰ্যৰ দম্ভ দেখুৱাই ৰামক দৰিদ্ৰ, বনবাসী আৰু অসহায় বুলি হেয় কৰে, আনকি ৰাম হয়তো মৃত বুলিও ইঙ্গিত দিয়ে, আৰু কয় যে ৰামে লংকাৰ পৰা সীতাক উদ্ধাৰ কৰিব নোৱাৰে। এইদৰে অধ্যায়টোৱে জোৰ-জবৰদস্তিমূলক প্ৰলোভনৰ সাহিত্যিক ৰূপ—বিলাসী প্ৰতিশ্ৰুতি, সৌন্দৰ্য-স্তৱ, আৰু ধৰ্মপতিৰ অপবাদ—সীতাৰ তপস্যা আৰু অটল অস্বীকৃতিৰ পটভূমিত উন্মোচন কৰে।
Sarga 21
सीताया रावणं प्रति धर्मोपदेशः (Sita’s Dharmic Admonition to Ravana)
সৰ্গ ২১ত ৰাৱণৰ কঠোৰ প্ৰস্তাৱ শুনি সীতা দেৱীয়ে সংযত কিন্তু অটল উত্তৰ দিয়ে। তেওঁ দুয়োৰ মাজত তৃণ (ঘাঁহৰ ডাঁটি) ৰাখি সীমাৰেখা স্থাপন কৰে আৰু ধৰ্মৰ বহুস্তৰীয় সমালোচনা কৰে—ৰাজাই কামনা সংযম কৰিব লাগে, পৰস্ত্ৰীক নিজৰ মাতৃ-ভগ্নীৰ দৰে ৰক্ষা কৰিব লাগে, আৰু জ্ঞানীজনৰ উপদেশ মানিব লাগে। অধাৰ্মিক শাসকৰ ৰাজ্য ধ্বংসলৈ যায় বুলি কৈ তেওঁ ৰাৱণক নিজৰ কুলবিনাশৰ কাৰক ৰূপে চিহ্নিত কৰে। তাৰ পাছত তেওঁ ৰাঘৱৰ সৈতে নিজৰ অবিচ্ছেদ্য একতা উপমাৰে প্ৰকাশ কৰে—যেনে পোহৰ সূৰ্যৰ পৰা পৃথক নহয়, যেনে জ্ঞান সাক্ষাৎ ব্ৰাহ্মণৰ পৰা বিচ্ছিন্ন নহয়। নৈতিক উপদেশৰ পৰা আগবাঢ়ি তেওঁ কৌশলগত পৰামৰ্শ দিয়ে—ৰামৰ সৈতে মিত্ৰতা কৰা আৰু সীতাক উভতাই দিয়ােই কল্যাণৰ একমাত্ৰ পথ। শেষত তেওঁ ৰামৰ যুদ্ধাগমনৰ ভয়ংকৰ সতর্কবাণী উচ্চাৰে—ধনুৰ গর্জনৰ দৰে টংকাৰ, লংকাৰ ওপৰত বাণবৃষ্টি, আৰু অৱশ্যম্ভাৱীভাৱে সীতাৰ উদ্ধাৰ; যেন বিষ্ণু-বামনে অসুৰৰ পৰা শ্ৰী (সমৃদ্ধি) পুনৰ উদ্ধাৰ কৰিছিল। অপহৰণৰ কায়ৰতাক তেওঁ নিন্দা কৰে আৰু কয়—কোনো আশ্ৰয়েই ৰামৰ প্ৰতিশোধৰ পৰা ৰক্ষা কৰিব নোৱাৰে।
Sarga 22
रावणस्य तर्जनं सीताया धर्मोक्तिः (Ravana’s Threats and Sita’s Dharma-Centered Reply)
সৰ্গ ২২ ত অশোক বনত ৰাৱণ আৰু সীতাৰ মাজত হোৱা তীব্ৰ বাকযুদ্ধৰ বৰ্ণনা কৰা হৈছে। সীতাৰ তিৰস্কাৰত ক্ৰোধিত হৈ ৰাৱণে তেওঁক ভাবুকি প্ৰদান কৰে আৰু দুই মাহৰ চৰমসীমা নিৰ্ধাৰণ কৰি দিয়ে। তেওঁ ৰাক্ষসীসকলক সীতাৰ মনোবল ভঙাৰ বাবে বুজনি, প্ৰলোভন, প্ৰতাৰণা আৰু শাস্তিৰ দৰে কৌশল অৱলম্বন কৰিবলৈ নিৰ্দেশ দিয়ে। সীতাৰ বিপদ দেখি দেৱী আৰু গন্ধৰ্ব কন্যসকলে মৌন ইংগিতেৰে তেওঁক সান্ত্বনা দিবলৈ চেষ্টা কৰে। আশ্বস্ত হৈ সীতাই আত্মৰক্ষাৰ বাবে ধৰ্মৰ পথ অৱলম্বন কৰে। তেওঁ ৰাৱণক সংযত নকৰাৰ বাবে তেওঁৰ মন্ত্ৰীসকলক ধিক্কাৰ দিয়ে আৰু শ্ৰীৰামৰ প্ৰতি থকা তেওঁৰ একনিষ্ঠ পতিব্ৰতা ধৰ্মৰ কথা দোহাৰে। সীতাই ভৱিষ্যদ্বাণী কৰে যে অপহৰণৰ দৰে অধৰ্মৰ বাবে ৰাৱণৰ বিনাশ নিশ্চিত। ইয়াৰ পিছত ৰাৱণৰ ভয়ংকৰ ৰূপৰ বৰ্ণনা কৰা হৈছে। অৱশেষত, ধান্যমালিনীয়ে ৰাৱণক শান্ত কৰি সীতাৰ পৰা আঁতৰাই লৈ যায়, যাৰ ফলত সীতা ভয়ত কঁপি উঠিলেও নিজৰ ধৰ্মত অটল হৈ ৰয়।
Sarga 23
राक्षसी-भर्त्सना (The Demonesses’ Coercive Counsel to Sītā)
ৰাৱণে সীতাৰ ওপৰত নিজৰ প্ৰত্যক্ষ চাপ শেষ কৰি প্ৰস্থান কৰে আৰু অশোক-বাটিকাত বন্দিনী সীতাক ঘেৰি ৰখা ৰাক্ষসীসকলক কঠোৰভাৱে আদেশ দিয়ে। আদেশ পোৱাৰ লগে লগে ৰাক্ষসীসকলে সীতাৰ ওচৰত ভিৰ কৰে আৰু একে সুৰত ধমকি, গালি-গালাজ আৰু লোভ দেখুৱাই সীতাৰ মন ভাঙিবলৈ চেষ্টা কৰে। এই অধ্যায়টোত ৰাক্ষসীসকলৰ কথাবোৰ ক্ৰমে তীব্ৰ হয়—ৰাৱণৰ বংশগৌৰৱ (পুলস্ত্য → বিশ্ৰৱা → ৰাৱণ) উল্লেখ কৰি বৈধতা দেখুৱায়, আৰু ৰাৱণক অজেয় বীৰ বুলি ঘোষণা কৰে, যিয়ে দেৱতা, ইন্দ্ৰ, নাগ, গন্ধৰ্ব আৰু দানৱসকলকো জয় কৰিছে বুলি গৰ্ব কৰে। একজটা, হৰিজটা, প্ৰঘসা, বিকটা আৰু দুৰ্মুখী—প্ৰত্যেকে ভিন্ন কৌশলে কথা কয়: কেতিয়াবা ধন-সম্পদ আৰু অন্তঃপুৰৰ সুখৰ ছবি আঁকে, কেতিয়াবা লংকাৰ সামৰিক প্ৰভুত্ব দেখুৱায়, আৰু কেতিয়াবা বিশ্ব-ভয় দেখুৱাই কয় যে ভয়ত সূৰ্য আৰু বায়ুও থমকি যায়, প্ৰকৃতিও ফুল-পানী দি বশ হয়। শেষত তেওঁলোকে ছদ্ম-উপকাৰীৰ দৰে চূড়ান্ত হুকুম দিয়ে—“এই উপদেশ মানা, নতুবা মৃত্যু।” ইয়াৰ দ্বাৰা সন্মতি-ভিত্তিক ধৰ্ম আৰু ভয়-ভিত্তিক দমননীতিত থকা নৈতিক বৈপৰীত্য স্পষ্ট হয়, আৰু লংকাৰ বন্দিত্ব-কথাত সীতাৰ একাকীত্বক ধৰ্মৰ অগ্নিপৰীক্ষাৰূপে উন্মোচিত কৰে।
Sarga 24
सीताभर्त्सना — The Ogresses’ Threats to Sita and Her Vow of Fidelity
সৰ্গ ২৪ ত অশোক বনত ৰাক্ষসীসকলে সীতা দেৱীক ভয় দেখুৱাই ৰাৱণক পতি হিচাপে গ্ৰহণ কৰিবলৈ বাধ্য কৰোৱাৰ দৃশ্য বৰ্ণনা কৰা হৈছে। ৰাৱণৰ নিৰ্দেশত ৰাক্ষসীসকলে সীতাক ৰাজপ্রাসাদৰ সুখ-ভোগ আৰু ৰাৱণৰ ঐশ্বৰ্যৰ কথা কৈ প্ৰলোভিত কৰিবলৈ চেষ্টা কৰে। কিন্তু সীতাই ধৰ্ম আৰু নীতিৰ আধাৰত তেওঁলোকৰ প্ৰস্তাৱ প্ৰত্যাখ্যান কৰে। তেওঁ স্পষ্ট কৰি দিয়ে যে এগৰাকী মানৱ নাৰীয়ে কেতিয়াও ৰাক্ষসৰ পত্নী হ’ব নোৱাৰে আৰু প্ৰাণৰ ভয় থাকিলেও তেওঁ শ্ৰীৰামক ত্যাগ নকৰে। সীতাই কয় যে শ্ৰীৰাম ৰাজ্যহীন হ’লেও তেওঁৰ বাবে পৰম গুৰু আৰু স্বামী। তেওঁ নিজৰ পতিব্ৰতা ধৰ্মৰ সমৰ্থনত শচী-ইন্দ্ৰ, অৰুন্ধতী-বশিষ্ঠ, ৰোহিণী-চন্দ্ৰ আৰু সাৱিত্ৰী-সত্যৱানৰ দৰে আদৰ্শ দম্পতীৰ উদাহৰণ দিয়ে। সীতাৰ উত্তৰত ক্ৰোধিত হৈ ৰাক্ষসীসকলে তেওঁক কুঠাৰ আৰু ত্ৰিশূল দেখুৱাই হত্যা কৰাৰ আৰু ভক্ষণ কৰাৰ ভাবুকি দিয়ে। ভয়ত সীতাই কন্দাকটা কৰি শিমশুপা গছৰ তললৈ গুচি যায়। ইফালে, হনুমানে গছৰ আঁৰৰ পৰা এই গোটেই ঘটনা নিৰীক্ষণ কৰি থাকে।
Sarga 25
सीताविलापः (Sita’s Lament amid Rākṣasī Threats)
সৰ্গ ২৫ত অশোকবাটিকাত ৰাক্ষসী প্ৰহৰীৰ পুনঃপুন কঠোৰ ধমক শুনি সীতাৰ অন্তৰ্দশাৰ এক তীব্ৰ চিত্ৰ অংকিত হয়। তেওঁ কান্দে, কঁপে আৰু নিজকে নিজৰ ভিতৰত সুমুৱাই লয়। উপমাৰ শৃংখলাৰে বৰ্ণনা অধিক তীক্ষ্ণ হয়—ভেঁড়ীয়াৰ মাজত পৰি থকা হৰিণী, বতাহত ভাঙি পৰা কলগছ, আৰু সাপৰ দৰে জটাজুট চুলি—যিয়ে ভয়ক দেহগত লক্ষণৰ সৈতে জড়িত কৰে। ফুলেৰে ভৰা অশোক ডাল আঁকোৱালি ধৰি তেওঁ ৰামক স্মৰণ কৰি বিলাপ কৰে, আৰু ৰাম, লক্ষ্মণ, লগতে শাশুড়ী কৌশল্যা আৰু সুমিত্ৰাক আহ্বান জনায়। তেওঁ নীতিবাক্য সদৃশ এক চিন্তা প্ৰকাশ কৰে—অকাল মৃত্যু বিৰল বা অসম্ভৱ বুলিয়েই কোৱা হয়, যদিও জীৱন অসহনীয় যেন লাগে; সেয়েহে বন্দিত্ব তেওঁৰ বাবে ক্ষণিক সংকট নহয়, বৰং দীঘলীয়া ধৰ্ম-পৰীক্ষা। এই অধ্যায়ে ৰাক্ষস-বিবাহ অস্বীকাৰ, কঠোৰ নজৰদাৰীৰ মাজত একাকীত্ব, আৰু হতাশা তথা প্ৰাণ ত্যাগৰ ইচ্ছা উঠিলেও ধৰ্মনিষ্ঠ স্থিৰতা স্পষ্ট কৰে।
Sarga 26
सीताविलापः — Sita’s Lament and Prophecy of Lanka’s Ruin
এই সৰ্গত অশোকবাটিকাত বন্দিনী জনকাত্মজা সীতাৰ দীঘল মনস্তাত্ত্বিক আৰু নৈতিক বিলাপ বৰ্ণিত হৈছে। ৰাক্ষসীসকলৰ ভয়-ধমকিৰ মাজত সীতাই চকুপানী, নত মুখ আৰু বিভ্ৰান্ত গতিৰে নিজৰ গভীৰ আঘাত প্ৰকাশ কৰে। তেওঁ ৰাৱণক কঠোৰভাৱে প্রত্যাখ্যান কৰে—কয় যে বাওঁ ভৰিৰেো স্পৰ্শ নকৰে; গ্ৰহণ কৰাৰ চেয়ে কটা, ভাঙা বা জ্বলি মৰাও তেওঁলৈ শ্ৰেয়। তাৰ পিছত ৰামৰ বিলম্বৰ কাৰণ বিচাৰে—কেতিয়াবা ভাবে ৰামে তেওঁৰ অৱস্থান নাজানে, কেতিয়াবা আশংকা কৰে অনাসক্তি হ’ব পাৰে, যদিও সেই ভাবনাক নিজেই খণ্ডন কৰিবলৈ চেষ্টা কৰে। জানস্থানে ৰাক্ষস-বধ আৰু বীৰাধ-বধ আদি ৰামৰ পূৰ্ব কীৰ্তি স্মৰণ কৰি সীতাই কয় যে সাগৰে ঘেৰাও কৰা লংকাও ৰামৰ বাণ ৰোধ কৰিব নোৱাৰে। অধৰ্মৰ ফলস্বৰূপে লংকাৰ সন্নিকট ধ্বংসৰ ভবিষ্যদ্বাণী কৰে—চিতাৰ ধোঁৱা, শকুনৰ ভিৰ, আৰু বিধবা ৰাক্ষসী গৃহসমূহৰ কান্দোন। শেষত তেওঁ অস্তিত্বগত হতাশাত বিষ বিচাৰিবলৈও ভাবি উঠে, তথাপি ৰামৰ চৰিত্ৰ আৰু ধৰ্ম-নীতিৰ ওপৰত বিশ্বাস অটুট থাকে, যিয়ে ৰাক্ষসৰ পাপাচাৰক অৱশ্যম্ভাৱী দণ্ডলৈ নেয়।
Sarga 27
त्रिजटास्वप्नवर्णनम् (Trijata’s Dream-Omens and the Rakshasis’ Reversal)
সীতাৰ দৃঢ় তিৰস্কাৰৰ পিছত কিছুমান ক্ৰুদ্ধ ৰাক্ষসীয়ে ৰাৱণৰ ওচৰলৈ গৈ অভিযোগ জনায়, আৰু কিছুমানে পুনৰ আহি সীতাক তৎক্ষণাৎ হিংসাৰ ভয় দেখুৱায়। তেতিয়া বৃদ্ধা ৰাক্ষসী ত্ৰিজটা আগবাঢ়ি আহি উত্তেজনা থমকাই দিয়ে আৰু ভয়ংকৰ কিন্তু শুভ এক সপোনৰ কথা বৰ্ণনা কৰে। সপোনত ৰাম-লক্ষ্মণ দীপ্ত শ্বেত বৰ্ণে দেৱযানত আৰোহী হৈ আহে—প্ৰথমে হাঁহে টনা হাতীদাঁতৰ পালংক, তাৰ পিছত পুষ্পক বিমান। সীতাক ৰামৰ সৈতে পুনৰ মিলিত হৈ মহাহস্তীৰ ওপৰত উচ্চাসনে দেখা যায়; চন্দ্ৰ-সূৰ্য স্পৰ্শ কৰাৰ দৰে লীলাই বিশ্ব-শৃঙ্খলা পুনঃস্থাপনৰ সংকেত দিয়ে। তাৰ পিছত সপোন ৰাৱণৰ বাবে অশুভ ৰূপ লয়—তেল লেপা, মত্ত, পুষ্পকৰ পৰা পতিত, যম-দিশা (দক্ষিণ)লৈ টানি নিয়া; কেতিয়াবা বৰাহ/গাধা সদৃশ নীচ বাহনত আৰোহী, কেতিয়াবা মল-মূত্ৰ আৰু অন্ধকাৰত নিমজ্জিত। এই নিমিত্ত কুম্ভকৰ্ণ আৰু ৰাৱণৰ পুত্ৰসকললৈও বিস্তাৰিত হয়; কিন্তু বিভীষণক শ্বেত শুভ অলংকাৰসহ চাৰিদন্তী হাতীৰ ওপৰত উন্নীত, জয়ধ্বনিৰ মাজত দেখা যায়। ত্ৰিজটাই ব্যাখ্যা কৰে—বৈদেহীৰ কামনা শীঘ্ৰ পূৰ্ণ হ’ব, ৰাৱণৰ বিনাশ আৰু ৰামৰ বিজয় নিশ্চিত; সেয়ে ৰাক্ষসীসকলক নিষ্ঠুৰতা ত্যাগ কৰি ক্ষমা প্ৰাৰ্থনা আৰু মধুৰ, সমাধানমুখী বাক্য গ্ৰহণ কৰিবলৈ কয়। শেষত সীতাৰ চকু/অঙ্গৰ স্পন্দন, উৰুৰ কম্পন আৰু মিঠা সুৰে পুনঃপুনঃ ডাক দিয়া পক্ষীৰ ধ্বনি শুভ লক্ষণ হৈ উঠে—ধৰ্মৰ নিকটৱৰ্তী ফলৰ চাপত জোৰ-জুলুমৰ পৰা দায়বদ্ধতালৈ নৈতিক মোড়।
Sarga 28
सीताविलापः (Sita’s Lament and Resolve under Threat)
সৰ্গ ২৮ ত ৰাৱণৰ কঠোৰ ভাবুকিৰ প্ৰতি সীতাৰ মানসিক প্ৰতিক্ৰিয়া বৰ্ণনা কৰা হৈছে। ৰাক্ষস ৰজাৰ অপ্ৰীতিকৰ কথা শুনি তেওঁ নিজকে সিংহৰ কৱলত পৰা হাতী পোৱালিৰ সৈতে তুলনা কৰিছে। সীতাই আক্ষেপ কৰিছে যে মৃত্যু অকালতে নাহে, সেয়েহে তেওঁ ইমান ভয় আৰু দুখৰ মাজতো জীয়াই আছে। তেওঁ আচৰিত হৈছে যে তেওঁৰ হৃদয়খন বজ্ৰপাতত পৰা পৰ্বতৰ দৰে কিয় ভাঙি যোৱা নাই। তেওঁ ৰাৱণৰ প্ৰতি কোনো ধৰণৰ স্নেহ দেখুৱাবলৈ অস্বীকাৰ কৰে আৰু কয় যে যেনেকৈ এজন ব্ৰাহ্মণে অযোগ্য ব্যক্তিক মন্ত্ৰ প্ৰদান নকৰে, তেনেকৈ তেওঁ ৰাৱণক গ্ৰহণ নকৰে। শ্ৰীৰাম আৰু লক্ষ্মণক স্মৰণ কৰি তেওঁ সোণালী হৰিণৰ ঘটনাটোৰ বাবে নিজৰ ভাগ্যক দোষাৰোপ কৰে। চৰম হতাশাৰ মাজত তেওঁ শিংশুপা গছৰ ডালত নিজৰ চুলিৰে চিপ লৈ প্ৰাণ ত্যাগ কৰাৰ কথা ভাৱে। কিন্তু ঠিক সেই মুহূৰ্ততে তেওঁৰ শৰীৰত কিছুমান শুভ লক্ষণ দেখা দিয়ে, যিয়ে তেওঁৰ মনত পুনৰ সাহস আৰু আশাৰ সঞ্চাৰ কৰে।
Sarga 29
निमित्तप्रादुर्भावः — Auspicious Omens Arise for Sita
সুন্দর কাণ্ডৰ ২৯তম সৰ্গত অশোক বাটিকাত সীতাৰ মনোভাৱত এক নিৰ্ণায়ক পৰিবর্তন দেখা যায়। শিংশুপা গছৰ তলত তেওঁ দুখ-শূন্য আনন্দহীন বিৰহত থিয় হৈ থাকোঁতে, শুব-নিমিত্ত ৰূপে দেহগত লক্ষণ প্ৰকাশ পায়। বাওঁ চকু ফুৰফুৰায়; বাওঁ বাহু—যি কেতিয়াবা প্ৰিয় ৰামৰ শিৰশয্যা আছিল—কঁপে; বাওঁ উৰু ধপধপায়, যাক স্পষ্টভাৱে ৰামৰ সৈতে পুনৰ্মিলনৰ পূৰ্বসংকেত বুলি কোৱা হয়। ধূলিমলিন, সোণালী আভাযুক্ত বস্ত্ৰ অলপ সৰি যোৱাও মঙ্গলচিহ্ন হিচাপে ধৰা হয়। এই নিমিত্তসমূহ যুগযুগ ধৰি পৰীক্ষিত আৰু সিদ্ধসকলৰ দ্বাৰা সমৰ্থিত বুলি বৰ্ণিত; ই সীতাৰ অন্তৰত পুনৰ প্ৰাণশক্তি জগাই তোলে। গ্ৰন্থে তেওঁৰ নবজাগ্ৰত আনন্দক তাপ আৰু বতাহত শুকাই যোৱা বীজে বৰষুণ পালে যেন পুনৰ জীৱন পায়—সেই উপমাৰে তুলনা কৰে। শেষত সীতাৰ মুখমণ্ডল ৰাহুৰ পৰা মুক্ত চন্দ্ৰৰ দৰে দীপ্ত হয়; ক্লান্তি আৰু ভয়ৰ ঠাইত শান্ত, আনন্দ-আলোকিত স্থৈৰ্য্য স্থাপন হয়, যিয়ে আশা আৰু আগন্তুক কৰ্মৰ বাবে কাহিনীটোক সাজু কৰে।
Sarga 30
हनुमता सीतासंवादोपायचिन्ता — Hanuman’s Deliberation on How to Address Sita
এই সৰ্গত নজৰদাৰীৰ মাজত দূত-ধৰ্ম (দূত-নীতি)ৰ সূক্ষ্ম চিত্ৰণ দেখা যায়। হনুমান অশোক-বনত গোপনে থাকি সীতাৰ সৈতে ৰাক্ষসীসকলৰ কথোপকথন, ত্ৰিজটাৰ সপোন আৰু তেওঁলোকৰ ধমকি শুনে, তাৰ পাছত বহুস্তৰীয় বিপদ-বিশ্লেষণ কৰে। তেওঁ বুজে যে সীতাৰ বাৰ্তা নোলোৱাকৈ উভতি গ’লে ৰামচন্দ্ৰৰ আগত জবাবদিহিতা বিপন্ন হ’ব আৰু বানৰসেনাৰ সমগ্ৰ উদ্যোগ বৃথা যাব। কিন্তু হঠাতে খোলাখুলি কথা ক’লে সীতা ভয় পাই পাৰে—ছদ্মবেশী ৰাৱণ বুলি সন্দেহ কৰি—ফলত হুলস্থুল, অস্ত্ৰধাৰী প্ৰতিক্ৰিয়া, ধৰা পৰি বন্দী হোৱা, আৰু এনে ক্লান্তি আহিব পাৰে যিয়ে সাগৰ পাৰ হৈ উভতি যোৱাক অসম্ভৱ কৰি তুলিব। সেয়ে দ্বৈত সংকট: নীৰৱ থাকিলে বৈদেহী হতাশাত প্ৰাণ ত্যাগলৈও ধাৱিত হ’ব পাৰে, আৰু অকাল কথা ক’লে অভিযান ভাঙি পৰিব। শেষত হনুমানে স্থিৰ কৰে যে ধৰ্মসঙ্গত কোমল উপায়ে, ৰামৰ গুণগান কৰি, মানুহে বুজিব পৰা মধুৰ আৰু আশ্বাসদায়ক ভাষাৰে সীতাৰ কাষ চাপিব, যাতে তেওঁ অশান্তি নোহোৱাকৈ শুনিব পাৰে।
Sarga 31
सुन्दरकाण्डे एकत्रिंशः सर्गः — Hanuman’s Sweet Address to Sita and Sita’s Recognition
এই সৰ্গত হনুমানে নিজৰ পৰিচয় সংযমেৰে প্ৰকাশ কৰে। বহু-বিধ চিন্তাৰ পাছত তেওঁ বৈদেহী সীতাৰ সৈতে মধুৰ আৰু বিশ্বাস জগোৱা ভাষাত কথা আৰম্ভ কৰে। তেওঁ ইক্ষ্বাকু বংশৰ বৰ্ণনা, দাশৰথৰ ৰাজধৰ্ম আৰু গুণগৌৰৱ স্মৰণ কৰাই, আৰু ৰামক ধৰ্মৰ ৰক্ষক তথা শ্ৰেষ্ঠ ধনুৰ্ধৰ ৰূপে চিত্ৰিত কৰি সঠিক বংশাৱলী আৰু নৈতিক চৰিত্ৰৰ দ্বাৰা নিজৰ কথাৰ বিশ্বাসযোগ্যতা স্থাপন কৰে। তাৰ পাছত তেওঁ বনবাস, জনস্থানৰ সংঘাত আৰু খৰ-দূষণৰ বধৰ কথা কয়, আৰু সীতাহৰণক ৰাৱণৰ প্ৰতিশোধমূলক কাৰ্য বুলি ব্যাখ্যা কৰে—মায়া, অৰ্থাৎ হৰিণ-ৰূপী প্ৰবঞ্চনাৰ দ্বাৰা সংঘটিত। তেওঁ সুগ্ৰীৱৰ সৈতে ৰামৰ মিত্ৰতা, বালীৰ বধ, আৰু হাজাৰ হাজাৰ কামৰূপী বানৰৰ চাৰিও দিশে অনুসন্ধানলৈ যাত্ৰাৰ বিৱৰণ দিয়ে। শেষত হনুমানে সাগৰ লংঘনক নিজৰ দায়িত্ব-সিদ্ধিৰ প্ৰমাণ ৰূপে উল্লেখ কৰি কয় যে ৰামে বৰ্ণনা কৰা সেই সীতাকেই তেওঁ বিচাৰি পাইছে, আৰু থমকি যায়। সীতা বিস্মিত হৈ সাৱধানে চাৰিওফালে চায়, শিংশুপা গছৰ ফালে দৃষ্টি দিয়ে আৰু বায়ুপুত্ৰ—সুগ্ৰীৱৰ মন্ত্ৰী হনুমানক—উদীয়মান সূৰ্যৰ দৰে দীপ্তিমান দেখি; ৰামক স্মৰণ কৰি তেওঁৰ অন্তৰত পুনৰ আনন্দ জাগে।
Sarga 32
Sundarakāṇḍa Sarga 32 — Sītā’s Perplexity and Recognition of Hanumān
এই সৰ্গত অশোকবাটিকাত সীতাৰ হনুমানৰ সৈতে প্ৰথম সাক্ষাতৰ মনস্তাত্ত্বিকভাৱে জটিল মুহূৰ্তসমূহ প্ৰকাশ পায়। সীতাই ডাল-পাতৰ মাজত লুকাই থকা এটা কপিৰূপী বীৰক দেখে—তাম্ৰবৰ্ণ, বিদ্যুৎসম দীপ্তিমান, আৰু ফিকা/শ্বেত আৱৰণে আচ্ছাদিত। এই দৃশ্যই ইতিমধ্যে শোকাকুল সীতাৰ মনক কঁপাই তোলে; কেতিয়াবা ভয়, কেতিয়াবা মূৰ্ছা, কেতিয়াবা গভীৰ বিচাৰ—এইদৰে তেওঁ দোলায়মান হয়। ৰাম-বিৰহ আৰু দুখত নিদ্ৰাহীন হৈ থকা সীতাই নিজকে পৰীক্ষা কৰে—ই স্বপ্ন নে অমঙ্গল-শকুন নে ভ্ৰম? তেওঁ বাৰে বাৰে “পূৰ্ণিমামুখ” ৰাম আৰু লক্ষ্মণৰ নাম উচ্চাৰণ কৰে। তাৰপিছত যুক্তি দিয়ে: মনোৰথ (ইচ্ছা) নিৰাকাৰ, কিন্তু সন্মুখত যি বক্তা আছে সি সাকাৰ—সেয়ে ই কেৱল মনৰ কল্পনা নহয়, অন্য কোনো সত্য কাৰণ থাকিব লাগিব। শেষত সীতাই বাক্, ৰাজত্ব, সৃষ্টিৰ আৰু অগ্নিৰ অধিষ্ঠাতা দেবতাসকল—ইন্দ্ৰ, বৃহস্পতী/বাচস্পতী, ব্ৰহ্মা/স্বয়ম্ভূ আৰু অগ্নি—ক শ্ৰদ্ধাৰে স্মৰণ কৰি প্ৰাৰ্থনা কৰে যাতে সেই বানৰৰ বাক্য সত্য হয়। এই সৰ্গে অন্তৰ্মুখী মনোলগৰ সৈতে নৈতিক-জ্ঞানগত পৰীক্ষা একেলগে দেখুৱায়—শোকত ক্ষীণ হোৱা উপলব্ধিত সত্য কেনেকৈ নিশ্চিত কৰা যায়।
Sarga 33
हनूमत्सीतासंवादः (Hanumān–Sītā Dialogue and Identity Verification)
সৰ্গ ৩৩ত অশোক-বাটিকাত হনুমানে অতি সাৱধানতাৰে আগবাঢ়ি পৰিচয়-নিশ্চয়ৰ ক্ৰম সম্পন্ন কৰে। তেওঁ গছৰ পৰা নামি বিনীত (সংযত, ভয়-নেদেখুৱা) ৰূপ ধৰি, মূৰত জোৰা হাত থৈ প্ৰণিপাত কৰে আৰু মধুৰ বাণীৰে সীতাক সম্বোধন কৰি নিজৰ শ্ৰদ্ধাপূৰ্ণ উদ্দেশ্য প্ৰকাশ কৰে। প্ৰথমে তেওঁ দৰ্শন-যুক্তিৰে পৰিচয় পৰীক্ষা কৰে—চকুপানী, গভীৰ নিশ্বাস আৰু ভূমি স্পৰ্শ কৰা মানৱ দেহধাৰণৰ লক্ষণ, দেৱী-স্বরূপৰ নহয়; আৰু গুণ-লক্ষণে ৰাজকুলীয় মহিমা সূচায়। তাৰ পিছত তেওঁ সোজাকৈ পৰীক্ষা ৰাখে—যদি তুমি জনস্থানৰ পৰা ৰাৱণে অপহৃত সীতা হওঁ, তেন্তে স্পষ্টকৈ কোৱা। ৰামৰ গুণগান শুনি সীতা আশ্বস্ত হয় আৰু বংশ-পরিচয়সহ জীৱন-বৃত্তান্ত কয়—দশৰথৰ সৈতে সম্বন্ধ, জনকৰ কন্যা হিচাপে জন্ম, ৰামৰ সৈতে বিবাহ, সুখ-সমৃদ্ধিৰ বছৰসমূহ, আৰু কৈকেয়ীৰ দাবীত বিঘ্নিত ৰাজাভিষেকৰ প্ৰস্তুতি। তেওঁ ৰামৰ সত্যনিষ্ঠ ধৰ্মাচৰণ, ৰাজবস্ত্ৰ ত্যাগ, নিজে স্বেচ্ছায় অনুসৰণ, লক্ষ্মণৰ প্রস্তুতি, বনপ্ৰবেশ, আৰু শেষত ৰাৱণৰ অপহৰণ আৰু দুমাহৰ সময়সীমা বৰ্ণনা কৰে। এইদৰে ধৰ্মময় আত্ম-উপস্থাপন আৰু কাহিনীৰ সূক্ষ্ম বিৱৰণে সন্দেহক প্ৰমাণিত চিনাক্তকৰণলৈ ৰূপান্তৰিত কৰে।
Sarga 34
सीताहनूमद्भाषणम् — Sita Tests the Messenger; Hanuman Offers Reassurance
অশোক-বাটিকাত হনুমানে সীতাৰ ওচৰলৈ গৈ প্ৰণাম কৰে। দুখ আৰু ভয়ত বিমূঢ় সীতাই সন্দেহ কৰে—ই ৰাৱণেই নেকি ছদ্মবেশ ধৰি আহিছে? জনস্থানত আগতে হোৱা প্ৰতাৰণাৰ কথা তেওঁৰ মনত জাগে। ৰাক্ষসসকলৰ কাম-ৰূপত্ব, অৰ্থাৎ ৰূপ সলনি কৰাৰ শক্তি স্মৰণ কৰি তেওঁ ভয় প্ৰকাশ কৰে; তথাপি এক সূক্ষ্ম মানসিক মানদণ্ডত তেওঁ আশ্ৰয় পায়—হনুমানৰ সান্নিধ্যত তেওঁৰ মনত ‘প্ৰীতি’ আৰু শান্ত সুখ অনুভৱ হয়, যি শত্রুৰ মায়া হোৱাৰ সম্ভাৱনাক খণ্ডন কৰে। হনুমান আদৰ্শ দূতৰ দৰে নিজকে ৰামৰ দূত বুলি পৰিচয় দিয়ে আৰু ৰাম, লক্ষ্মণ আৰু সুগ্ৰীৱৰ কুশল-প্ৰশ্ন সীতালৈ জনায়। সূৰ্য-চন্দ্ৰ, বিষ্ণু আৰু বৈশ্ৰৱণ আদি বিশ্বজনীন উপমাৰে ৰামৰ গুণগান কৰি তেওঁ ধৰ্মসম্মত বাক্যৰে বিশ্বাসযোগ্যতা স্থাপন কৰে। সীতাৰ ভিতৰত স্বপ্ন নে বাস্তৱ, ভ্ৰম নে সুস্থতা—এই দ্বন্দ্ব চলি থাকে; শেষত হনুমানে স্পষ্টকৈ অনুৰোধ কৰে যেন সন্দেহ আঁতৰাই বিশ্বাস দিয়া হয়। এই অধ্যায়ে শিকায়—সংকটত যাচাই কঠোৰ হওক, কিন্তু কৰুণা আৰু সত্যবচনে বলপ্ৰয়োগ নকৰাকৈও আস্থা পুনৰ গঢ়ি তুলিব পাৰে।
Sarga 35
रामलक्षणवर्णनम् (Description of Rama and Lakshmana; Alliance Narrative to Sita)
এই সৰ্গত বৈদেহী (সীতা) হনুমানৰ ৰাম-কথা শুনি মধুৰ আৰু সান্ত্বনাময় বাক্যৰে উত্তৰ দিয়ে, তাৰ পিছত প্ৰমাণযোগ্য বিৱৰণ বিচাৰি সুধে—তুমি ৰামক ক’ত লগ পাইছিলা, লক্ষ্মণক কেনেকৈ চিনিলা, আৰু বানৰ-মানৱৰ মিত্ৰতা কেনেকৈ গঢ় লৈ উঠিল। হনুমানে প্ৰথমে ৰামৰ বিস্তৃত বৰ্ণনা দিয়ে—জগতৰ জীৱসমূহৰ ৰক্ষক, চাতুৰ্বৰ্ণ্য আৰু মৰ্যাদাৰ পালনকৰ্তা, ব্ৰহ্মচৰ্যত সংযমী, ৰাজনীতি-নীতি আৰু বৈদিক বিদ্যাত নিপুণ—আৰু শুভ দেহলক্ষণসমূহ উল্লেখ কৰি বৰ্ণনাৰ দ্বাৰাই প্ৰমাণ প্ৰদান কৰে। তাৰ পাছত তেওঁ মিত্ৰতাৰ উৎপত্তি ক’য়: সীতাৰ সন্ধানত ৰাম-লক্ষ্মণ ঋষ্যমূক পৰ্ব্বতত নিৰ্বাসিত সুগ্ৰীৱক লগ পায়; হনুমানে পৰিচয় কৰাই দিয়ে; সখ্য গঢ়ে; বালীবধ আৰু সীতাসন্ধানৰ বাবে সন্ধি হয়। সুগ্ৰীৱে কিষ্কিন্ধা পুনৰ লাভ কৰি দহ দিশলৈ সন্ধান-দল পঠিয়ায়। শেষত হনুমানে দক্ষিণ দিশৰ সন্ধান—অংগদৰ নেতৃত্ব, হতাশা আৰু প্ৰায়োপৱেশৰ চিন্তা, সম্পাতীৰ প্ৰকাশ যে সীতা ৰাৱণৰ নিবাসত আছে—আৰু নিজৰ সাগৰ লংঘি লংকালৈ যাত্ৰাৰ কথা বৰ্ণনা কৰে। তেওঁ নিজকে ৰামৰ দূত আৰু বায়ুপুত্ৰ বুলি পৰিচয় দি ৰামৰ কুশল সংবাদ দিয়ে আৰু শীঘ্ৰ উদ্ধাৰৰ আশ্বাস দিয়ে; ইয়াৰ ফলত সীতা যুক্তি আৰু চিনাক্তকৰণৰ দ্বাৰা তেওঁক বিশ্বাস কৰি পুনৰ আনন্দ লাভ কৰে।
Sarga 36
सीताप्रत्यय-प्रदानम् (Sita’s Recognition and Reassurance by the Envoy)
এই সৰ্গত দূত আৰু বন্দিনী ৰাণীৰ মাজত ‘প্ৰত্যয়’—চিনাক্তকৰণ আৰু আশ্বাস—এটা সুসংগঠিত কূটনৈতিক বিনিময়ৰ জৰিয়তে স্থাপন হয়। হনুমানে নিজকে শ্ৰীৰামৰ দূত বুলি পৰিচয় দি ৰাম-নাম খোদিত মুদ্ৰিকা প্ৰমাণ-চিহ্ন হিচাপে আগবঢ়ায়। সীতাৰ মন প্ৰথমে সাৱধান সন্দেহত থাকে, কিন্তু তাৰ পিছত তেওঁ আশ্বস্ত হৈ ভক্তিভাৱে হনুমানক প্ৰশংসা কৰে—শত-যোজন সাগৰ অতিক্ৰম আৰু ৰাক্ষস-দুৰ্গত নিৰ্ভয়ে প্ৰৱেশক অদ্ভুত কীৰ্তি বুলি মানে। তাৰ পাছত সীতাই ‘কচ্চিত…’ ধাৰাৰ মঙ্গল-প্ৰশ্নসমূহ উত্থাপন কৰে: ৰামৰ স্থৈৰ্য, নীতি-উপায় (দ্বিবিধ/ত্রিবিধ উপায়), মিত্ৰতা-সংযোগ, দেৱ-অনুগ্ৰহ, আৰু ভৰত, সুগ্ৰীৱ, লক্ষ্মণৰ প্ৰস্তুতি। হনুমানে উত্তৰত আশ্বাস দিয়ে যে ৰাম বৃহৎ বানৰ-ভালুক বাহিনীসহ শীঘ্ৰে আগবাঢ়ি আহিছে; তেওঁ সাগৰকো শান্ত কৰিব পৰা সামৰ্থ্যবান আৰু কোনো বাধাতো থমকি নাথাকে। লগতে তেওঁ ৰামৰ তপস্বী সংযম আৰু তীব্ৰ বিৰহৰ কথাও কয়—নিদ্ৰাহীনতা, সীতাৰ নাম পুনঃপুন উচ্চাৰণ, আৰু কেৱল উদ্ধাৰৰ বাবে একাগ্ৰ প্ৰচেষ্টা। শেষত সীতাৰ শোক কিছু লাঘৱ হয়, কিন্তু ৰামৰ দুখৰ প্ৰতি সহানুভূতিত অধিক গভীৰো হয়; ঋতু, চন্দ্ৰ আৰু মেঘৰ উপমাৰে সেই অনুভৱ প্ৰকাশ পায়। দক্ষিণী পাঠত শপথ আৰু পুনৰ্মিলনৰ প্ৰতিজ্ঞাৰ অংশ সংৰক্ষিত আছে, যি মিলনৰ সংকল্পক অধিক দৃঢ় কৰে।
Sarga 37
हनूमत्सीतासंवादः — Hanuman’s Offer of Rescue and Sita’s Dharmic Refusal
হনুমানে ৰামৰ শোক-দুখৰ সংবাদ দিয়া মাত্ৰ সীতাই ধৰ্ম-আধাৰিত উত্তৰ দিয়ে। তেওঁ ৰামৰ গুণ, ধৈৰ্য আৰু অনিবার্য বিজয়ৰ ওপৰত আস্থা প্ৰকাশ কৰে, ৰাৱণে দিয়া সময়-সীমাৰ কথা স্মৰণ কৰায়, আৰু লংকাৰ ভিতৰৰ পৰামৰ্শৰ উল্লেখ কৰে—নালা (বিভীষণৰ কন্যা)ৰ জৰিয়তে পোৱা খবৰো তাত অন্তৰ্ভুক্ত। হনুমানে তৎক্ষণাৎ উদ্ধাৰৰ প্ৰস্তাৱ দিয়ে—সীতাক পিঠিত উঠাই সাগৰ পাৰ কৰাই নিয়াৰ—আৰু নিজৰ বলৰ কথা কৈ লংকাকো বহন কৰিব পৰা বুলি ঘোষণা কৰে। সীতা প্ৰথমে তেওঁৰ সৰু ৰূপ দেখি সম্ভৱতা সন্দেহ কৰে; তেতিয়া হনুমানে পৰ্বতৰ দৰে বিশাল ৰূপ ধৰি নিজৰ সামৰ্থ্য প্ৰতিপন্ন কৰে। সীতা তেওঁৰ শক্তি আৰু বেগ মানি লয়, কিন্তু নৈতিক আৰু কৌশলগত কাৰণত প্ৰস্তাৱ নাকচ কৰে: উৰণত পৰি যোৱাৰ আশংকা, অস্ত্ৰধাৰী ৰাক্ষসৰ বাধা, আকাশযুদ্ধৰ অনিশ্চয়তা, আৰু একান্ত হনুমানৰ জয়ে ৰামৰ ন্যায়সঙ্গত কীৰ্তি ক্ষুণ্ণ হ’ব পাৰে। তেওঁ জোৰ দিয়ে যে ৰাজমৰ্যাদা আৰু ধৰ্মৰ বিধান অনুসাৰে ৰামেই ৰাৱণক বধ কৰি তেওঁক উদ্ধাৰ কৰিব লাগিব, তেতিয়াহে ন্যায়ৰ কাহিনী পূৰ্ণ হয়। সৰ্গৰ শেষত সীতাই অনুৰোধ কৰে—হনুমানে যেন শীঘ্ৰে লক্ষ্মণ আৰু বানৰসেনাসহ ৰামক লংকালৈ আনয়, যাতে ব্যক্তিগত বিষাদ সংগঠিত কৰ্তব্যত পৰিণত হয়।
Sarga 38
अभिज्ञानप्रदानम् — The Token of Recognition (Chūḍāmaṇi) and the Crow Episode Recalled
সৰ্গ ৩৮ত উদ্ধাৰ-অভিযানৰ প্ৰমাণীকৰণৰ ধাৰা আগবাঢ়ে। হনুমান সীতাৰ বাক্য আৰু শিষ্টাচাৰত সন্তুষ্ট হৈ নিজৰ ব্যৱহাৰিক সীমাবদ্ধতা উল্লেখ কৰে আৰু ৰামক নিশ্চিত কৰিবলৈ এটা অভিজ্ঞান (চিনাক্তকৰণ-চিহ্ন) বিচাৰে, যাতে ৰামে জানিব পাৰে যে হনুমানে সত্যই সীতাৰ সৈতে সাক্ষাৎ কৰিছে। সীতা স্মৃতি-ভিত্তিক প্ৰমাণ আগবঢ়ায়। চিত্ৰকূটৰ ওচৰৰ মন্দাকিনী তীৰস্থিত সিদ্ধাশ্ৰমত ঘটা এক অন্তৰংগ ঘটনাৰ কথা কয়—য’ত এটা কাক (পিছত ইন্দ্ৰৰ পুত্ৰ বুলি চিনাক্ত) বাৰে বাৰে সীতাক আঘাত কৰিছিল। ৰামৰ জাগৰণ, দৰ্ভা-তৃণৰ ফলাৰ দ্বাৰা ব্ৰহ্মাস্ত্ৰ আহ্বান, কাকৰ ত্ৰিলোক ভ্ৰমণ আৰু শেষত ৰামৰ শৰণাগতিত উপনীত হোৱাৰ বৰ্ণনা হয়; ৰামে কৰুণ ন্যায়ে তাক মুক্তি দিয়ে, প্ৰায়শ্চিত্তস্বৰূপে সোঁ চকু অন্ধ কৰি। সীতা এই ঘটনাক শোক আৰু ধৰ্মীয় প্ৰশ্নৰ ৰূপ দিয়ে—এটা কাকৰ বাবে ব্ৰহ্মাস্ত্ৰ ব্যৱহাৰ কৰা ৰামৰ হাতত, তেন্তে অপহৰণকাৰী এতিয়াও কিয় দণ্ডিত নহ’ল? হনুমানে সীতাক সান্ত্বনা দিয়ে, ৰাম-লক্ষ্মণৰ দুখ নিশ্চিত কৰে, লংকাৰ বিনাশৰ কথা কয়, বাৰ্তা বিচাৰে আৰু শ্ৰেষ্ঠ অভিজ্ঞানস্বৰূপে শুভ চূড়ামণি গ্ৰহণ কৰে। সৰ্গৰ অন্তত হনুমানে ভক্তিভাৱে প্ৰদক্ষিণা কৰি মণি গ্ৰহণ কৰে আৰু ৰামকাৰ্যত মন একাগ্ৰ কৰি প্ৰত্যাৱৰ্তনৰ বাবে সাজু হয়।
Sarga 39
अभिज्ञानमणि-प्रदानम् — The Signet Jewel as Proof and the Consolation of Sita
এই সৰ্গত সীতা দেৱী আৰু হনুমানৰ মাজত দূতধৰ্ম অনুসাৰে ‘অভিজ্ঞান’ (চিনাক্তকৰণ-চিহ্ন)ৰ বিধিবৎ আদান-প্ৰদান স্থিৰ হয়। সীতা দেৱীয়ে হনুমানক এটা মণি/অলংকাৰ দিয়ে, যি শ্ৰী ৰামচন্দ্ৰই অন্তৰংগতভাৱে চিনে, যাতে বাৰ্তা পোৱাৰ লগে লগে ৰামৰ মনত নিঃসন্দেহ প্ৰমাণ স্থাপন হয়। তেওঁ হনুমানক নিজৰ কুশল-সমাচাৰ জনাবলৈ আৰু ৰামক জীৱিত অৱস্থাতেই উদ্ধাৰ কৰিবলৈ প্ৰেৰণা দিবলৈ উপদেশ দিয়ে; লগতে কয় যে ধৰ্মৰ উদ্দেশ্যে কোৱা বাক্য (বাচঃ) ধৰ্ম-উৎপাদক। হনুমানে মূৰত অঞ্জলি ধৰি ভক্তিভাৱে উত্তৰ দিয়ে আৰু আশ্বাস দিয়ে—শ্ৰী ৰামৰ যুদ্ধক্ষমতা অতুল, সুগ্ৰীৱৰ বিশাল বানৰ-ভালুক বাহিনী শীঘ্ৰে আহিব, আৰু অসাধাৰণ সহায়ত সমুদ্ৰ অতিক্ৰম কৰাও সম্ভৱ। সীতা দেৱী সান্ত্বনা পায় যদিও সমুদ্ৰৰ দুৰ্গমতা আদি লৈ কিছুমান সংশয় প্ৰকাশ কৰে আৰু অনুৰোধ কৰে যে হনুমান কিছুক্ষণ থাকক, কিয়নো তেওঁৰ গমনেই দুখ বঢ়ায়। হনুমানে বাহিনীৰ সামৰ্থ্যৰ বিষয়ে কৌশলগত ভৰসা দি সীতাক নিৰাশা ত্যাগ কৰিবলৈ কয় আৰু আগতীয়াকৈ ঘোষণা কৰে—ৰাম-লক্ষ্মণ শীঘ্ৰে উপস্থিত হ’ব, লংকাৰ বিনাশ, ৰাৱণৰ পৰাজয় আৰু পুনৰ্মিলন নিশ্চিত। এইদৰে অধ্যায়টোৱে প্ৰমাণ, উপদেশ আৰু মনোবল-বৃদ্ধিক ধৰ্মযুদ্ধ আৰু উদ্ধাৰৰ অনিবার্য অংগ হিচাপে একেলগে বুনে।
Sarga 40
अभिज्ञानदानम् / The Gift of Recognition (Sita’s Token and Resolve)
হনুমানৰ আশ্বাসভৰা বাক্য শুনি সীতাই কৰুণ সুৰত উত্তৰ দিয়ে। তেওঁ কয় যে ৰামবিহনে তেওঁ এক মাহৰ অধিক জীৱন ধাৰণ কৰিব নোৱাৰে; ৰাৱণৰ লোভাতুৰ দৃষ্টি আৰু ৰাক্ষসসকলৰ অসহনীয় মানসিক চাপ তেওঁৰ বাবে অতি দুঃসহ। হনুমানে সীতাক স্থিৰতা দান কৰি কয়—ৰাম আৰু লক্ষ্মণো বিচ্ছেদ-দুখে দগ্ধ। এতিয়া সংযোগ স্থাপিত হোৱাৰ পিছত শোক নকৰিব; যুদ্ধৰ ফল নিশ্চিত—ৰাৱণ বিনষ্ট হ’লে লংকা ভস্মীভূত হ’ব আৰু সীতাক উদ্ধাৰ কৰি পুনৰ আনিব। তাৰ পিছত হনুমানে ৰামৰ আনন্দ আৰু বিশ্বাস দৃঢ় কৰিবলৈ অধিক ‘অভিজ্ঞান’ (চিনাক্তকৰণ-চিহ্ন) বিচাৰে। সীতাই কয় যে সৰ্বোত্তম পৰিচয় তেওঁ ইতিমধ্যে দিছে, তথাপি প্ৰমাণস্বৰূপে নিজৰ চূড়ামণি (কেশ-অলংকাৰ) দান কৰে আৰু ইয়াৰ সাক্ষ্য-মূল্য উল্লেখ কৰে। হনুমানে ভক্তিভাৱে গ্ৰহণ কৰি প্ৰণাম কৰে আৰু প্ৰস্থানৰ আয়োজন কৰে। লাফ দি উৰা মাৰিবলৈ দেহ বৃদ্ধি কৰোঁতে সীতাই অশ্ৰুসিক্ত কণ্ঠে ৰাম, লক্ষ্মণ, সুগ্ৰীৱ আৰু মন্ত্রীসকললৈ আশীৰ্বাদ পঠায়। তেওঁ হনুমানক অনুৰোধ কৰে যে নিজৰ দুখ আৰু ৰাক্ষসসকলৰ ধমকি ৰামক জনাব, যাতে উদ্ধাৰ ‘শোক-সাগৰ’ পাৰ হৈ পুনৰ ধৰ্ম-শৃঙ্খলা স্থাপন কৰে।
Sarga 41
प्रमदावनविध्वंसः | The Devastation of the Pleasure-Garden (Ashoka Vatika)
সীতাৰ বাক্যৰে সন্মানিত হৈ হনুমান আঁতৰি গৈ অভিযানৰ বাকী লক্ষ্যসমূহ চিন্তা কৰে। তেওঁ নীতিশাস্ত্ৰৰ উপায়—সাম (সমাধান), দান (উপহাৰ) আৰু ভেদ (বিভেদ)—বিচাৰ কৰি স্থিৰ কৰে যে বল-অহংকাৰী ৰাক্ষসসকলৰ বিপক্ষে কেৱল দণ্ড/পৰাক্ৰমেই তেওঁলোকৰ প্ৰকৃত শক্তি উন্মোচন কৰিব আৰু কৌশলগত নম্ৰতা আনিব। মূল সাফল্য (সীতাক বিচাৰি পোৱা) অক্ষুণ্ণ ৰাখি, ৰাৱণক সৈন্য সমাবেশ কৰিবলৈ বাধ্য কৰাবলৈ তেওঁ নিয়ন্ত্ৰিত অশান্তি সৃষ্টি কৰাৰ সংকল্প লয়। অশোকবনৰ নন্দন-সদৃশ সৌন্দৰ্যৰ প্ৰশংসা কৰিও তেওঁ “শুকান অৰণ্যত অগ্নিৰ দৰে” তাক ধ্বংস কৰাৰ সিদ্ধান্ত লয়, যাতে ক্ৰোধত ৰাক্ষসসকল ঘোঁৰা, ৰথ আৰু হাতীসহ, ত্ৰিশূল আৰু লৌহ-বল্লমেৰে সজ্জিত হৈ ওলাই আহে। তেতিয়া তেওঁ গছ উভালি পেলায়, সৰোবৰ আৰু স্থাপনা ভাঙে, পশু-পক্ষী আৰু সাপ ছত্ৰভংগ কৰে; বাগিচা বনজুইত দগ্ধ অৰণ্যৰ দৰে হৈ পৰে, লতাবিলাক বিশৃঙ্খল নাৰীৰ দৰে কঁপে। লংকাৰ অধিপতিক গভীৰ অসন্তোষ দিয়া পাছত হনুমান দ্বাৰত অৱস্থান কৰে—সংকল্পত দীপ্ত—এবং একেলগে বহু যোদ্ধাৰ সৈতে যুদ্ধ কৰিবলৈ প্ৰস্তুত থাকে।
Sarga 42
द्विचत्वारिंशः सर्गः (Sarga 42): Omens in Laṅkā, Report to Rāvaṇa, and the Kinkara Assault
সৰ্গটোৰ আৰম্ভণিতে লংকাত চৰাইৰ চিঞৰ, গছ ভাঙি পৰা আৰু জন্তুবোৰৰ পলায়নৰ দৰে অশুভ লক্ষণ দেখা যায়, যিবোৰ ৰাক্ষসসকলৰ বাবে বিপদৰ সংকেত আছিল। সাৰ পোৱা ৰাক্ষসীসকলে অশোক বন ধ্বংস হোৱা দেখি সীতা দেৱীক অনুপ্ৰৱেশকাৰীজনৰ বিষয়ে প্ৰশ্ন কৰে। সীতাই সংযত ভাৱে উত্তৰ দিয়ে যে কেৱল একে প্ৰজাতিৰ লোকেহে আনৰ উদ্দেশ্য বুজিব পাৰে। কিছুমান ৰাক্ষসীয়ে ৰাৱণৰ ওচৰলৈ গৈ সেই ভয়ানক বানৰটোৰ বিষয়ে জনায়, যিয়ে সীতাৰ সৈতে কথা পাতিছিল আৰু কেৱল তেওঁৰ বিশ্ৰামৰ ঠাই আৰু শিমশুপা গছজোপাৰ বাহিৰে গোটেই উদ্যানখন ধ্বংস কৰি পেলাইছিল। ৰাৱণৰ খং জুইৰ দৰে জ্বলি উঠে আৰু তেওঁৰ চকুৰ পৰা চাকিৰ তেলৰ দৰে চকুপানী নিগৰিবলৈ ধৰে। তেওঁ হনুমানক ধৰিবলৈ আশী হাজাৰ 'কিংকৰ' নামৰ য যোদ্ধাক পঠিয়াই দিয়ে। হনুমানে তোৰণৰ ওচৰত নিজৰ শৰীৰ বিশাল কৰি শ্ৰীৰামৰ জয়ধ্বনি দিয়ে আৰু নিজৰ আনুগত্য প্ৰকাশ কৰে। তেওঁ এডাল লোহাৰ দণ্ড (পৰিঘ) লৈ সেই বিশাল বাহিনীক নিমিষতে ধ্বংস কৰি পেলায় আৰু পুনৰ যুদ্ধৰ বাবে প্ৰস্তুত হৈ তোৰণত অৱস্থান কৰে। বাচি যোৱা সৈনিকসকলে ৰাৱণক এই সংহাৰৰ খবৰ দিয়ে, যাৰ ফলত ৰাৱণে প্ৰহস্তৰ পুত্ৰক যুদ্ধলৈ পঠিয়াই দিয়ে।
Sarga 43
चैत्यप्रासाद-विध्वंसः (Destruction of the Chaitya Palace and Hanuman’s Proclamation)
কিঙ্কৰ-বধৰ পিছত হনুমানে মনতে ভাবিলে—উদ্যান ধ্বংস হ’ল, কিন্তু দেৱালয় সদৃশ ‘চৈত্য-প্ৰাসাদ’ এতিয়াও অক্ষত। নিজৰ বল প্ৰকাশ কৰিবলৈ তেওঁ মেরু-শৃঙ্গৰ দৰে উচ্চ প্ৰাসাদ-শিখৰত উঠি বাহু-তাড়নৰ গর্জনে লংকা গুঞ্জাই তোলে। তাৰ পাছত জয়-প্ৰশস্তিৰূপে ৰাম-লক্ষ্মণ আৰু সুগ্ৰীৱৰ বিজয় কামনা কৰি, নিজৰ পৰিচয় ঘোষণা কৰে—“মই ৰামৰ দাস, শত্রু-সেনাৰ নিধনকাৰী।” তেওঁ অতিশয় পৰাক্ৰম বৰ্ণনা কৰে—“ৰাৱণৰ সহস্ৰজনো মোৰ প্ৰতিবল নহয়; শিলা আৰু বৃক্ষ লৈ সহস্ৰশঃ প্ৰহাৰ কৰিবলৈ সক্ষম।” এই ঘোষ শুনি চৈত্যৰ পালকসকল শতাধিক ৰাক্ষস নানা অস্ত্ৰ—প্ৰাস, খড়্গ, পৰশু আদি লৈ আহি তেওঁক ঘেৰে। ক্ৰুদ্ধ হনুমানে ভীমৰূপ ধৰি সোনাৰে অলংকৃত এক স্তম্ভ উপড়াই লয়; শতধাৰাৰ দৰে ঘূৰাই সংঘর্ষত অগ্নি উৎপন্ন কৰি প্ৰাসাদ দহায় আৰু শত ৰাক্ষস নিধন কৰে। আকাশত স্থিত হৈ পুনৰ ঘোষণা কৰে—সুগ্ৰীৱৰ অগণিত সহস্ৰ-কোটি বানৰ পৃথিৱীত বিচৰণ কৰে, নানা বল-প্ৰমাণে (দশ-নাগবল আদি) যুক্ত; ইক্ষ্বাকুনাথ ৰামৰ সৈতে বৈৰ বঁধাৰ ফলত লংকা আৰু ৰাৱণ আদি অনাশ্ৰয় হ’ব বুলি তেওঁ সূচায়।
Sarga 44
जम्बुमालिवधः (The Slaying of Jambumali)
ਸুন্দৰ কাণ্ডৰ ৪৪ তম সৰ্গত লংকাৰ যুদ্ধ তীব্ৰতৰ হৈ পৰে। ৰাৱণৰ নিৰ্দেশত প্ৰহস্তৰ পুত্ৰ তথা শক্তিশালী ধনুৰ্ধৰ জম্বুমালী হনুমানৰ সৈতে যুঁজিবলৈ আহে। ৰঙা মালা আৰু অলংকাৰেৰে সজ্জিত জম্বুমালীয়ে তেওঁৰ ধনুৰ টংকাৰেৰে ৰাক্ষসৰ শক্তি প্ৰদৰ্শন কৰে। তেওঁ তোৰণত (প্ৰৱেশ দ্বাৰ) অৱস্থান গ্ৰহণ কৰা হনুমানক আক্ৰমণ কৰে আৰু তেওঁৰ মুখ, মূৰ আৰু বুকুত বহুতো তীৰ নিক্ষেপ কৰে। আঘাতপ্ৰাপ্ত হোৱাৰ পিছতো হনুমানে প্ৰতিশোধ লয়। তেওঁ এটা বিশাল শিল নিক্ষেপ কৰে, যাক জম্বুমালীয়ে তেওঁৰ তীৰেৰে ধ্বংস কৰি পেলায়। তাৰ পিছত হনুমানে এজোপা শাল গছ উভালি লৈ ঘূৰাই দিয়ে, কিন্তু সেয়াও কাটি পেলোৱা হয়। অৱশেষত, হনুমানে এডাল লোহাৰ পৰিঘ (গদা) তুলি লয় আৰু তাক তীব্ৰ গতিৰে ঘূৰাই জম্বুমালীৰ বুকুত মাৰি পঠায়। এই প্ৰহাৰত জম্বুমালীৰ শৰীৰ, ৰথ আৰু অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰ সম্পূৰ্ণৰূপে ধ্বংস হৈ যায়। জম্বুমালীৰ মৃত্যুৰ খবৰ পাই ৰাৱণ ক্ৰোধিত হৈ পৰে আৰু মন্ত্ৰীৰ পুত্ৰসকলক যুদ্ধলৈ প্ৰেৰণ কৰে।
Sarga 45
मन्त्रिणां सुतयुद्धम् — Battle with the Sons of the Ministers
এই সৰ্গত ৰাৱণে লংকাৰ প্ৰতিৰক্ষা অধিক কঠোৰ কৰি মন্ত্ৰীসকলৰ সাতজন পুত্ৰক যুদ্ধলৈ প্ৰেৰণ কৰে। তেওঁলোক অগ্নিৰ দৰে দীপ্তিমান, গম্ভীৰ অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰধাৰী আৰু পৰাক্ৰমত প্ৰতিযোগিতামুখৰ। সোনালী জাল, ধ্বজা আৰু পৰিচয়-দণ্ডে সজ্জিত, ঘোঁৰাৰে জোঁতা ৰথত ৰাজপ্ৰাসাদৰ পৰা ওলাই আহে; তেওঁলোকৰ আগমন ধুমুহাৰ দৰে বৰ্ণিত—ৰথৰ গর্জন মেঘগর্জনৰ দৰে, ধনুৰ ঝিলিক বিজুলীৰ দৰে। নগৰৰ মুখ্য তোৰণত তেওঁলোকে হনুমানক লক্ষ্য কৰি বাণৰ বৰষুণ ঢালে, কিছুমুহূৰ্তলৈ তেওঁ বাণৰ আৱৰণত ঢাক খাই যেন অদৃশ্য হয়। কিন্তু হনুমানে আকাশমাৰ্গে সঞ্চৰণ কৰি বাণবৃষ্টি আৰু ৰথৰ গতি দুয়োটাই নিষ্ফল কৰে, আৰু মেঘৰ মাজত বায়ুদেৱৰ দৰে প্ৰকাশ পায়। তাৰ পিছত তেওঁ নিকট-যুদ্ধত নামি হাতৰ তালু, পদাঘাত, মুষ্টি, নখ, বক্ষ আৰু উৰুৰ প্ৰহাৰে মন্ত্ৰী-পুত্ৰসকলক ভূমিসাৎ কৰে; সিহঁতৰ সেনাৰ মনোবল ভাঙি চাৰিওফালে পলাই যায়। পিছত যুদ্ধক্ষেত্ৰত আতংক ছড়ায়—হাতীসকল বেসুৰে চিঞৰে, ঘোঁৰা ঢলি পৰে, ভঙা ৰথ মাটিত ছিটিকি থাকে; লংকা ভয়ংকৰ ক্ৰন্দন আৰু ৰক্তধাৰাৰে প্ৰতিধ্বনিত হয়। এই শক্তিশালী শত্রুসকলক বধ কৰি হনুমান পুনৰ তোৰণৰ দিশে আগবাঢ়ে, অধিক সংঘৰ্ষ বিচাৰি; সৰ্গটোৱে দেখুৱায় যে অলংকৃত শক্তিতকৈ নিয়ন্ত্ৰিত বেগ আৰু স্থিৰ কৌশলেই বিজয় আনে।
Sarga 46
षट्चत्वारिंशः सर्गः — Ravana Deploys Five Generals; Hanuman Destroys the Commanders and the Remaining Host
এই সৰ্গটোত পূৰ্বৰ বিপৰ্যয়ৰ পৰা এক কৌশলগত পৰিৱৰ্তন দেখা যায়। মন্ত্ৰীৰ পুত্ৰসকলৰ মৃত্যুৰ খবৰ পাই ৰাৱণে শোক লুকুৱাই ৰাখে আৰু এক সুচিন্তিত পৰিকল্পনা প্ৰস্তুত কৰে। তেওঁ হনুমানক অপমান বা হত্যা কৰাৰ পৰিৱৰ্তে বন্দী কৰাৰ সিদ্ধান্ত লয়, কিয়নো তেওঁ সন্দেহ কৰে যে এই বানৰজন দৈৱিক শক্তিৰে বলীয়ান। তেওঁ পাঁচজন জ্যেষ্ঠ সেনাপতি—বিৰূপাক্ষ, যূপাক্ষ, দুৰ্ধৰ, প্ৰঘস আৰু ভাস্কৰ্ণক—ৰথ, হাতী, ঘোঁৰা আৰু পদাতিক বাহিনীৰ সৈতে প্ৰেৰণ কৰে। ৰাৱণে তেওঁলোকক সতৰ্ক কৰি দিয়ে যে হনুমানৰ গতি, তেজ আৰু বুদ্ধি বালী বা সুগ্ৰীৱৰ দৰে আন বানৰৰ তুলনাত অসাধাৰণ, সেয়েহে যুদ্ধত জয়ী হ'বলৈ সাৱধানতা অৱলম্বন কৰা প্ৰয়োজন। যুদ্ধৰ বিৱৰণত দেখা যায় যে সেনাপতিসকলে নগৰৰ তোৰণত হনুমানক ঘেৰি ধৰে। দুৰ্ধৰৰ শৰবৰ্ষণ বিফল কৰি হনুমানে নিজৰ আকাৰ বৃদ্ধি কৰে আৰু বজ্ৰৰ দৰে তেওঁৰ ৰথত পৰি তেওঁক হত্যা কৰে। বিৰূপাক্ষ আৰু যূপাক্ষই আকাশমাৰ্গত লোহাৰ হাতুৰীৰে আক্ৰমণ কৰে, কিন্তু হনুমানে এজোপা শাল গছ উভালি লৈ দুয়োকে বধ কৰে। প্ৰঘস আৰু ভাস্কৰ্ণই অস্ত্ৰৰে আক্ৰমণ কৰে, কিন্তু তেজেৰে লুতুৰি-পুতুৰি হৈ থকা আৰু উদিত সূৰ্যৰ দৰে জিলিকি থকা হনুমানে এটা পৰ্বতৰ শৃংগ উভালি লৈ দুয়োকে যমপুৰীলৈ প্ৰেৰণ কৰে। পাঁচজন সেনাপতিৰ পতনৰ পিছত, হনুমানে অৱশিষ্ট সেনাবাহিনীক ধ্বংস কৰে আৰু তোৰণত কালৰূপ ধাৰণ কৰি দণ্ডায়মান হয়।
Sarga 47
अक्षवधः (The Slaying of Prince Aksha) — Sundarakāṇḍa Sarga 47
এই সৰ্গত লংকাৰ প্ৰতিক্ৰিয়া হানুমানজীৰ প্ৰতি নিৰ্ণায়কভাৱে তীব্ৰ হয়। পাঁচজন সেনাপতি সসৈন্য আৰু সৱাহন বিনষ্ট হোৱাৰ সংবাদ পোৱাৰ পাছত ৰাৱণ নীৰৱ সংকেতে পুত্ৰ অক্ষক যুদ্ধলৈ আগবঢ়িবলৈ আদেশ দিয়ে। অক্ষ ৰাজসভাৰ পৰা উঠি সোণ-জড়া ধনুৰে সজ্জিত হৈ, আঠটা দ্ৰুত অশ্বে জোঁতা, অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰে ভৰা দীপ্তিমান ৰথত আৰোহণ কৰে; ৰথৰ আকাশগতি, অস্ত্ৰসম্ভাৰ আৰু ৰাজকীয় শোভা ৰজাৰ শক্তিৰ প্ৰতীক ৰূপে বৰ্ণিত হয়। যুদ্ধ আৰম্ভ হতেই অক্ষে বিষলেপিত তিনিটা তীক্ষ্ণ বাণ হানুমানজীৰ মস্তকত নিক্ষেপ কৰে। এই দ্বন্দ্বৰ মহত্ত্বক দিৱ্য অমঙ্গল-লক্ষণে বৃদ্ধি কৰে—পৃথিৱীৰ ক্ৰন্দন, সূৰ্যৰ দীপ্তি ম্লান হোৱা, বায়ু স্থিৰ হোৱা, পৰ্বত কঁপা আৰু সাগৰ উত্তাল হোৱা। হানুমানজী অক্ষৰ যৌৱন, একাগ্ৰতা আৰু বীৰত্বক সন্মান জনাই ক্ষণিক ধাৰ্মিক চিন্তা কৰে—এনে যোগ্য, নবযুৱক যোদ্ধাক বধ কৰা উচিত নে; কিন্তু সিদ্ধান্ত লয় যে অনিয়ন্ত্ৰিত পৰাক্ৰম অবহেলিত অগ্নিৰ দৰে বৃদ্ধি পায়। তাৰ পাছত হানুমানজীয়ে আঠটা অশ্ব বধ কৰি ৰথ ভাঙি পেলায়, আৰু আকাশতে অক্ষক ভৰিৰ পৰা ধৰি ঘূৰাই মাটিত আছাড় মাৰে। ইয়াত ৰাৱণ ভীত হয়, আৰু ঋষি-মুনি তথা দেৱগণ বিস্মিত হয়। সৰ্গৰ অন্তত হানুমানজী পুনৰ তোৰণ-দ্বাৰলৈ উভতি যায়—যেন যমৰূপে অধিক সংহাৰৰ বাবে প্ৰস্তুত—ই লংকাৰ সাধাৰণ প্ৰতিৰক্ষা ভাঙি পৰাৰ সংকেত দিয়ে।
Sarga 48
इन्द्रजित्प्रेषणम्—ब्रह्मास्त्रबन्धः, हनूमद्ग्रहणं, रावणसभाप्रवेशः (Indrajit’s Deployment—Brahmāstra Binding, Hanuman’s Capture, Entry into Ravana’s Court)
অক্ষবধৰ পিছত ৰাক্ষসাধিপতি ৰাৱণে ক্ৰোধ সংযম কৰি ইন্দ্ৰজিতক আদেশ দিয়ে—সেনানাশ নকৰাকৈ শত্রুক দমন কৰিব, নিজৰ বল-শত্রুবল বিচাৰ কৰি, অস্ত্ৰবিদ্যাৰ যথাযথ প্ৰয়োগেৰে কাৰ্য সিদ্ধ কৰিব। পিতামহাস্ত্ৰে সমৃদ্ধ ইন্দ্ৰজিত দিৱ্য ৰথত, চাৰিঘোৰাযুক্ত ৰথেৰে হনুমানৰ প্ৰতি যাত্ৰা কৰে। দুয়োৰে তীব্ৰ বেগেৰে হোৱা যুদ্ধ সকলো জীৱৰ মনোহৰ হয়; ইন্দ্ৰজিতৰ ‘অমোঘ’ শৰো লক্ষ্যক সম্পূৰ্ণৰূপে নিবাৰণ কৰিব নোৱাৰে। তেতিয়া হনুমানৰ অবধ্যতা বুজি, তেওঁ নিগ্ৰহৰ বাবে ব্ৰহ্মাস্ত্ৰ প্ৰয়োগ কৰে। হনুমানে ব্ৰহ্মাস্ত্ৰ-বন্ধন চিনিও, নিজ মুক্তিশক্তি স্মৰণ থাকিলেও, পিতামহৰ আজ্ঞা মানি থাকে—ৰণনীতিৰ লাভৰ বাবে ৰাক্ষসেন্দ্ৰৰ দৰ্শন লাভ কৰিবলৈ। ৰাক্ষসসকলে শণবল্ক আৰু বৃক্ষচীৰ আদি দি পুনৰ বঁধা দিলে ব্ৰহ্মাস্ত্ৰ-বন্ধন সৰি যায়, কিয়নো অস্ত্ৰ-বন্ধনে অন্য বন্ধন সহ্য নকৰে। ইন্দ্ৰজিতে হনুমানক সভালৈ লৈ যায়; ৰাক্ষসসকলে নানা দণ্ডৰ আলোচনা কৰে। ৰাৱণে মন্ত্ৰী-বৃদ্ধসকলক হনুমান বিষয়ে সোধে; হনুমানে নিজৰ পৰিচয় দি নিবেদন কৰে যে তেওঁ ‘হৰীশ্বৰ’ শ্ৰীৰামৰ দূত।
Sarga 49
रावणदर्शनम् — Hanuman Beholds Ravana in Court
সৰ্গ ৪৯ত হনুমানক বান্ধি টানি-ঘচিয়াই অপমান কৰি ৰাৱণৰ সন্মুখত জোৰকৈ উপস্থিত কৰা হয়। এই অপমানজনক কাৰ্য দেখি হনুমান বিস্মিত হয় আৰু সংযত ক্ৰোধেৰে জ্বলি উঠে; তেওঁৰ চকু ৰঙা হয়, তথাপি ধৈৰ্য নেহেৰুৱায়। তাৰ পিছত বৰ্ণনা ৰাজসভাৰ দৰ্শনলৈ সলনি হয়। ৰাৱণক ঘন দৃশ্য-তালিকাৰে বৰ্ণনা কৰা হৈছে—মুক্তাজাল-জড়িত সোণালী মুকুট, হীৰা-খচিত অলংকাৰ, ৰেশমী বস্ত্ৰ, ৰক্তচন্দনৰ লেপ আৰু দেহত সূক্ষ্ম অলংকৃত নক্সা—যিয়ে ভৌতিক ঐশ্বৰ্যৰ জৰিয়তে ৰাজকীয় অধিকাৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰে। তেওঁৰ দশমুখ আৰু ভয়ংকৰ দেহৰ তুলনা মন্দৰ পৰ্বতৰ শিখৰসমূহৰ সৈতে কৰা হয়; কেতিয়াবা মেৰু পৰ্বতৰ ওপৰত বৰষুণে ভৰা মেঘৰ দৰে, কেতিয়াবা চাৰিসাগৰে বেষ্টিত জগতৰ দৰে তেওঁৰ মহিমা প্ৰকাশ পায়। সভাত চামৰ-চৌৰী ধৰা সজোৱা পৰিচাৰকসকল আছে আৰু চাৰিজন প্ৰধান মন্ত্ৰী—দুৰ্ধৰ, প্ৰহস্ত, মহাপাৰ্শ্ব আৰু নিকুম্ভ—গৰ্বিত আৰু পৰামৰ্শত নিপুণ বুলি চিত্ৰিত। হনুমানৰ অন্তৰালাপ নৈতিক দৃষ্টিৰে দৃশ্যটোক পুনৰ ব্যাখ্যা কৰে: তেওঁ ৰাৱণৰ ৰূপ, সাহস, বল আৰু দীপ্তি স্বীকাৰ কৰে, কিন্তু সিদ্ধান্ত লয় যে কেৱল অধৰ্মই তেওঁক দেবতাসকলৰো ৰক্ষক হ’বলৈ বাধা দিয়ে; লোকনিন্দিত নিষ্ঠুৰ কৰ্ম আৰু প্ৰলয়ংকৰ ক্ৰোধৰ সামৰ্থ্যৰ বাবেই ৰাৱণভয় জন্মে। এইদৰে অধ্যায়টোৱে ৰাজকীয় জাঁকজমক আৰু নৈতিক ব্যৰ্থতাক একেলগে তুলনা কৰি ধৰ্মকেন্দ্ৰিক ক্ষমতাৰ মূল্যায়ন স্থাপন কৰে।
Sarga 50
रावण-प्रहस्त-हनूमद्वार्ता (Ravana and Prahasta Question Hanuman)
সুন্দরকাণ্ডৰ সৰ্গ ৫০ত লংকাৰ ৰাজসভাত বন্দী হনুমানক জিজ্ঞাসাবাদ কৰা হয়। ৰাৱণ ক্ৰুদ্ধ হ’লেও অন্তৰত সংশয় ৰাখে; দীপ্তিমান ‘তাম্ৰ-নয়ন’ বানৰটোক চাই সি মনে মনে ভাবে—ই শাপবশতঃ ঘূৰি অহা নন্দী নেকি, নে আন কোনো ভয়ংকৰ সত্তা। ৰাৱণে মন্ত্রী প্ৰহস্তক আদেশ দিয়ে যে বন্দীৰ উৎপত্তি, উদ্দেশ্য, ৰাজউদ্যান ধ্বংস, আৰু ৰাক্ষসী প্ৰহৰীসকলক ভয় দেখুওৱাৰ কথা সুধিব। প্ৰহস্তে কূটনৈতিক ভঙ্গীত আশ্বাস দিয়ে—সত্য ক’লে শর্তসাপেক্ষে মুক্তি সম্ভৱ; লগতে সন্দেহ তোলে যে ইন্দ্ৰ, যম, বৰুণ, কুবেৰ/বৈশ্ৰৱণ বা বিষ্ণুৰ প্ৰেৰণা লৈ কোনো গুপ্তচৰ-দূত আহিছে নেকি। হনুমানে স্পষ্টকৈ উত্তৰ দিয়ে—সেই দেৱতাসকলৰ পৰা সি প্ৰেৰিত নহয়, কুবেৰসঙ্গেও কোনো মিত্ৰতা নাই; সি বানৰ-জন্ম। উদ্যান ধ্বংস আৰু যুদ্ধ সি দর্শন লাভৰ উপায় হিচাপে আৰু আক্রমণ কৰা ৰাক্ষসসকলৰ বিৰুদ্ধে আত্মৰক্ষাৰ বাবে কৰিছিল বুলি কয়। ব্ৰহ্মাৰ বৰদানৰ কাৰণে সি স্বেচ্ছায় বন্ধন মানি লৈছিল, আৰু নিজৰ মিশন ঘোষণা কৰে—সি পৰাক্ৰমী ৰাঘৱৰ দূত, ৰাৱণক কল্যাণময় উপদেশ আৰু হিতবাণী দিবলৈ আহিছে।
Sarga 51
हनूमदुपदेशः रावणस्य च कोपः (Hanuman’s Counsel to Ravana and Ravana’s Wrath)
এই সৰ্গত হনুমানে ৰাৱণৰ পৰাক্ৰম লক্ষ্য কৰি দূত-বাক্যৰ দৰে সংযত আৰু অৰ্থগম্ভীৰ ভাষণে কথা কয়। তেওঁ নিজকে সুগ্ৰীৱৰ দূত আৰু শ্ৰীৰামৰ দাস বুলি পৰিচয় দিয়ে আৰু ঘটনাক্ৰম বৰ্ণনা কৰে—সীতা আৰু লক্ষ্মণসহ ৰামৰ বনবাস, সীতাৰ হৰণ, ঋষ্যমূকত সুগ্ৰীৱৰ সৈতে সাক্ষাৎ, ৰামৰ একেটা বাণে বালীৰ বধ, আৰু সুগ্ৰীৱৰ আদেশত দিশে-দিশে তথা নানা ৰাজ্যত বৃহৎ অনুসন্ধান-দল প্ৰেৰণ। হনুমানে নিজৰ সাগৰ-লঙ্ঘন (শত যোজন) উল্লেখ কৰি নিশ্চিত কৰে যে ৰাৱণৰ গৃহত তেওঁ সীতাক দেখা পাইছে। তাৰ পাছত তেওঁ ধৰ্মৰ যুক্তি আগবঢ়ায়—অন্যৰ পত্নী অপহৰণ মূল-বিনাশী অধৰ্ম, তপস্যা আৰু বিবেকৰ খ্যাতিসম্পন্ন শাসকৰ বাবে অযোগ্য। তেওঁ ৰাম-লক্ষ্মণৰ অপ্রতিহত যুদ্ধশক্তিৰ সতর্কবাণী দিয়ে, সীতাক লংকাৰ বাবে ভয়ংকৰ “কালৰাত্ৰি” বুলি চিহ্নিত কৰে, আৰু জানকীক ঘূৰাই দিয়া ত্ৰিকাল-হিত (অতীত-বৰ্তমান-ভৱিষ্যৎত কল্যাণকাৰী) পথ বুলি উপদেশ দিয়ে। এই মৰ্যাদাপূৰ্ণ কিন্তু অপ্রিয় বাক্য শুনি দশমুখ ৰাৱণ ক্ৰোধে উন্মত্ত হৈ হনুমানক বধ কৰিবলৈ আদেশ দিয়ে; ইয়াত কূটনৈতিক সমাধানৰ আশা ভাঙি পৰে।
Sarga 52
दूतधर्म-परामर्शः (Envoy-Immunity and Royal Counsel in Ravana’s Court)
সুন্দরকাণ্ডৰ ৫২তম সৰ্গত হনুমানৰ ধৰ্মসম্মত বাক্য শুনি ৰাৱণ ক্ৰোধে উন্মত্ত হয় আৰু হনুমানক বধ কৰিবলৈ আদেশ দিয়ে। তেওঁ কয় যে “পাপী”ক হত্যা কৰাটো পাপ নহয়। কিন্তু ৰাজধৰ্মৰ সচেতন ৰক্ষক বিভীষণ এই আদেশ সমৰ্থন নকৰে। তেওঁ যুক্তি দিয়ে যে দূতবধ ৰাজনৈতিক নীতি আৰু স্বীকৃত দূতধৰ্মৰ সম্পূৰ্ণ বিৰোধী; দূতক হত্যা কৰা অনুচিত। শাস্ত্ৰ-প্ৰথা অনুসাৰে দূতৰ বাবে অঙ্গচ্ছেদ, বেত্ৰাঘাত, মুণ্ডন, বিকৃতি আদি দণ্ড থাকিব পাৰে, কিন্তু মৃত্যুদণ্ড নিষিদ্ধ। বিভীষণ কৌশলগত দিশো দেখুৱায়—হনুমানক মাৰিলে কোনো লাভ নহয়; সাগৰ পাৰ হৈ উভতি যাব পৰা একমাত্ৰ বাৰ্তাবাহকক নাশ কৰিলে লংকাৰ লাভৰ পথ বন্ধ হয়, আৰু অনুকূল শর্তত নিৰ্ণায়ক যুদ্ধৰ সুযোগো নষ্ট হ’ব পাৰে। সেয়ে তেওঁ শক্তি দূতৰ ওপৰত নহয়, ৰাম-লক্ষ্মণৰ ওপৰত কেন্দ্ৰিত কৰিবলৈ উপদেশ দিয়ে। শেষত ৰাৱণে বিভীষণৰ পৰামৰ্শ গ্ৰহণ কৰে; এই সৰ্গে পুনৰ স্মৰণ কৰায় যে ৰাষ্ট্ৰনীতি ক্ৰোধক সংযম কৰি যুক্ত-অযুক্ত বিচাৰে চলিব লাগে।
Sarga 53
लाङ्गूलदाह-पर्यटनम् (The Burning Tail and the Parade through Laṅkā)
সৰ্গ ৫৩ত ন্যায়-নীতি আৰু কৌশলৰ এক শৃংখলা দেখা যায়। বিভীষণৰ উপদেশ শুনি—দূতক বধ কৰা নিন্দিত—ৰাৱণ হনুমানক হত্যা নকৰি দণ্ড বিধান কৰে: বানৰৰ অলংকাৰ-সম প্ৰিয় লেঙুৰত অগ্নি জ্বলাই, লংকাৰ চৌমুহনী আৰু ৰাজপথেৰে তাক পৰ্যটন কৰোৱা হ’ব। ৰাক্ষসসকলে কপাহৰ কাপোৰে লেঙুৰ মেৰাই তেলত ভিজাই অগ্নি সংযোগ কৰে; জনতা গোট খায়, আৰু নগৰৰ ৰাজহুৱা স্থান ৰাজ্যিক ভীতি-প্ৰদৰ্শনৰ মঞ্চ হৈ উঠে। বন্ধনবদ্ধ হনুমানে বিচাৰ কৰে—ইচ্ছা কৰিলে ৰাক্ষসসকলক ধ্বংস কৰিব পাৰে—তথাপি ৰামৰ সন্তোষৰ বাবে অপমান সহে আৰু দিনৰ পোহৰত লংকাৰ দুৰ্গ-প্ৰাচীৰ পুনৰ পৰ্যবেক্ষণৰ সুযোগ লয়। সীতাই এই নিষ্ঠুৰ সংবাদ শুনি পতিব্ৰতা-ধৰ্ম আৰু তপস্যাৰ শপথে অগ্নিদেৱক প্ৰাৰ্থনা কৰে যেন হনুমানৰ বাবে জ্বালা শীতল হয়; অগ্নিয়ে সঁচাকৈয়ে তাক ক্ষতি নকৰে। হনুমানে ইয়াক সীতাৰ সতীত্ব, ৰামৰ তেজ আৰু পৱনদেৱৰ সহায়ৰ ফল বুলি বুজে। নগৰদ্বাৰত উপস্থিত হৈ হনুমানে বন্ধন ছিঙি পেলায়, দেহ বিস্তাৰ কৰে, তোৰণৰ ওচৰত থকা লৌহ-গদা ধৰি প্ৰহৰীসকলক বধ কৰে। কিৰণ-মালাৰে বিভূষিত সূৰ্যৰ দৰে সি লংকাৰ ওপৰত দীপ্ত হয়—আগন্তুক দাহ আৰু অবৰোধৰ কাব্যিক পূৰ্বাভাস দিয়া।
Sarga 54
लङ्कादाहः — The Burning of Lanka (Catuḥpañcāśaḥ Sargaḥ)
ਸৰ্গ ৫৪ত হনুমানৰ দ্বাৰা লংকা দহনৰ বিৱৰণ দিয়া হৈছে। সীতাৰ সন্ধান আৰু ৰাৱণৰ সৈতে কথোপকথনৰ পিছত, হনুমানে তেওঁৰ নেজত লগা জুইক লংকাৰ বিনাশৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰাৰ সিদ্ধান্ত লয়। তেওঁ এটা ছাদৰ পৰা আন এটা ছাদলৈ জপিয়াই গৈ প্ৰহস্ত, মহাপাৰ্শ্ব, ইন্দ্ৰজিৎ আৰু আন প্ৰধান ৰাক্ষসসকলৰ ভৱনবোৰত জুই লগাই দিয়ে। কিন্তু ধৰ্ম আৰু ভৱিষ্যতৰ মিত্ৰতাৰ চিন স্বৰূপে, তেওঁ বিভীষণৰ গৃহক সুৰক্ষিত কৰি ৰাখে। তাৰ পিছত হনুমান ৰাৱণৰ মূল প্ৰাসাদলৈ আগবাঢ়ে, যি মেৰু পৰ্বতৰ দৰে বিশাল আৰু ৰত্নখচিত আছিল। তেওঁ প্ৰলয়ৰ মেঘৰ দৰে গৰ্জন কৰি সেই প্ৰাসাদত অগ্নি সংযোগ কৰে। বতাহৰ সহায়ত জুই দাউদাউ কৈ জ্বলি উঠে, যাৰ ফলত সোণৰ খিৰিকী আৰু মণি-মুক্তাৰ গাঁথনিবোৰ খহি পৰে। ৰাক্ষসসকলৰ মাজত হাহাকাৰ লাগে আৰু তেওঁলোকে ভাবিবলৈ ধৰে যে এই বানৰজন ইন্দ্ৰ, যম নে সাক্ষাৎ কাল। দেৱতাসকলে হনুমানৰ এই বীৰত্বপূৰ্ণ কাৰ্যৰ প্ৰশংসা কৰে।
Sarga 55
लङ्कादाहानन्तरचिन्ता — Hanuman’s Post-Conflagration Self-Examination and Assurance of Sita’s Safety
লেজত অগ্নি জ্বলাই লংকা দাহ কৰি, সাগৰত সেই অগ্নি নুমুৱাই হানুমানে জ্বলি থকা নগৰখন চায়। তেতিয়া ভয় আৰু আত্মগ্লানিয়ে তেওঁক আৱৰি ধৰে। তেওঁ ক্ৰোধৰ নৈতিক স্বৰূপ বৰ্ণনা কৰে—ক্ৰোধে বিবেচনা নষ্ট কৰে, কঠোৰ বাক্য উলিয়ায়, জ্যেষ্ঠজনৰ প্ৰতিও হিংসা ঘটাব পাৰে, আৰু যিকোনো অনুচিত কৰ্মকো যেন অনুমোদিত বুলি দেখুৱায়। তেওঁ আশংকা কৰে—লংকা দাহ কৰোঁতে ক’ত সীতাৰ সুৰক্ষাই, অৰ্থাৎ অভিযানৰ মূল, বিনষ্ট হ’ল নেকি। এই চিন্তাই আত্মহননৰ ভাব জাগায় আৰু ইক্ষ্বাকু বংশৰ (ৰাম, লক্ষ্মণ, ভৰত, শত্রুঘ্ন) লগতে সুগ্ৰীৱৰ মিত্ৰসেনাৰ ওপৰত পৰিব পৰা ৰাজনৈতিক বিপৰ্যয়ৰ শৃংখলাও কল্পনা কৰে। তাৰ পাছত শুভ নিমিত্ত আৰু ধৰ্মীয় যুক্তিয়ে তেওঁক আশ্বাস দিয়ে: জানকীৰ পতিব্ৰতা, তপস্যা, সত্যনিষ্ঠা আৰু ৰামৰ ৰক্ষাশক্তিৰ বাবে তেওঁ অগ্নিত অদাহ্য—‘অগ্নিয়ে অগ্নিক দাহ নকৰে।’ আকাশত চাৰণসকলৰ বাণী শুনা যায়—লংকা দগ্ধ হ’ল, কিন্তু জানকী নহ’ল। এই প্ৰমাণ, নিমিত্ত আৰু স্তুতিত নিশ্চিত হৈ হানুমানে স্থিৰ কৰে—পুনৰ সীতাক সশৰীৰে দেখা কৰি তাৰ পাছত সফল সংবাদ লৈ প্ৰস্থান কৰিব।
Sarga 56
षट्पञ्चाशः सर्गः — वैदेही-आश्वासनम् तथा अरिष्टारोहणम् (Consoling Sita and Ascending Mount Arishta)
এই সৰ্গত হনুমানৰ সীতাৰ সৈতে সাক্ষাৎ সমাপ্ত হয় আৰু তেওঁৰ প্ৰত্যাৱর্তনৰ মহাছালৰ প্ৰসঙ্গ আৰম্ভ হয়। হনুমানে শিংশুপা বৃক্ষৰ ওচৰত ভক্তিভাৱে প্ৰণাম কৰি স্পষ্টকৈ কয় যে সীতা অক্ষত আৰু অনাহত—দূতৰ প্ৰথম কৰ্তব্য সত্য সাক্ষ্য দিয়া আৰু শ্ৰদ্ধাৰে সম্বোধন কৰা। তাৰ পাছত সীতাই ভৰ্তৃ-স্নেহ তথা পতিব্ৰতা-ধৰ্মেৰে কয় যে হনুমান সক্ষম, কিন্তু ৰামৰ উদ্ধাৰ এনেদৰে হ’ব লাগিব যাতে তেওঁৰ যুদ্ধযোগ্য পৰাক্ৰম প্ৰকাশ পায়—লংকা বাণবৃষ্টিত বিধ্বস্ত হ’ব আৰু সীতাৰ পুনৰুদ্ধাৰ ৰামৰ মৰ্যাদাৰ অনুৰূপ হ’ব। হনুমানে যুক্তিসংগত আশ্বাস দিয়ে যে ৰাম শ্ৰেষ্ঠ বানৰ আৰু ভল্লুকসেনাসহ শীঘ্ৰে আহিব আৰু তেওঁৰ দুখ দূৰ কৰিব; তাৰ পাছত বিধিপূৰ্বক বিদায় লয়। পিছত দৃশ্য সৰি যায় অরিষ্ট পৰ্বতলৈ—কাব্যধর্মী বৰ্ণনাত পৰ্বতক যেন জীৱন্ত কৰি তোলা হয়: মেঘে আৱৰা, খনিজ-চকুৰ দৰে দীপ্ত, বেদপাঠ সদৃশ নিনাদ কৰা জলধাৰা আৰু প্ৰতিধ্বনিত জলপ্ৰপাত। হনুমানে পৰ্বত আৰোহণ কৰি দেহ বিস্তাৰ কৰে আৰু লৱণাৰ্ণৱ পাৰ হ’বলৈ সাজু হয়; তেওঁৰ চাপত শিলা চূৰ্ণ হয়, গছ কঁপে, সিংহ আতংকিত হয়, বিদ্যাধৰীসকল বিচ্ছিন্ন হয় আৰু অলৌকিক সত্তাসকল আকাশলৈ উৰি যায়; পৰ্বতটোও যেন দবাই সমান হৈ পৰে। শেষত হনুমানে অনায়াসে আকাশলৈ জাঁপ মাৰি ঢৌ-আঘাত কৰা সাগৰ পাৰ হৈ উত্তৰ তীৰলৈ, ৰামৰ পুনৰ মিলনৰ উদ্দেশ্যে, গমন কৰে।
Sarga 57
सप्तपञ्चाशः सर्गः — Hanumān’s Return, Roar of Success, and the Announcement “Sītā Seen”
সৰ্গ ৫৭ত হনুমান লংকাৰ পৰা উত্তৰ তীৰলৈ উভতি উৰা মাৰে। আকাশক এক দীঘল জ্যোতিৰ্বৈজ্ঞানিক-সমুদ্ৰীয় উপমাৰে ‘সমুদ্ৰ’ৰ দৰে বৰ্ণনা কৰা হৈছে—চন্দ্ৰ-সূৰ্য কমল আৰু জলচৰ পখীৰ দৰে, নক্ষত্ৰসমূহ জলজ প্ৰাণীৰ দৰে, মেঘ তীৰৰ উদ্ভিদৰ দৰে, আৰু বতাহে তোলা ঢৌ সমুদ্ৰ-তৰংগৰ দৰে দেখা যায়। মেঘপুঞ্জৰ মাজত হনুমান কেতিয়াবা অদৃশ্য, কেতিয়াবা দৃশ্য হয়—যেন মেঘে ঢাকি থোৱা চন্দ্ৰ পুনৰ প্ৰকাশ পায়। তেওঁৰ গর্জন—বজ্ৰধ্বনি সদৃশ—দূৰৰ পৰাই সফলতাৰ সংকেত দিয়ে। অপেক্ষাৰত বানৰসকলৰ হতাশা উচ্ছ্বাসময় আশালৈ পৰিণত হয়। জাম্বৱান ধ্বনিৰ গুণ শুনিয়েই কাৰ্য সিদ্ধ হোৱা বুলি অনুমান কৰে; এনে বিজয়-নাদ ব্যৰ্থতাৰ পৰা উদ্ভৱ নহয় বুলি তেওঁ যুক্তি প্ৰকাশ কৰে। হনুমান মহেন্দ্ৰ পৰ্বতত অৱতৰণ কৰে; বানৰসকলে অৰ্ঘ্য-আদি নিবেদন আৰু নমস্কাৰে তেওঁক আদৰণি জনায়। তেতিয়া হনুমানে সংক্ষিপ্ত কিন্তু নিৰ্ণায়ক সংবাদ দিয়ে—“দৃষ্টা সীতা”—সীতাদেৱীক দেখা হৈছে; আৰু অশোকবাটিকাত ৰাক্ষসী প্ৰহৰাৰ মাজত তেওঁৰ অৱস্থাৰ কিছুমান লক্ষণো উল্লেখ কৰে। সৰ্গৰ অন্তত সকলোৱে আনন্দোৎসৱ কৰে আৰু লংকা, সীতা আৰু ৰাৱণ সম্পৰ্কে সম্পূৰ্ণ বিৱৰণ শুনিবলৈ সাজু হয়।
Sarga 58
सुन्दरकाण्डे अष्टपञ्चाशः सर्गः — हनुमद्वृत्तान्तकथनम्, सीताभिज्ञान-प्रदानम्, लङ्कादाह-वर्णनम्
মহেন্দ্ৰ পৰ্বতৰ শিখৰত বানৰসকল আনন্দিত হয়। জাম্বৱানে হনুমানক তেওঁৰ সমগ্ৰ অভিযানৰ বিৱৰণ দিবলৈ অনুৰোধ কৰে আৰু কোন কথা স্পষ্টকৈ ক’ব, কোন কথা কৌশলেৰে সংযত ৰাখিব—সেয়াও নিৰ্দেশ কৰে। হনুমানে সাগৰ পাৰ হোৱাৰ সময়ত সুৰসাৰ পৰীক্ষা আৰু সিংহিকাৰ আক্ৰমণ, তাৰ পিছত গোপনে লংকাত প্ৰৱেশ কৰি অশোকবাটিকাত ৰাক্ষসীসকলৰ পাহাৰাত থকা মাতা সীতাৰ দৰ্শনৰ কথা বৰ্ণনা কৰে। তেওঁ ৰাৱণৰ বলপূৰ্বক প্ৰলোভন-ভয় দেখুওৱা আৰু সীতাৰ অটল অস্বীকাৰ, ত্ৰিজটাৰ শুভ-সংকেতময় উপদেশ, আৰু ইক্ষ্বাকু বংশৰ স্মৰণেৰে কথোপকথন আৰম্ভ কৰাৰ উপায় ক’বলৈ ধৰে। তাৰ পিছত পৰস্পৰ পৰিচয় সম্পন্ন হয়: হনুমানে প্ৰণাম কৰি শ্ৰীৰামৰ মুদ্ৰিকা ‘অভিজ্ঞান’ ৰূপে আগবঢ়ায়; সীতাই ৰামৰ বাবে অমূল্য ৰত্ন দি ক’বলৈ কয় যাতে বিৱৰণ শুনি ৰাম শীঘ্ৰ আহে, আৰু দুমাহৰ সীমাৰ কথা সতৰ্ক কৰে। পিছত হনুমানে পৰিকল্পিতভাৱে তীব্ৰতা বৃদ্ধি কৰি উপবন ধ্বংস কৰে, একে একে ৰাক্ষসদলক পৰাস্ত কৰে আৰু অক্ষকো নিধন কৰে। ইন্দ্ৰজিতে ব্ৰহ্মাস্ত্ৰেৰে তেওঁক বন্দী কৰে; বিভীষণৰ হস্তক্ষেপত দূতধৰ্মৰ অক্ষুণ্ণতা বিষয়ে বিতৰ্ক হয়, তথাপি দণ্ডস্বৰূপে পুচ্ছত অগ্নি লগোৱা হয়—সেই অগ্নিয়েই লংকা-দাহৰ কাৰণ হয়। সীতাৰ সুৰক্ষা লৈ হনুমানৰ উদ্বেগ শুভ লক্ষণ আৰু আকাশবাণীৰে নাশ হয় যে সীতা অক্ষত; তাৰ পিছত তেওঁ বানৰসকলৰ ওচৰলৈ উভতি গৈ বিৱৰণ সম্পূৰ্ণ কৰে আৰু পৰৱৰ্তী কৌশলগত পৰ্যায় আৰম্ভ কৰিবলৈ উদ্দীপনা জগায়।
Sarga 59
हनूमद्वृत्तान्तः—वानरबलप्रशंसा च (Hanuman’s Report and Praise of the Vanara Host)
পূৰ্বৰ বৰ্ণনা সমাপ্ত কৰি হনুমানে জাম্বৱানৰ নেতৃত্বত জ্যেষ্ঠ বানৰসকলৰ আগত অভিযানৰ বিস্তৃত প্ৰতিবেদন আগবঢ়ায়। তেওঁ দৃঢ়কৈ কয় যে ইন্দ্ৰজিতে ব্ৰহ্মাস্ত্ৰ, ঐন্দ্ৰাস্ত্ৰ, ৰৌদ্ৰাস্ত্ৰ, বায়ব্যাস্ত্ৰ আৰু বাৰুণাস্ত্ৰ আদি ভয়ংকৰ দিৱ্য অস্ত্ৰ প্ৰয়োগ কৰিলেও লংকা আৰু ৰাৱণৰ সেনাবাহিনী ধ্বংস কৰিবলৈ বানৰবাহিনী সক্ষম। সেই অস্ত্ৰসমূহৰ প্ৰতিউত্তৰ অতি প্ৰবল শক্তিৰে দিবলৈ, “অবিৰাম শিলাবৃষ্টি” পৰ্যন্ত কৰিবলৈ অনুমতি বিচাৰে। তাৰ পাছত তেওঁ বানৰসেনাৰ যুদ্ধ-সম্পদৰ সুসংগত বৰ্ণনা কৰে—জাম্বৱানৰ অচল অটলতা, বালীৰ পুত্ৰে একাই দানৱ-দল নিধন কৰিব পৰা সামৰ্থ্য, পনসা আৰু নীলৰ উৰু-গতিসদৃশ বেগ, আৰু মৈন্দ-দ্বিবিদৰ প্ৰায় অজেয়তা (অশ্বিনী-কুমাৰ বংশ, ব্ৰহ্মাৰ বৰ, অমৃত-পান)। হনুমানে লংকাত কৰা নিজৰ ৰাজঘোষণাও স্মৰণ কৰে—ৰামৰ বিজয় নিশ্চিত আৰু তেওঁ কোসল-নৃপতিৰ দাস—ইয়াৰ দ্বাৰা ধৰ্ম-আধাৰিত মানসিক যুদ্ধৰ উদ্দেশ্য স্পষ্ট হয়। শেষত তেওঁ অশোকবনিকাত শিংশুপা বৃক্ষতলত সীতাৰ অৱস্থা নিখুঁতভাৱে বৰ্ণনা কৰে—ৰাক্ষসীসকলৰ মাজত ঘেৰাও, কৃশ দেহ, তথাপি ৰামভক্তিত অটল; ৰাৱণক প্ৰত্যাখ্যান কৰে আৰু কেতিয়াবা মৃত্যুৰ সংকল্পলৈও যায়। কিন্তু ৰাম–সুগ্ৰীৱৰ মিত্ৰতাৰ সংবাদ পোৱাত তেওঁ বিশ্বাসেৰে শান্ত হয়। লগতে নৈতিক-ধাৰ্মিক যুক্তি দিয়া হয়—সীতাৰ পতিব্ৰতা-শক্তিয়ে ৰাৱণক ধ্বংস কৰিব পাৰিলেও তেওঁ সংযম ধৰে, ৰাৱণৰ মৃত্যু ৰামৰ হাতেই হ’বলৈ এৰি দিয়ে; সেয়ে সভাক পৰৱৰ্তী প্ৰয়োজনীয় পদক্ষেপ ল’বলৈ আহ্বান জনোৱা হয়।
Sarga 60
अङ्गदवाक्यम्—सीताहरण-प्रतिवेदन-धर्मविचारः (Angada’s Counsel on Reporting Without Sita)
সৰ্গ ৬০ত হনুমানে সীতাক দেখা পোৱাৰ সংবাদ দিয়াৰ পাছত বানৰসকলৰ মাজত এক গুৰুত্বপূর্ণ পৰামৰ্শ-বিচাৰ হয়। বালিপুত্ৰ অঙ্গদে কয় যে সীতাক দেহেৰে সৈতে নোলোৱাকৈ ৰামচন্দ্ৰৰ ওচৰলৈ উভতি যোৱা পদ্ধতি আৰু নীতিগতভাৱে ‘অযুক্ত’—কেৱল “দেখিলোঁ, কিন্তু আনিলোঁ নহয়” বুলি কোৱা বীৰত্বখ্যাত যোদ্ধাসকলৰ বাবে অনুচিত। তেওঁ বানৰসকলৰ অতুল লম্ফ-শক্তি আৰু পৰাক্ৰমৰ কথা স্মৰণ কৰাই দিয়ে, যি দেব-দানৱৰ মাজতো দুষ্প্ৰাপ্য; সেয়েহে জনকনন্দিনী জানকীক উদ্ধাৰ কৰাটো সম্ভৱ, কেৱল কামনা নহয়। অঙ্গদে তৎক্ষণাৎ কাৰ্য্যৰ প্ৰস্তাৱ দিয়ে—হনুমানে ইতিমধ্যে বহু মুখ্য ৰাক্ষস যোদ্ধাক নিস্তেজ কৰিছে, এতিয়া বাকী কাম জানকীক গ্ৰহণ কৰি সুৰক্ষিতভাৱে প্ৰস্থান কৰা। জাম্বৱানে কৌশলগত সংযমেৰে উত্তৰ দিয়ে যে অঙ্গদৰ উদ্দেশ্য ধাৰ্মিক, কিন্তু কাৰ্য্যপন্থা ৰামৰ স্থিৰ অভিপ্ৰায় আৰু আজ্ঞাৰ সৈতে মিলিব লাগিব। ধৰ্মত কাৰ্য্যসিদ্ধি কেৱল সক্ষমতাত নহয়, অনুমোদিত পদ্ধতিত নিৰ্ভৰ কৰে—এইদৰে সৰ্গটোৱে উত্সাহ-চালিত উদ্ধাৰ আৰু আজ্ঞা-সমন্বিত নীতিধৰ্মৰ মাজত সুষমা দেখুৱায়।
Sarga 61
मधुवनप्रवेशः — The Vanaras Enter Madhuvana (Honey-Grove Episode)
জাম্বৱানৰ উপদেশ গ্ৰহণ কৰি অঙ্গদ আৰু উভতি অহা বানৰ-নেতাসকলে মহেন্দ্ৰ পৰ্বতৰ পৰা হনুমানৰ সৈতে যাত্ৰা কৰে। তেওঁলোকে হনুমানৰ সফলতা গৌৰৱেৰে প্ৰশংসা কৰি, ৰামকাৰ্য্যত সেৱা কৰিবলৈ মনত দৃঢ় সংকল্প ধৰে। সেনা সুগ্ৰীৱৰ খ্যাত মধুবনলৈ উপস্থিত হয়—ইন্দ্ৰসদৃশ মনোৰম উপবন—যাৰ ৰক্ষক দধিমুখ, সুগ্ৰীৱৰ মাতৃ-পক্ষীয় মামা। আনন্দত উল্লসিত বানৰসকলে অঙ্গদৰ ওচৰত মধু পান কৰাৰ অনুমতি বিচাৰে; অঙ্গদে জাম্বৱানৰ সন্মতি লৈ অনুমতি প্ৰদান কৰে। তাৰ পিছত গীত-নৃত্য আৰু উল্লাসেৰে সকলোৱে মধু পান কৰি উৎসৱ কৰে। কিন্তু উল্লাস ক্ৰমে বিশৃঙ্খল হয়: বাগিচা ক্ষতিগ্ৰস্ত হয়, গছ-ফুল ভাঙি নষ্ট হয়, আৰু মদমত্ততাই সংযম হৰণ কৰে। দধিমুখে ধমকি, বাধা, বিবাদ আৰু সমঝোতা—বিভিন্ন উপায়ে শাসন কৰিবলৈ চেষ্টা কৰে, কিন্তু পৰাভূত হয়; মত্ত বানৰসকলে তেওঁক গালি-গালাজ কৰি আঘাত কৰে আৰু মধুবন লুট কৰি থাকে। এই সৰ্গে সফল অভিযানৰ পিছত উদ্ভৱ হোৱা সামূহিক উচ্ছ্বাসে শাসন, ৰক্ষণাবেক্ষণ আৰু সীমাৰেখাৰ পৰীক্ষা দেখুৱাই, তাৰ পাছতে কাহিনী হনুমানৰ কৃতকাৰ্যতাৰ সংবাদ ৰাজসভালৈ লৈ যায়।
Sarga 62
मधुवनभङ्गः — The Disruption of Madhuvana and Dadhimukha’s Complaint
সৰ্গ ৬২-ত সীতা দেৱীৰ সন্ধান পোৱাৰ পিছত বানৰসকলৰ আনন্দ উল্লাসৰ বৰ্ণনা কৰা হৈছে। হনুমানৰ অনুমতি আৰু অংগদৰ সমৰ্থনত বানৰসকলে মধুবনৰ ৰাজকীয় মৌ পান কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে। তেওঁলোকে অত্যধিক মদ্যপান কৰি উন্মত্ত হৈ পৰে, গছ-গছনি ভাঙি পেলায়, চিঞৰ-বাখৰ কৰে আৰু বাগিচাৰ ৰক্ষীসকলক প্ৰহাৰ কৰে। মধুবনৰ ৰক্ষক দধিমুখে, যি সুগ্ৰীৱৰ এজন জ্যেষ্ঠ আত্মীয় আছিল, তেওঁলোকক বলপূৰ্বক বাধা দিবলৈ চেষ্টা কৰে। কিন্তু মদমত্ত অংগদৰ হাতত তেওঁ পৰাস্ত আৰু আহত হয়। অৱশেষত, দধিমুখে এই পবিত্ৰ বনৰ নিয়ম ভংগৰ বিষয়ে ৰজা সুগ্ৰীৱক জনাবলৈ সিদ্ধান্ত লয়। তেওঁ দ্ৰুতগতিৰে সুগ্ৰীৱৰ ওচৰলৈ উৰি যায়, য’ত শ্ৰীৰাম আৰু লক্ষ্মণো উপস্থিত আছিল, আৰু অভিযোগ দাখিল কৰিবলৈ প্ৰস্তুত হয়।
Sarga 63
दधिमुख-विज्ञापनम् / Dadhimukha Reports the Madhuvana Incident
এই সৰ্গত বানৰ-ৰাজ্যৰ ভিতৰত এক ধৰণৰ ৰাজদৰবাৰী-আইনী অনুসন্ধান দেখা যায়। মধুবনৰ নিযুক্ত ৰক্ষক দধিমুখে সুগ্ৰীৱৰ আগত প্ৰণিপাত কৰি জনায় যে অঙ্গদ আৰু উভতি অহা অনুসন্ধান-দলে সংৰক্ষিত উপবনত প্ৰৱেশ কৰি মধু আৰু ফল ভক্ষণ কৰিছে আৰু ৰক্ষীবাহিনীক বলপূৰ্বক প্ৰতিহত কৰিছে। লক্ষ্মণে দধিমুখৰ দুখৰ কাৰণ সুধে। সুগ্ৰীৱ ঘটনাটোক অন্য দৃষ্টিৰে ব্যাখ্যা কৰে—কাৰ্যসিদ্ধি নোহোৱাকৈ এনে উৎসৱমুখৰ সীমালঙ্ঘন হ’ব নোৱাৰে। তেওঁ অনুমান কৰে যে সীতাৰ দৰ্শন নিশ্চয় হৈছে, সম্ভৱতঃ হনুমানেই, কিয়নো সেই মহাবীৰৰ সাধন-ক্ষমতা, দৃঢ় সংকল্প (ব্যৱসায়), বুদ্ধি (মতি) আৰু পৰীক্ষিত পৰাক্ৰম ইতিমধ্যে প্ৰতিষ্ঠিত। এইদৰে শৃঙ্খলাভংগ যেন লগা ঘটনাই কৰ্তব্য-সিদ্ধিৰ প্ৰমাণ ৰূপে পৰিণত হয়। এই যুক্তি শুনি ৰাম আৰু লক্ষ্মণ আনন্দিত হয়। সুগ্ৰীৱ আদেশ দিয়ে যে হনুমানৰ নেতৃত্বত প্ৰধানসকলক তৎক্ষণাৎ আনিবলৈ, যাতে সীতাৰ সন্ধানৰ সকলো বিৱৰণ তেওঁলোকৰ মুখেৰে সোজাকৈ শুনা যায়।
Sarga 64
अङ्गद-प्रत्यागमनम् — Angada’s Return and the Confirmation of Sītā’s Discovery
সৰ্গ ৬৪ত কাৰ্যসিদ্ধিৰ পাছত আনুষ্ঠানিক প্ৰতিবেদন আৰু ৰাজসভালৈ পুনৰ একত্ৰীকৰণৰ ধাৰা দেখা যায়। সুগ্ৰীৱৰ নিৰ্দেশত সন্তুষ্ট দধিমুখে প্ৰণাম জনাই মধুবনৰ ঘটনাৰ পৰা সভাৰ শৃঙ্খলালৈ গতি সলনি কৰে, সকলোক সংযম ধৰিবলৈ কয় আৰু আগতে বাধা দিয়া বাবে ক্ষমা প্ৰাৰ্থনা কৰে। অংগদে, যুৱৰাজ হ’লেও অহংকাৰ নোহোৱাকৈ নেতৃত্ব দেখুৱায়। সাফল্যৰ পাছত দেৰি কৰি থকাটো অনুচিত বুলি কৈ সি সৈন্যদলৰ মতামত বিচাৰে আৰু স্পষ্ট কৰে যে মৰ্যাদাৰ জোৰে আদেশ দিয়া নহয়, সকলৰ সন্মতিতেই আগবাঢ়িব। বানৰসকলে তেওঁৰ বিনয়ৰ প্ৰশংসা কৰি কয়—তেওঁৰ আদেশ নোহোৱাকৈ গতি সম্ভৱ নহয়; তেতিয়া গর্জনময় ধ্বনিৰে সমগ্ৰ বাহিনী আকাশপথে উৰি উঠে। তেওঁলোক আহি পোৱাৰ আগতেই সুগ্ৰীৱে শোকাকুল ৰামক অনুমান-যুক্তিৰে সান্ত্বনা দিয়ে—পিতৃ-পুৰুষৰ মধুবন ধ্বংস আৰু অংগদৰ আত্মবিশ্বাসী ভাৱ সাফল্যৰ লক্ষণ; আৰু এই সিদ্ধিৰ বিশেষ কৃতিত্ব হনুমানৰ বুলি ঘোষণা কৰে। শেষত হনুমানে প্ৰণাম কৰি সোজাকৈ জনায়—সীতা দেৱীক দেখা গৈছে; দেহে সুস্থ আৰু ৰামভক্তিত অচল। এই সংবাদে ৰাম-লক্ষ্মণ তৎক্ষণাৎ আনন্দিত হয় আৰু সভাত হনুমানৰ নিৰ্ণায়ক সক্ষমতাৰ স্বীকৃতি প্ৰকাশ পায়।
Sarga 65
सीतावृत्तान्तनिवेदनम् / Report of Sītā’s Condition and Tokens of Recognition
প্ৰস্ৰৱণ পৰ্ব্বতত উভতি অহা বানৰসকলে শ্ৰী ৰাম, লক্ষ্মণ আৰু সুগ্ৰীৱক প্ৰণাম কৰে আৰু সীতাৰ বৃত্তান্ত নিবেদন আৰম্ভ কৰোঁতে যুৱৰাজ অঙ্গদক সন্মানসহ আগত ৰাখে। বৈদেহী জীৱিত আৰু অক্ষত বুলি শুনি ৰামে সুনিৰ্দিষ্টভাৱে সোধে—তেওঁ ক’ত আছে আৰু ৰামৰ প্ৰতি তেওঁৰ মনোভাৱ কেনেকুৱা। সকলোৱে সীতাৰ অৱস্থাৰ বিষয়ে নিপুণ হনুমানক ক’বলৈ অনুৰোধ কৰে। হনুমানে দিশামুখে মাতা সীতাক নমস্কাৰ কৰি সমুদ্ৰ লংঘন, দক্ষিণ তীৰত অৱস্থিত লংকাৰ স্থান আৰু অশোকবাটিকাত বন্দিনী সীতাৰ দৰ্শনৰ কথা বৰ্ণনা কৰে। তেওঁ কয়—ভয়ংকৰ ৰাক্ষসীসকলৰ পাহাৰাত সীতাক বাৰে বাৰে ধমক দিয়া হৈছিল; তেওঁ শোকাকুল, একেটা বেণী ধৰি বৈৰাগ্যৰ চিহ্ন বহন কৰি, নাঙল মাটিত শুই, শীতকালৰ পদুমৰ দৰে বিবৰ্ণ; ৰাৱণক দৃঢ়ভাৱে প্রত্যাখ্যান কৰি মৃত্যুৰ সংকল্পত স্থিৰ। হনুমানে বৰ্ণনা কৰে যে ইক্ষ্বাকু বংশৰ মহিমা কীৰ্তন কৰি আৰু ৰাম–সুগ্ৰীৱ মৈত্ৰীৰ সংবাদ জনাই তেওঁ সীতাৰ বিশ্বাস স্থাপন কৰে। সীতাই অভিজ্ঞানস্বৰূপে চিত্ৰকূটৰ কাক-ঘটনাৰ কথা ক’লে আৰু চূড়ামণি ৰত্নসহ স্পষ্ট চিহ্ন দিলে—সুগ্ৰীৱৰ সন্মুখত সকলো ৰামক জনাবলৈ ক’লে আৰু সতর্ক কৰিলে যে তেওঁ মাত্ৰ আৰু এটা মাহহে সহিব। তাৰ পাছত হনুমানে চূড়ামণি শ্ৰী ৰামৰ হাতত অৰ্পণ কৰি বাৰ্তাটো ক্ৰমবদ্ধভাৱে সম্পূৰ্ণ কৰে; দুয়ো ৰাজকুমাৰৰ মনত গভীৰ আশ্বাস আৰু স্বস্তি জাগে।
Sarga 66
चूडामणि-दर्शनम् — Rama Receives Sita’s Token and Questions Hanuman
সৰ্গ ৬৬ত হনুমানৰ সফল প্ৰত্যাৱর্তনৰ তৎক্ষণাৎ ভাৱগত আৰু কৌশলগত প্ৰভাৱ বৰ্ণিত হৈছে। সীতাৰ চূড়ামণি লাভ কৰি শ্ৰীৰাম সেই ৰত্ন বুকুত চেপি ধৰে আৰু লক্ষ্মণসহ অশ্ৰুপাত কৰে; উদ্বিগ্ন অনিশ্চয়তা এতিয়া নিশ্চিত জ্ঞানলৈ ৰূপান্তৰিত হয়। সুগ্ৰীৱ আৰু উপস্থিত সকলক সম্বোধন কৰি ৰামে ৰত্নটোৰ উৎস চিনাক্ত কৰে—বৈদেহ জনকে বিবাহসময়ে দিয়া পবিত্ৰ অলংকাৰ—ইয়াৰ দ্বাৰা প্ৰমাণিকতা স্থিৰ হয় আৰু সীতাস্মৃতি অধিক তীব্ৰ হয়। উপমাৰ শৃংখলাৰে শোক আৰু চিনাক্তকৰণ প্ৰকাশ পায়: বাছুৰ দেখিলে গাইৰ দুধ যিদৰে গলি বয়, তেনেদৰে হৃদয় গলে; আৰু সীতাৰ গোপন দীপ্তিক মেঘে আৱৰা শৰৎচন্দ্ৰৰ সৈতে তুলনা কৰা হয়। ৰামে হনুমানক পুনঃপুন অনুৰোধ কৰে সীতাৰ বাক্যসমূহ বিস্তাৰে ক’বলৈ—তৃষিতজনৰ বাবে জল যেন জীৱনদায়ী—ই সত্য সাক্ষ্যৰ জ্ঞানমূল্য আৰু বাৰ্তাবাহক বাক্যৰ সান্ত্বনাদায়ী শক্তি দেখুৱায়। অধ্যায়ৰ অন্তত তৎপৰতাই প্ৰাধান্য পায়: সীতাৰ অৱস্থান জানি ৰাম এক মুহূৰ্তো থকিব নোৱাৰে, আৰু ভয়ংকৰ ৰাক্ষসসকলৰ মাজত সীতাৰ নাজুক অৱস্থাৰ প্ৰতি কৰুণাময় চিন্তাই ধৰ্মানুগত তৎক্ষণাৎ কৰ্মৰ নৈতিক আহ্বান স্থাপন কৰে।
Sarga 67
अभिज्ञानवृत्तान्त-प्रत्यायनम् (Token of Recognition and the Crow–Brahmāstra Episode)
সৰ্গ ৬৭ত হনুমানে শ্ৰী ৰামচন্দ্ৰক আনুষ্ঠানিকভাৱে সকলো বৃত্তান্ত জনাই সীতাদেৱীৰ বাক্য হুবহু প্ৰেৰণ কৰে। বিচ্ছেদৰ মাজতো দূতৰ সত্যতা স্থিৰ কৰিবলৈ সীতাই ‘অভিজ্ঞান’—চিনাক্তকৰণৰ টোকেন-প্ৰসঙ্গ—উপস্থাপন কৰে, যাতে ৰামৰ বিশ্বাস দৃঢ় হয়। সীতাই চিত্ৰকূটৰ ঘটনা স্মৰণ কৰে: ইন্দ্ৰ-জাত কাক এটাই সীতাক আঘাত কৰে। ৰাম ক্ৰুদ্ধ হ’লেও ধৰ্ম-মৰ্যাদা অটুট ৰাখি দৰ্ভা-ঘাঁহৰ কাঁইটাৰে ব্ৰহ্মাস্ত্ৰ আহ্বান কৰে। সেই দিৱ্য অস্ত্ৰই তিনিও লোকত কাকটোক খেদি ফুৰে; দেৱতা-ঋষিসকলে আশ্ৰয় নেদিয়াত কাকটো পুনৰ ৰামৰ শৰণলৈ ঘূৰি আহে। ৰামে দিৱ্য অস্ত্ৰ নিষ্ফল কৰিব নোৱাৰি ক্ষতি লাঘৱ কৰি কাকটোৰ সোঁ চকুত মাত্ৰ আঘাত কৰি প্ৰাণ ৰক্ষা কৰে—ই ৰামৰ শক্তি, সংযম আৰু শৰণাগতিত কৰুণাৰ প্ৰমাণ। তাৰ পিছত সীতাই বেদনাৰে প্ৰশ্ন তোলে—এনে শক্তি থাকিও ৰাক্ষসসকলৰ বিৰুদ্ধে তৎক্ষণাৎ কিয় ব্যৱহাৰ নহয়? হনুমানে শপথ কৰি আশ্বাস দিয়ে যে ৰাম-লক্ষ্মণ শোকত আচ্ছন্ন হলেও নিশ্চিতভাৱে নিৰ্ণায়ক কৰ্মৰ বাবে সাজু হৈছে। শেষত সীতাই নিজৰ বস্ত্ৰ/কেশ-বন্ধনত সংৰক্ষিত দিৱ্য মণি ৰামলৈ চিনাক্তকৰণৰ নিদৰ্শন হিচাপে দিয়ে আৰু নিজৰ কুশল, ৰাক্ষসীৰ ধমকিৰ মাজত দুখ-কষ্ট, আৰু অটল পতিব্ৰতাৰ সংবাদ পঠিয়াবলৈ অনুৰোধ কৰে।
Sarga 68
सीताया यशोधर्मविचारः — Sita’s Counsel on Honor, Rescue-Strategy, and Hanuman’s Reassurance
এই সৰ্গত সীতা দেৱী হনুমানৰ প্ৰতি স্নেহ আৰু শ্ৰীৰামৰ প্ৰতি গভীৰ প্ৰেমেৰে উদ্দীপ্ত হৈ উদ্ধাৰৰ পদ্ধতি সম্পৰ্কে তৎক্ষণাৎ চিন্তা প্ৰকাশ কৰে। তেওঁ হনুমানক কঠিন কাৰ্যৰ বাবে উপায় বিচাৰিবলৈ অনুৰোধ কৰে আৰু স্বীকাৰ কৰে যে হনুমান একাই অসাধ্য সাধন কৰিব পাৰে; তথাপি লক্ষ্যক শ্ৰীৰামৰ ন্যায়সঙ্গত যশ আৰু ধৰ্ম-মৰ্যাদাৰ সৈতে সংযুক্ত কৰে। সীতা ক’লে—তেওঁৰ উদ্ধাৰ যেন ৰাৱণৰ ভয়ংকৰ, ছলনাময় অপহৰণৰ দৰে নহয়; শ্ৰীৰামে প্ৰকাশ্য সংঘৰ্ষত লংকাৰ ৰক্ষা-ব্যৱস্থা আৰু শত্রুসেনাক দমন কৰি উপযুক্ত বীৰত্ব দেখুৱাব লাগে, যাতে ৰাজধৰ্মৰ মৰ্যাদা অনুসাৰে পুনৰপ্ৰাপ্তি সম্পন্ন হয়। তেওঁৰ বিনয়ী আৰু যুক্তিপূৰ্ণ বাক্য শুনি হনুমানে কাৰ্যগত আশ্বাস দিয়ে—বানৰ আৰু ঋক্ষসেনাৰ অধিপতি সুগ্ৰীৱ দৃঢ়সংকল্প; তেওঁৰ অধীনত দ্ৰুতগামী, বলৱান বাহিনী আছে, যিসকলে বাধাহীনভাৱে গতি কৰিব পাৰে, প্ৰয়োজনে পৃথিৱী পৰিক্ৰমাও কৰিব সক্ষম। সাগৰ পাৰ হোৱাৰ আশংকা দূৰ কৰি হনুমানে কয় যে শীঘ্ৰেই শ্ৰীৰাম আৰু লক্ষ্মণ লংকাৰ দ্বাৰত উপস্থিত হ’ব। হনুমানৰ শুভ, শান্তিদায়ক বাক্যত সীতাৰ মন স্থিৰ হয় আৰু কৌশলগত বিশ্বাসেৰে তেওঁৰ ব্যাকুলতা প্রশমিত হয়।
Frequently Asked Questions
Sundara Kanda foregrounds dharmic agency under extreme constraint: Sītā’s unwavering moral autonomy (pativratā-dharma) and Hanumān’s disciplined service (bhakti expressed as competent action). The book repeatedly teaches anirveda—refusal to succumb to despair—as the psychological foundation of righteous success, voiced explicitly during the search. It also develops dūta-dharma (envoy ethics): the messenger must speak truthfully, act strategically, and avoid unnecessary harm, while the receiving king is expected to respect envoy-immunity—an ideal articulated through Vibhīṣaṇa’s counsel. Finally, it critiques adharma in kingship: Rāvaṇa’s coercive desire and disregard for wise counsel are presented as the seed of political ruin. The ‘beauty’ of the book lies in this fusion of inner virtue, lucid speech, and effective action.
Key episodes include: (1) Hanumān’s resolve and leap across the ocean; (2) nocturnal entry and reconnaissance of Laṅkā, including palace and Pushpaka-vimāna descriptions; (3) discovery of Sītā in the Aśoka grove; (4) Rāvaṇa’s proposals and threats and Sītā’s refusal; (5) Hanumān’s self-revelation and narration of Rāma’s alliance with Sugrīva; (6) receipt of the cūḍāmaṇi and Sītā’s urgent message; (7) destruction of the grove and defeat of multiple rākṣasa forces, including Akṣa; (8) capture and court dialogue with Rāvaṇa, with debate on messenger treatment; (9) tail-burning and the burning of Laṅkā; and (10) Hanumān’s return and report to Rāma, catalyzing the next campaign.
The principal figures are Hanumān (the emissary and heroic protagonist), Sītā (the captive queen and ethical center), and Rāvaṇa (the coercive antagonist). Supporting but significant roles include Trijaṭā (compassionate rākṣasī and bearer of auspicious dreams), Vibhīṣaṇa (advocate of rāja-dharma and messenger immunity), Indrajit (strategic warrior who subdues Hanumān), Akṣa (prince slain by Hanumān), and on the vanara side Aṅgada, Jāmbavān, and Sugrīva (leaders who receive the report and prepare for war). Rāma and Lakṣmaṇa frame the book’s conclusion through grief, recognition of the token, and renewed resolve.
Structurally, Sundara Kanda bridges the search-phase (Kiṣkindhā Kāṇḍa) and the war-phase (Yuddha Kāṇḍa). It supplies the decisive intelligence—Sītā’s location, condition, and the political-military texture of Laṅkā—while also delivering the emotional catalyst through the cūḍāmaṇi and Sītā’s message. Thematically, it shifts the epic from uncertainty to actionable certainty: Rāma’s grief becomes directed purpose, the alliance with the vanaras gains concrete objective, and Laṅkā’s vulnerability is demonstrated through Hanumān’s reconnaissance and conflagration. In reception-history, this book also stands as a self-contained devotional narrative centered on Hanumān’s exemplary service.
Major lessons include: (1) perseverance without despair (anirveda) as a practical and ethical discipline; (2) the power of truthful, timely speech—Hanumān wins trust through careful narration and restraint; (3) moral steadfastness under coercion—Sītā’s refusal models integrity and agency; (4) strategic action guided by purpose rather than impulse, even when force is used; and (5) good governance requires listening to wise counsel—Rāvaṇa’s rejection of dharmic advice is portrayed as self-destructive. The book thus teaches that devotion and righteousness are not merely sentiments but forms of intelligent, accountable action.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.