Sarga 100
रावण–रामयुद्धप्रारम्भः (The Intensification of the Rama–Ravana Duel)
युद्धकाण्ड
সৰ্গ ১০০-ত ৰাৱণ আৰু ৰামৰ মাজত হোৱা যুদ্ধই তীব্ৰ ৰূপ ধাৰণ কৰে। মহোদৰ, মহাপাৰ্শ্ব আৰু বিৰূপাক্ষৰ মৃত্যুৰ পিছত ৰাৱণ ক্ৰোধত অগ্নিশৰ্মা হৈ পৰে আৰু সাৰথিক ৰথ আগুৱাই নিবলৈ নিৰ্দেশ দিয়ে। তেওঁ ব্ৰহ্মাই প্ৰদান কৰা 'তামস' অস্ত্ৰ প্ৰয়োগ কৰে, যাৰ ফলত চাৰিওফালে অন্ধকাৰ বিৰাজ কৰে আৰু বানৰ সেনাসকল পলাই যাবলৈ ধৰে। শ্ৰীৰাম আৰু লক্ষ্মণে ধৈৰ্য্যৰে এই আক্ৰমণৰ সন্মুখীন হয় আৰু শৰবৰ্ষণ আৰম্ভ কৰে। ৰাৱণে মায়াবী শক্তিৰে সৰ্প আৰু বিভিন্ন জন্তুৰ মুখৰ আকৃতিৰ শৰ নিক্ষেপ কৰে। ইয়াৰ প্ৰত্যুত্তৰত শ্ৰীৰামে অগ্নি দেৱতাৰ দ্বাৰা অধিষ্ঠিত অস্ত্ৰ প্ৰয়োগ কৰে, যি সূৰ্য, গ্ৰহ আৰু বিদ্যুৎৰ দৰে জিলিকি উঠে। ৰামৰ এই অস্ত্ৰই ৰাৱণৰ মায়াবী শৰসমূহক হাজাৰ হাজাৰ টুকুৰাত পৰিণত কৰে। শত্ৰুৰ অস্ত্ৰ নিৰপেক্ষ হোৱা দেখি বানৰ সেনাপতিসকল আনন্দিত হয় আৰু সুগ্ৰীৱে শ্ৰীৰামৰ বীৰত্বৰ প্ৰশংসা কৰে।
Shlokas
Verse 1
महोदरमहापार्श्वौहतौदृष्टवातुराक्ष ।तस्मिंश्चनिहतेवीरेविरूपाक्षेमहाबले ।।6.100.1।।आविवेशमहान् क्रोधोरावणंतुमहामृधे ।सूतं सञ्चोदयामास वाक्यं चेदमुवाच ह ।।6.100.2।।
মহোদৰ আৰু মহাপাৰ্শ্ব ৰাক্ষস দুয়োক হতা হোৱা আৰু মহাবলী বীৰ বিরূপাক্ষো নিহত হোৱা দেখি, সেই ভয়ংকৰ মহাযুদ্ধৰ মাজতে ৰাৱণৰ অন্তৰত মহাক্ৰোধ প্ৰৱেশ কৰিলে; তেওঁ সাৰথিক তৎক্ষণাৎ প্ৰেৰণা দি এই বচন ক’লে।
Verse 2
महोदरमहापार्श्वौहतौदृष्टवातुराक्ष ।तस्मिंश्चनिहतेवीरेविरूपाक्षेमहाबले ।।6.100.1।।आविवेशमहान् क्रोधोरावणंतुमहामृधे ।सूतं सञ्चोदयामास वाक्यं चेदमुवाच ह ।।6.100.2।।
মহোদৰ আৰু মহাপাৰ্শ্ব ৰাক্ষস দুয়োক হতা হোৱা আৰু মহাবলী বীৰ বিরূপাক্ষো নিহত হোৱা দেখি, সেই ভয়ংকৰ মহাযুদ্ধৰ মাজতে ৰাৱণৰ অন্তৰত মহাক্ৰোধ প্ৰৱেশ কৰিলে; তেওঁ সাৰথিক তৎক্ষণাৎ প্ৰেৰণা দি এই বচন ক’লে।
Verse 3
निहतानाममात्यानांरुद्धस्यनगरस्य च ।दुःखमेवापनेष्यामि हत्या तौ रामलक्ष्मणौ ।।6.100.3।।
‘নিহত মোৰ অমাত্যসকলৰ শোক আৰু ৰুদ্ধ নগৰৰ দুখ—ৰাম-লক্ষ্মণক বধ কৰি মই নিশ্চয় অপনাই নাশ কৰিম।’
Verse 4
रामवृक्षंरणेहमनिसीतापुष्पफलप्रदम् ।प्रशाखायस्यसुग्रीवोजाम्बवान्कुमुदोनलः ।।6.100.4।।दिविदश्चैवमैन्दश्चअङ्गदोगन्दमादनः ।हनुमांश्चसुषेणव्चसर्वे च हरियूथपाः ।।6.100.5।।
ৰণত মই সেই ‘ৰাম-বৃক্ষ’ক কাটি পেলাম—যাৰ পুষ্প আৰু ফল স্বৰূপে সীতাই প্ৰাপ্ত হ’বলৈ নিয়ত। তাৰ মহাশাখাসমূহ সুগ্ৰীৱ, জাম্বৱান, কুমুদ, নল; আৰু দ্বিৱিদ, মৈন্দ, অংগদ, গন্ধমাদন, হনুমান, সুষেণ আৰু সকলো বানৰ-যূথপতি।
Verse 5
रामवृक्षंरणेहमनिसीतापुष्पफलप्रदम् ।प्रशाखायस्यसुग्रीवोजाम्बवान्कुमुदोनलः ।।6.100.4।।दिविदश्चैवमैन्दश्चअङ्गदोगन्दमादनः ।हनुमांश्चसुषेणव्चसर्वे च हरियूथपाः ।।6.100.5।।
ৰণত মই সেই ‘ৰাম-বৃক্ষ’ক কাটি পেলাম—যাৰ পুষ্প আৰু ফল স্বৰূপে সীতাই প্ৰাপ্ত হ’বলৈ নিয়ত। তাৰ মহাশাখাসমূহ সুগ্ৰীৱ, জাম্বৱান, কুমুদ, নল; আৰু দ্বিৱিদ, মৈন্দ, অংগদ, গন্ধমাদন, হনুমান, সুষেণ আৰু সকলো বানৰ-যূথপতি।
Verse 6
स दिशोदशघोषेणरथस्यातिरथोमहान् ।नादयन् प्रययौतूर्णंराघवंचाभ्यधावत ।।6.100.6।।
সেই মহান অতিরথী ৰথৰ দশদিশা-গুঞ্জনকাৰী ঘোষেৰে দহো দিশ নাদিত কৰি, ত্বৰিতে আগবাঢ়ি ৰাঘৱৰ ওপৰত সিধাকৈ ধাৱিত হ’ল।
Verse 7
पूरितातेनशब्देनसनदीगिरिकानना ।सञ्चचाल मही सर्वा त्रस्तसिंहमृगद्विजा ।।6.100.7।।
সেই শব্দে নদী-পৰ্বত-অৰণ্যসহ সমগ্ৰ পৃথিৱী কঁপি উঠিল; সিংহ, মৃগ আৰু পক্ষীসকল ভয়ত ত্ৰস্ত হ’ল।
Verse 8
तामसंसुमहाघोरंचकारास्त्रंसुदारुणम् ।निर्ददाहकपीन् सर्वांस्तेप्रपेतुःसमन्ततः ।।6.100.8।।
সিয়ে অতি ভয়ংকৰ আৰু দাৰুণ তামস অস্ত্ৰ প্ৰয়োগ কৰিলে; তাতে সকলো কপিসেনা দগ্ধ হৈ চাৰিওফালে পৰি গ’ল।
Verse 9
उत्पपातरजोभूमौतैर्भग्नैःसम्प्रधावितैः ।न हितत्सहितुंशेकुर्भ्रह्मणानिर्मितंस्वयम् ।।6.100.9।।
ভূমিত ধূলি উঠিল, ভগ্ন সৈন্যদল চাৰিওফালে দৌৰিলে; ব্ৰহ্মাই স্বয়ং নিৰ্মিত সেই অস্ত্ৰ তেওঁলোকে সহিব নোৱাৰিলে।
Verse 10
तान्यनीकान्यनेकानि रावणस्य शरोत्तमैः ।दृष्टवाभग्नानि शतशो राघवः पर्यवस्थितः ।।6.100.10।।
ৰাৱণৰ শ্ৰেষ্ঠ শৰসমূহে বহু বহু সৈন্যবিন্যাস শতশঃ ভাঙি পেলোৱা দেখিও ৰাঘৱ অচল-অডিগ হৈ নিজৰ স্থানত দৃঢ়ভাৱে স্থিৰ ৰ’ল।
Verse 11
ततोराक्षसशार्दूलोविद्राव्यहरिवाहिनीम् ।स ददर्शततोरामंतिष्ठन्तमपराजितम् ।।6.100.11।।लक्ष्मणेनसहभ्रात्राविष्णुनावासवंयथा ।अलिखन्तमिवाकाशमवष्टभ्यमहद्धनुः ।।6.100.12।।पद्मपत्रविशालाक्षंदीर्घबाहुमरिन्दमम् ।
তাৰ পিছত ৰাক্ষসশাৰ্দূলজনে বানৰবাহিনীখনক পিছুৱাই দি, তাত অপৰাজিতভাৱে থিয় হৈ থকা শ্ৰীৰামক দেখিলে—ভ্ৰাতা লক্ষ্মণসহ, যেন বিষ্ণু বাসৱ (ইন্দ্ৰ)ৰ সৈতে থাকে। মহাধনু দৃঢ়কৈ ধৰি আকাশক আঁচোৰ দিয়া যেন লাগিছিল; পদ্মপত্ৰসদৃশ বিশাল নয়ন, দীঘল বাহু, শত্রুদমন।
Verse 12
ततोराक्षसशार्दूलोविद्राव्यहरिवाहिनीम् ।स ददर्शततोरामंतिष्ठन्तमपराजितम् ।।6.100.11।।लक्ष्मणेनसहभ्रात्राविष्णुनावासवंयथा ।अलिखन्तमिवाकाशमवष्टभ्यमहद्धनुः ।।6.100.12।।पद्मपत्रविशालाक्षंदीर्घबाहुमरिन्दमम् ।
তাৰ পিছত ৰাক্ষসশাৰ্দূলজনে বানৰবাহিনীখনক পিছুৱাই দি, তাত অপৰাজিতভাৱে থিয় হৈ থকা শ্ৰীৰামক দেখিলে—ভ্ৰাতা লক্ষ্মণসহ, যেন বিষ্ণু বাসৱ (ইন্দ্ৰ)ৰ সৈতে থাকে। মহাধনু দৃঢ়কৈ ধৰি আকাশক আঁচোৰ দিয়া যেন লাগিছিল; পদ্মপত্ৰসদৃশ বিশাল নয়ন, দীঘল বাহু, শত্রুদমন।
Verse 13
ततोरामोमहातेजाःसौमित्रिसहितोबली ।।6.100.13।।वानरांश्चरणेभग्नानापतन्तं च रावणम् ।समीक्ष्यराघवोहृष्टोमध्येजग्राहकार्मुकम् ।।6.100.14।।
তেতিয়া মহাতেজস্বী বলৱান শ্ৰীৰাম, সৌমিত্ৰি (লক্ষ্মণ)সহ, ৰণত ভাঙি পৰি থকা বানৰসকলক আৰু ধাৱি অহা ৰাৱণক দেখি, দৃঢ় সংকল্পৰ হৰ্ষে সমৰৰ মাজতেই নিজৰ ধনু ধৰি ল’লে।
Verse 14
ततोरामोमहातेजाःसौमित्रिसहितोबली ।।6.100.13।।वानरांश्चरणेभग्नानापतन्तं च रावणम् ।समीक्ष्यराघवोहृष्टोमध्येजग्राहकार्मुकम् ।।6.100.14।।
তেতিয়া মহাতেজস্বী বলৱান শ্ৰীৰাম, সৌমিত্ৰি (লক্ষ্মণ)সহ, ৰণত ভাঙি পৰি থকা বানৰসকলক আৰু ধাৱি অহা ৰাৱণক দেখি, দৃঢ় সংকল্পৰ হৰ্ষে সমৰৰ মাজতেই নিজৰ ধনু ধৰি ল’লে।
Verse 15
विस्फारयितुमारेभेततः स धनुरुत्तमम् ।महावेगंमहानादंनिर्भन्दन्निवमेदिनीम् ।।6.100.15।।
তাৰ পিছত তেওঁ সেই উত্তম ধনুখন ডোৰ লগাই টানি ধৰা আৰম্ভ কৰিলে—মহাবেগী, মহানাদময়—যেন পৃথিৱীকেই ভেদি ফালি পেলাব।
Verse 16
रावणस्य च बाणौघैरामविस्फारितेन च ।शब्देनराक्षसास्तेन पेतुश्च शतशस्तदा ।।6.100.16।।
তেতিয়া ৰাৱণৰ বাণবৃষ্টিৰ মাজত আৰু ৰামৰ টানি ধৰা ধনুৰ গম্ভীৰ টংকাৰ শব্দত, সেই ৰাক্ষসসকল শতশতকৈ ঢলি পৰিল।
Verse 17
तयोःशरपथंप्राप्यरावणोराजपुत्रयोः ।स बभौ च यथाराहुःसमीपशशिसूर्ययोः ।।6.100.17।।
দুয়ো ৰাজপুত্ৰৰ শৰপথত ৰাৱণ প্ৰৱেশ কৰোঁতেই, তেওঁ চন্দ্ৰ-সূৰ্যৰ ওচৰলৈ আগবঢ়া ৰাহুৰ দৰে দিশিল।
Verse 18
तमिच्छन् प्रधमम् योद्धुंलक्ष्मणोनिशितैःशरैः ।मुमोचधनुरायम्यशरानग्निशिखोपमान् ।।6.100.18।।
প্ৰথমে তেওঁকেই যুঁজিবলৈ ইচ্ছা কৰি, লক্ষ্মণে ধনু টানি অগ্নিশিখাৰ দৰে তীক্ষ্ণ শৰসমূহ তেওঁৰ দিশে মুকলি কৰিলে।
Verse 19
तान्मुक्तमात्रानाकाशे लक्ष्मणेन धनुष्मता ।बाणान् बाणैर्महातेजा रावणः प्रत्यवारयत् ।।6.100.19।।
ধনুৰ্ধৰ লক্ষ্মণে আকাশলৈ শৰ মুকলি কৰোঁতেই, মহাতেজস্বী ৰাৱণে নিজৰ শৰদ্বাৰাই সিহঁতক তাতেই প্ৰতিহত কৰিলে।
Verse 20
एकमेकेनबाणेनत्रिभिस्त्रीन् दशभिर्दश ।लक्ष्मणस्य प्रचिच्छेद दर्शयन् पाणिलाघवम् ।।6.100.20।।
হাতৰ লাঘৱ দেখুৱাই তেওঁ লক্ষ্মণৰ বাণবোৰ কাটি পেলালে—এটাক এটাৰে, তিনিটাক তিনিটাৰে, আৰু দহটাক দহটাৰে।
Verse 21
अभ्यतिक्रम्यसौमित्रिंरावणःसमितिञ्जयः ।आससादरणेरामंस्थितंशैलमिवापरम् ।।6.100.21।।
সমিতিঞ্জয় ৰাৱণে সৌমিত্ৰি (লক্ষ্মণ)ক অতিক্ৰম কৰি, ৰণত আন এক পৰ্বতৰ দৰে অচলভাৱে থিয় হৈ থকা ৰামৰ ওচৰলৈ আগবাঢ়িল।
Verse 22
स राघवंसमासाद्यक्रोधसंरक्तलोचनः ।व्यसृजच्छरवर्षाणिरावणो राक्षसेश्वरः ।।6.100.22।।
ৰাঘৱৰ ওচৰলৈ আহি, ক্ৰোধে ৰক্তিম হোৱা নয়নধাৰী ৰাক্ষসেশ্বৰ ৰাৱণে শৰবৃষ্টি নিক্ষেপ কৰিলে।
Verse 23
शराधारास्ततोरामोरावणस्यधनुश्च्युताः ।दृष्टवैवापतिताःशीघ्रंभल्लान् जग्राहसत्वरम् ।।6.100.23।।
তেতিয়া ৰাৱণৰ ধনুৰ পৰা নিক্ষিপ্ত শৰৰ ধাৰা নিজৰ ওপৰত পৰি অহা দেখি শ্ৰীৰামে ক্ষণতে সত্বৰে ভল্ল-শৰ হাতত লৈ ল’লে।
Verse 24
तान् शरौघांस्ततोभल्लैस्तीक्ष्णैश्चिच्छेदराघवः ।दीप्यमानान् महाघोरान्क्रुद्धानाशीविषानिव ।।6.100.24।।
তাৰ পিছত ৰাঘৱে তীক্ষ্ণ ভল্ল-শৰেৰে সেই শৰৰ প্ৰবাহ ছেদি পেলালে—জ্বলি উঠা, মহাভয়ংকৰ, ক্ৰুদ্ধ বিষধৰ সাপৰ দৰে।
Verse 25
राघवोरावणंतूर्णंरावणोराघवंतथा ।अन्योन्यंविविधैस्तीक्ष्णैःशरवर्षैर्ववर्षतुः ।।6.100.25।।
ৰাঘৱে ৰাৱণৰ ওপৰত তৎক্ষণাৎ তীক্ষ্ণ শৰৰ বৰ্ষা বৰষালে, আৰু ৰাৱণেও তেনেদৰে ৰাঘৱৰ ওপৰত—দুয়োয়ে পৰস্পৰৰ ওপৰত বিবিধ ভেদক শৰবৃষ্টি ঢালিলে।
Verse 26
चेरतुश्चचिरंचित्रंमण्डलंसव्यदक्षिणम् ।बाणवेगात्समुत्क्षिप्तावन्योन्यमपराजितौ ।।6.100.26।।
সেই দুয়ো আপৰাজিত বীৰে দীৰ্ঘ সময় অদ্ভুতভাৱে সৱ্য-দক্ষিণে চিত্ৰবৎ মণ্ডলত ঘূৰি ফুৰিলে; শৰৰ বেগে পৰস্পৰক উত্ক্ষিপ্ত কৰি পুনৰ প্ৰতিহত কৰি থাকিল।
Verse 27
तयोर्भूतानिवित्रेसुर्युगपत्सम्प्रयुध्यतोः ।रौद्रयोःसायकमुचोर्यमान्तकनिकाशयोः ।।6.100.27।।
যম আৰু অন্তকৰ সদৃশ সেই দুয়ো ৰৌদ্ৰ শৰমুচ একেলগে যুদ্ধ কৰি পৰস্পৰৰ ওপৰত সায়ক নিক্ষেপ কৰোঁতে, সকলো ভূত-প্ৰাণী ভয়ত ত্ৰস্ত হৈ কঁপিবলৈ ধৰিলে—যেন জগতৰ প্ৰলয়ক্ষণ।
Verse 28
सततंविविधैर्बाणैर्बभूवगगनंतदा ।घनैरिवातपापायेविद्युन्मालाससमाकुलैः ।।6.100.28।।
তেতিয়া আকাশখন নানাবিধ বাণেৰে নিৰন্তৰ ভৰি উঠিল; যেন সূৰ্যৰ তাপ ম্লান হোৱা বেলাত বিদ্যুৎ-মালাৰে সমাকুল ঘন মেঘসমূহে আকাশ আৱৰি ধৰিছে।
Verse 29
गवाक्षितमिवाकाशंबभूवशरवृष्टिभिः ।महावेगैस्सुतीक्ष्णैग्रैर्गृध्रपत्रैःसुवाजितैः ।।6.100.29।।
মহাবেগী, অতি তীক্ষ্ণ অগ্ৰযুক্ত আৰু গৃধ্ৰৰ পাখিৰে সুশোভিত বাণবৃষ্টিৰে আকাশখন গৱাক্ষ-জালিৰ দৰে দেখা গ’ল।
Verse 30
शरान्धकारमाकाशंचक्रतुःप्रथमंतदा ।गतेऽस्तं तपने चापि महामेघाविवोथतितौ ।।6.100.30।।
তেতিয়া আৰম্ভণিতেই তেওঁলোকে বাণেৰে আকাশখন অন্ধকাৰময় কৰি তুলিলে; সূৰ্য অস্ত গ’লেও যেন দুটা মহাবিশাল ঝড়-মেঘ উঠি আহিছে বুলি দেখা গ’ল।
Verse 31
तयोरभून्महद्युद्धमन्योन्यवथकाङ्क्षिणोः ।अनासाद्यमच्नित्यं च वृत्रवासवयोरिव ।।6.100.31।।
এজন আনজনৰ বধ কামনা কৰা সেই দুয়োৰ মাজত এক মহাযুদ্ধ উঠিল; সেয়া অনাসাদ্য আৰু অচিন্ত্য—বৃত্ৰ আৰু বাসৱ (ইন্দ্ৰ)ৰ যুদ্ধৰ দৰে।
Verse 32
उभौहिपरमेष्वासावुभौयुद्धविशारदौ ।उभावस्त्रविदां मुख्यावुभौ युद्धेविचेरतुः ।।6.100.32।।
কাৰণ দুয়ো পৰমেষ্বাসী; দুয়ো যুদ্ধবিশাৰদ; দুয়ো অস্ত্ৰবিদ্যাৰ অগ্ৰগণ্য—আৰু ৰণভূমিত অচলচিত্তে বিচৰণ কৰি থাকিল।
Verse 33
उभौहियेनव्रजतस्तेनतेनशरोर्मयः ।ऊर्मयोवायुनाविद्धा जग्मुः सागरयोरिव ।।6.100.33।।
দুয়ো যি দিশে দিশে আগবাঢ়িল, সেই সেই দিশলৈ শৰ-উৰ্মিৰ ঢৌ উঠি বেগেৰে ধাৱমান হ’ল; বায়ুৱে চালিত দুটা সাগৰৰ তৰংগ যেন।
Verse 34
ततःसंसक्तहस्तस्तुरावणोलोकरावणः ।नराचमालांरामस्यललाटेप्रत्यमुञ्चत ।।6.100.34।।
তাৰ পাছত যুদ্ধত সম্পূৰ্ণৰূপে হাত লাগি থকা ‘লোকৰাৱণ’ ৰাৱণে ৰামৰ ললাটত নৰাচ শৰৰ মালা নিক্ষেপ কৰিলে।
Verse 35
रौद्रचापप्रयुक्तांतांनीलोत्पलदलप्रभाम् ।शिरसाधारयद्रामो न व्यथमभ्यपद्यत ।।6.100.35।।
ৰৌদ্ৰ ধনুৰ পৰা প্ৰয়ুক্ত সেই শৰৰসমূহক ৰামে নীলোৎপল-দলৰ দীপ্তিৰ দৰে শিৰে ধাৰণ কৰিলে; তেওঁ ব্যথাত কদাচিৎ বিচলিত নহ’ল।
Verse 36
अथमन्त्रानभिजपन्रौद्रमस्तमुदीरयन् ।शरान् भूयःसमादाय रामः क्रोधसमन्वितः ।।6.100.36।।मुमोच च महातेजाश्चापमायम्यवीर्यवान् ।
তাৰ পাছত ক্ৰোধসমন্বিত মহাতেজস্বী ৰামে মন্ত্র জপি ৰৌদ্ৰ অস্ত্ৰ উদীৰণ কৰিলে; পুনৰ বহু শৰ লৈ বীৰ্যৱানে ধনু টানি সিহঁত নিক্ষেপ কৰিলে।
Verse 37
तेमहामेघसङ्काशेकवचेपतिताःशराः ।।6.100.37।।अवध्येराक्षसेन्द्रस्य न व्यथांजनयंस्तदा ।
কিন্তু সেই শৰৰসমূহ মহামেঘ-সদৃশ কবচত পতিত হ’লেও, অবধ্য ৰাক্ষসেন্দ্ৰৰ তেতিয়া কোনো ব্যথা উৎপন্ন কৰিব নোৱাৰিলে।
Verse 38
पुनरेवाधतंरामोरथस्थंराक्षसाधिपम् ।।6.100.38।।ललाटेपरमास्त्रणसर्वास्त्रकुशलोऽभिनत् ।
পুনৰায় সকলো অস্ত্ৰত নিপুণ শ্ৰীৰামে ৰথস্থ ৰাক্ষসাধিপতিক পৰম অস্ত্ৰে ললাটত আঘাত কৰি ভেদ কৰিলে।
Verse 39
तेभित्त्वाबाणरूपाणिपञ्चशीर्षाइवोरगाः ।।6.100.39।।श्वसन्तोविविशुर्भूमिंरावणप्रतिकूलिताः ।
পাঁচমূৰীয়া সাপৰ দৰে সেই বাণবোৰে ভেদ কৰিও ৰাৱণৰ প্ৰতিঘাতত উলটি গৈ, ফোঁফোঁ শব্দ কৰি মাটিত সোমাই পৰিল।
Verse 40
निहत्यराघवस्यास्त्रंरावणःक्रोधमूर्छितः ।।6.100.40।।असुरंसुमहाघोरमन्यदस्त्रं चकारसः ।
ৰাঘৱৰ অস্ত্ৰ নিষ্ফল কৰি, ক্ৰোধত মূৰ্ছিত ৰাৱণে অসুৰবলযুক্ত অতি ভয়ংকৰ আন এটা অস্ত্ৰ ৰচনা কৰি প্ৰয়োগ কৰিলে।
Verse 41
सिंहव्याघ्रमुखांश्चापिकङ्ककाकमुखानपि ।।6.100.41।।गृध्रश्येनमुखांश्चापिशृगाववदनांस्तथा ।ईहामृगमुखांश्चापिव्यादितास्यान् भयावहान् ।।6.100.42।।पञ्चास्यान् लेलिहानांश्चससर्जनिशितान् शरान् ।
সিংহ-ব্যাঘ্ৰমুখৰ দৰে, কঙ্ক-কা’কমুখৰ দৰে, গৃধ্ৰ-শ্যেনমুখৰ দৰে আৰু শৃগালমুখৰ দৰে—মুখ মেলি থকা ভয়ংকৰ—তীক্ষ্ণ বাণ সি নিক্ষেপ কৰিলে; লগতে পাঁচমুখ, জিভা লেলিহান কৰা সৰ্পসদৃশ ভীষণ শৰো সৃষ্ট কৰি বৰষালে।
Verse 42
सिंहव्याघ्रमुखांश्चापिकङ्ककाकमुखानपि ।।6.100.41।।गृध्रश्येनमुखांश्चापिशृगाववदनांस्तथा ।ईहामृगमुखांश्चापिव्यादितास्यान् भयावहान् ।।6.100.42।।पञ्चास्यान् लेलिहानांश्चससर्जनिशितान् शरान् ।
সিংহ-ব্যাঘ্ৰমুখৰ দৰে, কঙ্ক-কা’কমুখৰ দৰে, গৃধ্ৰ-শ্যেনমুখৰ দৰে আৰু শৃগালমুখৰ দৰে—মুখ মেলি থকা ভয়ংকৰ—তীক্ষ্ণ বাণ সি নিক্ষেপ কৰিলে; লগতে পাঁচমুখ, জিভা লেলিহান কৰা সৰ্পসদৃশ ভীষণ শৰো সৃষ্ট কৰি বৰষালে।
Verse 43
शरान् खरमुखांश्चान्यान्वराहमुखसंश्रितान् ।।6.100.43।।श्वानकुक्कुटवक्त्रांश्चमकराशीविषाननान् ।एतांश्चान्यांश्चमायावीससर्जनिशितान् शरान् ।।6.100.44।।रामंप्रतिमहातेजाःक्रुद्धस्सर्पइवश्वसन् ।
তেতিয়া মহাতেজস্বী মায়াবী ৰাৱণ ক্ৰোধে সৰ্পৰ দৰে ফোঁচফোঁচাই শ্বাস ল’বলৈ ল’বলৈ ৰামৰ প্ৰতি অতি তীক্ষ্ণ শৰ নিক্ষেপ কৰিলে—কিছুমান গাধামুখীয়া, কিছুমান বৰাহমুখীয়া, কিছুমান কুকুৰ আৰু কুক্কুটমুখীয়া, আৰু কিছুমান মকৰ তথা বিষধৰ সাপমুখীয়া; এইদৰে আন আন বহু শৰো সি সৃষ্টি কৰি ছুড়িলে।
Verse 44
शरान् खरमुखांश्चान्यान्वराहमुखसंश्रितान् ।।6.100.43।।श्वानकुक्कुटवक्त्रांश्चमकराशीविषाननान् ।एतांश्चान्यांश्चमायावीससर्जनिशितान् शरान् ।।6.100.44।।रामंप्रतिमहातेजाःक्रुद्धस्सर्पइवश्वसन् ।
তেতিয়া মহাতেজস্বী মায়াবী ৰাৱণ ক্ৰোধে সৰ্পৰ দৰে ফোঁচফোঁচাই শ্বাস ল’বলৈ ল’বলৈ ৰামৰ প্ৰতি অতি তীক্ষ্ণ শৰ নিক্ষেপ কৰিলে—কিছুমান গাধামুখীয়া, কিছুমান বৰাহমুখীয়া, কিছুমান কুকুৰ আৰু কুক্কুটমুখীয়া, আৰু কিছুমান মকৰ তথা বিষধৰ সাপমুখীয়া; এইদৰে আন আন বহু শৰো সি সৃষ্টি কৰি ছুড়িলে।
Verse 45
असुरेणसमाविष्टंसोऽस्त्रणरघुपुङ्गवः ।।6.100.45।।ससर्जास्त्रं महोत्साहः पावकः पावकोपमः ।
অসুৰশক্তিৰে আৱিষ্ট সেই অস্ত্ৰটি যেতিয়া তেওঁৰ ওপৰত ধাৱি আহিল, তেতিয়া ৰঘুকুলৰ অগ্ৰগণ্য মহোৎসাহী ৰাম অগ্নিৰ দৰে জ্বলি উঠি প্ৰত্যুত্তৰ স্বৰূপে পাৱকাস্ত্ৰ—অগ্ন্যাস্ত্ৰ—নিক্ষেপ কৰিলে।
Verse 46
अग्निदीप्तमुखान्बाणांस्तत्रसूर्यमुखानपि ।।6.100.46।।चन्द्रार्धचन्द्रवक्रांश्चधूमकेतुमुखानपि ।ग्रहनक्षत्रवर्णांश्चमहोल्कामुखसंस्थितान् ।।6.100.47।।विद्युजजिह्वोपमांश्चापिससर्ज विविधान् शरान् ।
তাত ৰামে নানাবিধ শৰ নিক্ষেপ কৰিলে—কিছুমান অগ্নিদীপ্ত মুখযুক্ত, কিছুমান সূৰ্যমুখ সদৃশ; কিছুমান পূৰ্ণচন্দ্ৰ আৰু অৰ্ধচন্দ্ৰৰ দৰে বক্ৰ, কিছুমান ধূমকেতুমুখ; কিছুমান গ্ৰহ-নক্ষত্ৰৰ বৰ্ণে দীপ্ত, কিছুমান মহা উল্কাৰ দৰে প্ৰভাময় মুখসংস্থিত, আৰু কিছুমান বিদ্যুৎ-জিহ্বাৰ সদৃশ।
Verse 47
अग्निदीप्तमुखान्बाणांस्तत्रसूर्यमुखानपि ।।6.100.46।।चन्द्रार्धचन्द्रवक्रांश्चधूमकेतुमुखानपि ।ग्रहनक्षत्रवर्णांश्चमहोल्कामुखसंस्थितान् ।।6.100.47।।विद्युजजिह्वोपमांश्चापिससर्ज विविधान् शरान् ।
তাত ৰামে নানাবিধ শৰ নিক্ষেপ কৰিলে—কিছুমান অগ্নিদীপ্ত মুখযুক্ত, কিছুমান সূৰ্যমুখ সদৃশ; কিছুমান পূৰ্ণচন্দ্ৰ আৰু অৰ্ধচন্দ্ৰৰ দৰে বক্ৰ, কিছুমান ধূমকেতুমুখ; কিছুমান গ্ৰহ-নক্ষত্ৰৰ বৰ্ণে দীপ্ত, কিছুমান মহা উল্কাৰ দৰে প্ৰভাময় মুখসংস্থিত, আৰু কিছুমান বিদ্যুৎ-জিহ্বাৰ সদৃশ।
Verse 48
तेरावणशराघोराराघवास्त्रसमाहताः ।।6.100.48।।विलयं जग्मुराकाशे जग्मुश्चैव सहस्रशः ।
ৰাঘৱৰ অস্ত্ৰৰ আঘাতে ৰাৱণৰ সেই ভয়ংকৰ শৰসমূহ আকাশতেই লয় পাই গ’ল আৰু সহস্ৰ সহস্ৰ খণ্ডত ভাঙি চূৰ্ণ-বিচূৰ্ণ হ’ল।
Verse 49
तदस्त्रंनिहतंदृष्टवारामेणाक्लिष्टकर्मणा ।।6.100.49।।हृष्टानेदुस्ततःसर्वेकपयःकामरूपिणः ।सुग्रीवप्रमुखावीराःसम्परिक्षिप्यराघवम् ।।6.100.50।।
অক্লিষ্টকৰ্মা ৰামে সেই অস্ত্ৰ নিহত কৰা দেখিয়া, কামৰূপী সকলো কপিয়ে হর্ষেৰে নাদ কৰিলে; সুগ্ৰীৱপ্ৰমুখ বীৰসকলে ৰাঘৱক ঘেৰি ধৰিলে।
Verse 50
तदस्त्रंनिहतंदृष्टवारामेणाक्लिष्टकर्मणा ।।6.100.49।।हृष्टानेदुस्ततःसर्वेकपयःकामरूपिणः ।सुग्रीवप्रमुखावीराःसम्परिक्षिप्यराघवम् ।।6.100.50।।
সেই মহান অতিরথী ৰথৰ দশদিশা-গুঞ্জনকাৰী ঘোষেৰে দহো দিশ নাদিত কৰি, ত্বৰিতে আগবাঢ়ি ৰাঘৱৰ ওপৰত সিধাকৈ ধাৱিত হ’ল।
Verse 51
তাৰ পিছত ৰাঘৱে ৰাৱণৰ বাহুৰ পৰা নিক্ষিপ্ত শস্ত্ৰাস্ত্ৰসমূহ প্ৰত্যস্ত্ৰেৰে প্ৰতিহত কৰিলে; মহাত্মা দাশৰথি আনন্দেৰে পৰিপূৰ্ণ হৈ বিজয়ী ৰূপে থিয় হৈ ৰ’ল, আৰু প্ৰসন্ন বানৰাধিপতিসকলে উচ্চস্বৰে জয়ধ্বনি তুলিলে।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is leadership under catastrophic loss: Rāvaṇa responds to the deaths of his champions by escalating force through Brahmā-bestowed and demon-presided astras, while Rāma answers with controlled, technically sanctioned counter-weapons—framing victory as disciplined dharma rather than mere rage.
The sarga presents a contrast between anger-driven escalation and steady mastery: true martial authority is shown as composure, trained intelligence (astra-vidyā with mantra), and resilience—Rāma’s unshaken bearing becomes an ethical model for action under pressure.
The battlefield before Laṅkā is implied through references to the besieged city’s suffering and the routed Vānara host; culturally, the chapter foregrounds epic ‘astra culture’—named divine weapons (Tāmasa, Raudra, Agni), armor (kavaca), and chariot warfare conventions.