Sarga 20
दूत-नीति, शुक-प्रसङ्गः (Envoy-Ethics and the Episode of Śuka)
युद्धकाण्ड
সৰ্গ ২০ত গোপন অনুসন্ধান, কূটনৈতিক বাৰ্তা আৰু যুদ্ধকালীন নীতিধৰ্মৰ এক প্ৰকাশ্য পৰীক্ষা একেলগে দেখা যায়। ৰাক্ষস গুপ্তচৰ শাৰ্দূল সুগ্ৰীৱৰ শিবিৰত প্ৰৱেশ কৰি ধ্বজাৰে সজ্জিত বানৰ-সেনা পৰ্যবেক্ষণ কৰে আৰু ৰাৱণক জনায় যে বানৰ আৰু ভল্লুকসকল লংকাৰ দিশে দ্বিতীয়, অপৰিমেয় সাগৰৰ দৰে আগবাঢ়ি আহিছে; সাগৰতীৰত অৱস্থিত ৰাম-লক্ষ্মণ আৰু সেনাবাহিনীৰ বিস্তৃত পৰিসৰো তেওঁ বৰ্ণনা কৰে। তাৰ পাছত ৰাৱণে শুকক সুগ্ৰীৱৰ ওচৰলৈ এক গণনাকৃত বাৰ্তা লৈ পঠায়—সুগ্ৰীৱৰ বংশ-মৰ্যাদা আৰু শক্তিৰ প্ৰশংসা কৰি ৰাৱণৰ দোষক কমকৈ দেখুৱাই লংকাৰ অজেয়তা ঘোষণা কৰা, যাতে মনস্তাত্ত্বিক ভীতি সৃষ্টি হয় আৰু মিত্ৰতা ভাঙে। শুকে পক্ষীৰূপ ধৰি আকাশৰ পৰা কথা কয়, কিন্তু ক্ৰুদ্ধ বানৰসকলে আক্রমণ কৰে। শুকে দূত-ধৰ্ম স্মৰণ কৰাই কয় যে দূতক হত্যা কৰা অধৰ্ম, আৰু বিশ্বস্ত বাৰ্তাবাহক আৰু অনুমতি নোহোৱাকৈ কথা যোগ কৰা লোকৰ মাজত পাৰ্থক্য দেখুৱায়। ৰামে দূত-ধৰ্ম ৰক্ষা কৰিবলৈ হস্তক্ষেপ কৰি শুকক মুক্ত কৰিবলৈ আদেশ দিয়ে। নিৰাপদ হৈ শুকে পুনৰ কথা ক’লে সুগ্ৰীৱে ৰাৱণলৈ কঠোৰ প্ৰতিউত্তৰ প্ৰেৰণ কৰে—পৰাজয় অনিবার্য; লুকাই থাকিলেও বা দেৱ-আশ্ৰয় ল’লেও ৰক্ষা নাই; আৰু সীতাহৰণ আৰু জটায়ুৰ বধৰ অধৰ্মৰ বাবে নৈতিক দোষাৰোপ কৰে। অংগদে সন্দেহ কৰে যে শুকে গুপ্তচৰ ৰূপে সেনাৰ পৰিমাপ কৰি গৈছে, ধৰি ৰাখিবলৈ পৰামৰ্শ দিয়ে; এইদৰে দৃশ্যখনে সুৰক্ষা-চিন্তা আৰু নীতিগত সংযমৰ সমতা ৰাখি যুদ্ধ-পটভূমিত দূত-সুৰক্ষাক উপদেশমূলক কেন্দ্ৰবিন্দু কৰি তোলে।
Shlokas
Verse 1
ततोनिविष्टांध्वजिनींसुग्रीवेणाभिपालिताम् ।ददर्शराक्षसोऽभ्येत्यशार्दूलोनामवीर्यवान् ।।।।
তাৰ পিছত সুগ্ৰীৱৰ আদেশত ধ্বজেৰে শোভিত হৈ শিবিৰ পাতি থকা বানৰসেনাক, শাৰ্দূল নামৰ পৰাক্ৰমী ৰাক্ষসে আহি দৰ্শন কৰিলে।
Verse 2
चारोराक्षसराजस्यरावणस्यदुरात्मनः ।तांदृष्ट्वासर्वतोव्यग्रंप्रतिगम्यसराक्षसः ।।।।प्रविश्यलङ्कांवेगेनरावणंवाक्यमब्रवीत् ।
দুৰাত্মা ৰাক্ষসৰাজ ৰাৱণৰ চাৰ সেই ৰাক্ষসে, চৌদিশে ব্যস্ততাৰে ভৰা শিবিৰটো চাই, তৎক্ষণাৎ উভতি গৈ বেগেৰে লংকাত প্ৰৱেশ কৰি ৰাৱণক বাক্য ক’লে।
Verse 3
एषवानरऋक्षौघोलङ्कांसमभिवर्तते ।अगाधश्चाप्रमेयश्चद्वितीयइवसागरः ।।।।
এই বানৰ-ঋক্ষৰ বিশাল সেনা লংকাৰ দিশে আগবাঢ়িছে—অগাধ আৰু অপ্ৰমেয়, যেন দ্বিতীয় সাগৰ।
Verse 4
पुत्रौदशरथस्येमौभ्रातरौरामलक्ष्मणौ ।।।।उत्तमौरूपसम्पन्नौसीतायाःपदमागतौ ।एतौसागरमासाद्यसन्निविष्टौमहाद्युती ।।।।
দশৰথৰ এই দুজন পুত্ৰ—ভ্ৰাতা ৰাম আৰু লক্ষ্মণ—উত্তম, ৰূপসৌন্দৰ্য্যে সম্পন্ন; সীতাদেৱীৰ পদচিহ্নৰ দিশে আগবাঢ়ি আহি উপস্থিত হৈছে। সাগৰতীৰত উপনীত হৈ, মহাদ্যুতিমান সেই দুয়ো বীৰে তাতে শিবিৰ পাতিছে।
Verse 5
पुत्रौदशरथस्येमौभ्रातरौरामलक्ष्मणौ ।।6.20.4।।उत्तमौरूपसम्पन्नौसीतायाःपदमागतौ ।एतौसागरमासाद्यसन्निविष्टौमहाद्युती ।।6.20.5।।
সাগৰলৈ উপনীত হৈ, মহাদ্যুতিমান সেই দুয়ো বীৰে তাতে অৱস্থান কৰিলে।
Verse 6
बलंचामाकाशमावृत्यसर्वतोदशयोजनम् ।तत्त्वभूतंमहाराज क्षिप्रंवेदितुमर्हसि ।।।।
আৰু সেনাবল চাৰিওফালে বিস্তাৰিত হৈ দহ যোজন পৰ্যন্ত আকাশ আৱৰি পেলোৱা যেন দেখা যায়। হে মহাৰাজ, তত্ত্বৰূপ সত্য অৱস্থা তুমি শীঘ্ৰে জানিব উচিত।
Verse 7
तवदूतामहाराजक्षिप्रमर्हन्त्यवेक्षितुम् ।उपप्रदानंसान्त्वंवाभेदोवात्रप्रयुज्यताम् ।।।।
হে মহাৰাজ, আপোনাৰ দূতসকলে শীঘ্ৰে গৈ তেওঁলোকক নিৰীক্ষণ কৰক; তাত উপপ্ৰদান (লোভন), সান্ত্বন (সমাধান) বা ভেদ (বিভেদ সৃষ্টি)—যি উপায় যোগ্য, সেয়া প্ৰয়োগ কৰা হওক।
Verse 8
शार्दूलस्यवचश्श्रुत्वारावणोराक्षसेश्वरः ।उवाचसहसाव्यग्रस्सम्प्रधार्यार्थमात्मनः ।।।।शुकंनामतदारक्षोवाक्यमर्थविदांवरम् ।
শাৰ্দূলৰ বাক্য শুনি ৰাক্ষসেশ্বৰ ৰাৱণ সহসা ব্যগ্ৰ হ’ল; নিজৰ কৰণীয় বুজি-বিচাৰি, অৰ্থবোধত নিপুণসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ ‘শুক’ নামৰ ৰাক্ষসক তেতিয়া ক’লে।
Verse 9
सुग्रीवंब्रूहिगत्वाशुराजानंवचनान्मम ।यथासन्देशमक्लीबंश्लक्ष्णयापरयागिरा ।।।।
তুমি শীঘ্ৰে গৈ মোৰ বচনৰূপে ৰজা সুগ্ৰীৱক কোৱা; যিদৰে সন্দেশ দিয়া হৈছে তেনেদৰে—অক্লীব, নিৰ্ভয়ে, অতি শ্লক্ষ্ণ আৰু মৃদু বাক্যৰে জনাবা।
Verse 10
त्वंवैमहाराजकुलप्रसूतोमहाबलश्चर् क्षरजस्सुतश्च ।नकश्चिदार्थस्तवनास्त्यनर्थस्तथाहिमेभ्रातृसमोहरीश ।।।।
হে হৰীশ, তুমি মহাৰাজকুলত জন্ম লোৱা, মহাবলী আৰু ঋক্ষৰাজৰ পুত্ৰ। তোমাৰ কোনো লাভৰ অভাৱ নাই, আৰু মোৰ দ্বাৰা তোমাৰ কোনো অনৰ্থ হোৱা নাই; কিয়নো তুমি মোৰ বাবে ভ্ৰাতৃসম।
Verse 11
अहंयद्यहरंभार्यांराजपुत्रस्यधीमतः ।किंतत्रतवसुग्रीव: किष्किन्धांप्रतिगम्यताम् ।।।।
মই যদি সেই ধীমন্ত ৰাজপুত্ৰৰ পত্নীক হৰণ কৰি লৈও, তাত তোমাৰ কি, সুগ্ৰীৱ? কিষ্কিন্ধালৈ উভতি যা—সেইঠাইলৈ প্ৰতি গমন কৰা।
Verse 12
नहीयंहरिभिर्लङ्काशक्याप्राप्तुंकथञ्चन ।देवैरपिसगन्धर्वैःकिंपुनर्नरवानरैः ।।।।
এই লংকাত বানৰসকলে কোনোপধ্যেই উপনীত হ’ব নোৱাৰে; গন্ধৰ্বসহ দেৱতাসকলেও নোৱাৰে—তেন্তে মানুহ আৰু বানৰসকল কেনেকৈ?
Verse 13
सतथाराक्षसेन्द्रेणसन्दिष्टोरजनीचरः ।शुकोविहङ्गमोभूत्वातूर्णमाप्लुत्यचाम्बरम् ।।।।
ৰাক্ষসেন্দ্ৰৰ আদেশত নিযুক্ত সেই ৰজনীচৰ শুক, পক্ষীৰূপ ধৰি, তৎক্ষণাৎ জঁপিয়াই আকাশলৈ উৰি উঠিল।
Verse 14
सगत्वादूरमध्वानमुपर्युपरिसागरम् ।संस्थितोह्यम्बरेवाक्यंसुग्रीवमिदमब्रवीत् ।।।।
সি দীঘল পথ অতিক্ৰম কৰি, সাগৰৰ ওপৰে ওপৰে অতি উচ্চত গৈ, আকাশত স্থিৰ হৈ সুগ্ৰীৱক এই বাক্য ক’লে।
Verse 15
सर्वमुक्तंयथादिष्टंरावणेनदुरात्मना ।तंप्रापयन्तंवचनंतूर्णमाप्लुत्यवानराः ।।।।प्रापद्यन्तदिवंक्षिप्रंलोप्तुंहन्तुंचमुष्टिभि: ।
দুৰাত্মা ৰাৱণে যিদৰে আদেশ দিছিল, সি সকলো কথাই যথাযথভাৱে ক’লে। সি বাৰ্তা ক’বলৈ ধৰোঁতেই বানৰসকলে তৎক্ষণাৎ জঁপিয়াই উঠি, ক্ষিপ্ৰে আকাশলৈ উঠিল—মুষ্টিৰে আঘাত কৰি তাক বধ কৰিবলৈ উদ্যত হৈ।
Verse 16
सतैःप्लवङ्गैःप्रसभंनिगृहीतोनिशाचरः ।गगनाद्भूतलेचाशुपरिगृह्यनिपातितः ।।।।
শত শত বানৰে বলপূৰ্বক ধৰি লোৱা সেই নিশাচৰ ৰাক্ষসক, আকাশৰ পৰা তৎক্ষণাৎ ভূতললৈ টানি আনি পেলাই দিলে।
Verse 17
वानरैःपीड्यमानस्तुशुकोवचनमब्रवीत् ।नदूतान्घ्नन्तिकाकुत्स्थ वार्यन्तांसाधुवानराः ।।।।
বানৰৰ পীড়নত কাতৰ হৈ শুকে ক’লে: “হে কাকুৎস্থ ৰাম! দূতক বধ কৰা উচিত নহয়; বানৰসকলক যথোচিতভাৱে নিবাৰণ কৰক।”
Verse 18
यस्तुहित्वामतंभर्तुस्स्वमतंसम्प्रभाषते ।अनुक्तवादीदूतस्सन् सदूतोवधमर्हति ।।।।
কিন্তু যি দূতে প্ৰভুৰ নিৰ্ধাৰিত মত ত্যাগ কৰি নিজৰ মত প্ৰকাশ কৰে আৰু ৰজাই অনুমোদন নকৰা বাক্য উচ্চাৰে—সেই ‘দূত’ মৃত্যুদণ্ডৰ যোগ্য।
Verse 19
शुकस्यवचनंश्रुत्वारामस्तुपरिदेवितम् ।उवाचमावधिष्टेतिघ्नतश्शाखामृगर्षभान् ।।।।
শুকৰ কৰুণ আবেদন শুনি ৰামে, মাৰিবলৈ চিঞৰি উঠা বৃক্ষবাসী বানৰশ্ৰেষ্ঠসকলক ক’লে—“তাক নেমাৰিবা।”
Verse 20
सचपत्रलघुर्भूत्वाहरिभिर्दर्शितेभये ।अन्तरिक्षेस्थितोभूत्वापुनर्वचनमब्रवीत् ।।।।
তাৰ পাছত শুক পাখিৰে লঘু হৈ, বানৰসকলে দেখুওৱা ভয় শমি যোৱাত, আকাশতে স্থিৰ হৈ পুনৰ বাক্য ক’লে।
Verse 21
सुग्रीव:स त्त्वसम्पन्न: महाबलपराक्रम: ।किंमयाखलुवक्तव्योरावणोलोकरावणः ।।।।
“হে সুগ্ৰীৱ, সাহসসম্পন্ন আৰু মহাবল-পরাক্ৰমী! যি ৰাৱণে জগতক কন্দুৱায়, তাক মই তোমাৰ তৰফৰ পৰা কি বাৰ্তা ক’ম?”
Verse 22
सएवमुक्तःप्लवगाधिपस्तदाप्लवङ्गमानामृषभोमहाबलः ।उवाचवाक्यंरजनीचरस्यचारंशुकंतूर्णमदीनसत्त्वः ।।।।
এইদৰে সম্বোধিত হোৱাত, প্লৱঙ্গসকলৰ অধিপতি, প্লৱঙ্গমানৰ মাজত ঋষভসদৃশ মহাবলী, অদীনসত্ত্ব সুগ্ৰীৱে ৰাক্ষসৰ চাৰ শুকক তৎক্ষণাৎ নিজৰ বাক্য ক’লে।
Verse 23
नमेऽसिमित्रंनतथानुकम्प्योनचोपकर्तापिनमेप्रियोऽसि ।अरिश्चरामस्यसहानुबन्धस्ततोऽसिवालीववधार्हवध्यः ।।।।
তুমি মোৰ মিত্ৰ নহওঁ, দয়াৰো যোগ্য নহওঁ; উপকাৰীও নহওঁ, আৰু মোৰ প্ৰিয়ো নহওঁ। তুমি ৰামৰ শত্রুৰ সৈতে জড়িত শত্রু; সেয়ে বালীৰ দৰে তুমি বধযোগ্য।
Verse 24
निह्नन्म्यहंत्वांससुतंसबन्धुंसज्ञातिवर्गरजनीचरेश ।लङ्काञ्चसर्वांमहताबलेनक्षिप्रंकरिष्यामिसमेत्यभस्म ।।।।
হে ৰজনীচৰ-নাথ! মই তোমাক তোমাৰ পুত্ৰসহ, বংশ-বন্ধু আৰু সমগ্ৰ জ্ঞাতিবৰ্গসহ বধ কৰিম; আৰু মহাবলেৰে শীঘ্ৰে আহি সমগ্ৰ লংকাক ভস্ম কৰি দিম।
Verse 25
नमोक्षयसेरावण: राघवस्यसुरैस्सहेन्द्रैदपिमूढगुप्तः ।अन्तर्हितस्सूर्यपथंगतोऽवा ।तथैवपातालमनुप्रविष्टः ।।।।गिरीशपादम्बुजसङ्गतोवाहतोऽसिरामेणसहानुजस्त्वम् ।।।।
হে মোহগ্ৰস্ত ৰাৱণ! ইন্দ্ৰসহ দেৱতাই ৰক্ষা কৰিলেও তুমি লুকাই থাকিলেও—অদৃশ্য হৈ যাওঁ, সূৰ্যপথে পলাই যাওঁ, পাতালত প্ৰৱেশ কৰাঁ, বা গিৰীশ শিৱৰ পদকমলত আশ্ৰয় লওঁ—তথাপি তুমি ৰাঘৱৰ পৰা মুক্তি নাপাবা। ৰামে তোমাক তোমাৰ অনুজসহ বধ কৰিব।
Verse 26
नमोक्षयसेरावण: राघवस्यसुरैस्सहेन्द्रैदपिमूढगुप्तः ।अन्तर्हितस्सूर्यपथंगतोऽवा ।तथैवपातालमनुप्रविष्टः ।।6.20.25।।गिरीशपादम्बुजसङ्गतोवाहतोऽसिरामेणसहानुजस्त्वम् ।।6.20.26।।
হে মোহগ্ৰস্ত ৰাৱণ! ইন্দ্ৰসহ দেৱতাই ৰক্ষা কৰিলেও তুমি লুকাই থাকিলেও—অদৃশ্য হৈ যাওঁ, সূৰ্যপথে পলাই যাওঁ, পাতালত প্ৰৱেশ কৰাঁ, বা গিৰীশ শিৱৰ পদকমলত আশ্ৰয় লওঁ—তথাপি তুমি ৰাঘৱৰ পৰা মুক্তি নাপাবা। ৰামে তোমাক তোমাৰ অনুজসহ বধ কৰিব।
Verse 27
तस्यतेत्रिषुलोकेषुनपिशाचंनराक्षसम् ।त्रातारमनुपश्यामिनगन्धर्वंनचासुरम् ।।।।
তোমাৰ বাবে ত্ৰিলোকত মই কোনো ত্ৰাতাক নেদেখোঁ—ন পিশাচ, ন ৰাক্ষস, ন গন্ধৰ্ব, ন অসুৰ।
Verse 28
अवधीर्यजरावृद्दंगृध्रराजंजटायुषम् ।किंनुतेरामसान्निध्येसकाशेलक्ष्मणस्यवा ।।।।हृतासीताविशालाक्षीयांत्वंगृह्यनबुध्यसे ।
জৰাবৃদ্ধ গৃধ্ৰৰাজ জটায়ুক অৱজ্ঞা কৰি তুমি বিশালাক্ষী সীতাক হৰণ কৰিলা; তথাপি তুমি নুবুজা—ৰামৰ সান্নিধ্যতে, বা লক্ষ্মণৰ সন্মুখতে, তেঁওক ধৰি নিবলৈ তুমি কেনেকৈ সাহস কৰিলা?
Verse 29
महाबलंमहात्मानंदुर्धर्षममरैरपि ।नबुध्यसेरघुश्रेष्ठंयस्तेप्राणान्हरिष्यति ।।।।
তুমি ৰঘুবংশৰ শ্ৰেষ্ঠজনক চিনিব নোৱাৰা—মহাবলী, মহাত্মা, অমৰসকলৰ বাবেও দুৰ্ধর্ষ; সেইজনেই তোমাৰ প্ৰাণ হৰণ কৰিব।
Verse 30
ततोऽब्रवीद्वालिसुतस्त्वङ्गदोहरिसत्तमः ।नायंदूतोमहाराजचारिकःप्रतिभातिमे ।।।।
তেতিয়া বালিপুত্ৰ, বানৰশ্ৰেষ্ঠ অঙ্গদে ক’লে: “মহাৰাজ, মোৰ দৃষ্টিত ই দূত নহয়; চাৰ যেনেই প্ৰতিভাত হয়।”
Verse 31
तुलितंहिबलंसर्वमनेनात्रैवतिष्ठता ।गृह्यतांमागमल्लङ्कामेतद्दिममरोचते ।।।।
ইয়াতেই থিয় হৈ সি নিশ্চয় আমাৰ সমগ্ৰ বল তুলি চাইছে; তাক ধৰা হওক—সি লংকালৈ নাযাওক; মোৰ মতে এইয়াই উত্তম।
Verse 32
ततोराज्ञासमादिष्टास्समुत्पत्यवलीमुखाः ।जगृहुश्चबबन्धुश्चविलपन्तमनाथवत् ।।।।
তাৰ পাছত ৰজাৰ আদেশত বানৰ-মুখ্যসকল জঁপিয়াই উঠি তাক ধৰি বান্ধিলে; সি অনাথৰ দৰে বিলাপ কৰি থাকিল।
Verse 33
शुकस्तुवानरैश्चण्डैस्तत्रतैस्सम्प्रपीडितः ।व्याचुक्रोशमहात्मानंरामंदशरथात्मजम् ।।।।
তাত সেই উগ্ৰ বানৰসকলৰ দ্বাৰা কঠোৰভাৱে পীড়িত হৈ শুকে মহাত্মা দশৰথনন্দন শ্ৰীৰামক আৰ্তনাদ কৰি মাতিলে।
Verse 34
लुप्येतेमेबलात्पक्षौभिद्येतेमेतथाऽक्षिणी ।।।।यांचरात्रिंमरिष्यामिजायेरात्रिंचयामहम् ।एतस्मिन्नन्तरेकालेयन्मयाह्यशुभंकृतम् ।।।।सर्वंत्वमुपपद्येधाजह्यांचेद्यदिजीवितम् ।
যদি বলপূৰ্বক মোৰ পাখি দুটা ছিঙি লোৱা হয় আৰু তেনেদৰে মোৰ চকুও ভেদ কৰা হয়, তেন্তে মই যি ৰাতি জন্মিছিলোঁ সেই ৰাতিৰ পৰা যি ৰাতি মৰিম সেই ৰাতিলৈকে—এই মধ্যৱৰ্তী কালত মই কৰা সকলো অশুভ কৰ্ম তুমিয়েই ভোগ কৰা, যদিও মোক জীৱন ত্যাগ কৰিবলগীয়া হয়।
Verse 35
लुप्येतेमेबलात्पक्षौभिद्येतेमेतथाऽक्षिणी ।।6.20.34।।यांचरात्रिंमरिष्यामिजायेरात्रिंचयामहम् ।एतस्मिन्नन्तरेकालेयन्मयाह्यशुभंकृतम् ।।6.20.35।।सर्वंत्वमुपपद्येधाजह्यांचेद्यदिजीवितम् ।
সাগৰলৈ উপনীত হৈ, মহাদ্যুতিমান সেই দুয়ো বীৰে তাতে অৱস্থান কৰিলে।
Verse 36
नाघातयत्तदारामश्श्रुत्वातत्परिदेवनम् ।वानरानब्रवीद्रामोमुच्यतांदूतआगतः ।।।।
তেতিয়া সেই বিলাপ শুনি শ্ৰীৰামে তেওঁক আঘাত নকৰিবলৈ নিষেধ কৰিলে; আৰু বানৰসকলক ৰামে ক’লে: “দূত আহিছে—তেওঁক মুক্ত কৰা হওক।”
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether an enemy envoy (Śuka) may be harmed when he is suspected of espionage. The vānaras attack him, but Śuka appeals to dūta-immunity; Rāma resolves the conflict by prohibiting killing and ordering release, prioritizing maryādā over immediate retaliation.
The chapter teaches that dharma regulates even hostile encounters: speech must remain authorized (a true envoy must not add private opinions), and righteous leadership restrains allies to preserve ethical legitimacy, making victory an extension of order rather than uncontrolled violence.
Laṅkā is framed as the fortified objective, while the seashore (sāgara-tīra) marks the allied staging ground. Cultural-political concepts—dūta-nīti and the inviolability of messengers—function as institutional landmarks within the narrative’s war geography.