Sarga 53
युद्धकाण्डे त्रिपञ्चाशः सर्गः — धूम्राक्षवधश्रवणं, वज्रदंष्ट्रप्रेषणं, अङ्गद-राक्षसयुद्धम् (Ravana Dispatches Vajradamshtra; Portents and Angada’s Assault)
युद्धकाण्ड
ধুম্ৰাক্ষৰ মৃত্যুৰ বাতৰি পাই ৰাৱণ ক্ৰোধত সাপৰ দৰে ফুঁছিবলৈ ধৰিলে। তেওঁ ৰাক্ষস বীৰ বজ্ৰদংষ্ট্ৰক ৰাম, সুগ্ৰীৱ আৰু বানৰ সেনাক বধ কৰিবলৈ নিৰ্দেশ দিলে। সুসজ্জিত ৰাক্ষস বাহিনী দক্ষিণ দুৱাৰেৰে ওলাই আহিল, য’ত অংগদ উপস্থিত আছিল। যাত্ৰাৰ সময়ত উল্কাপাত আৰু শিয়ালৰ কান্দোনৰ দৰে অমংগলজনক লক্ষণে ৰাক্ষসসকলৰ আসন্ন মৃত্যুৰ ইংগিত দিছিল। তথাপিও বজ্ৰদংষ্ট্ৰই সাহসেৰে যুদ্ধক্ষেত্ৰত প্ৰৱেশ কৰিলে। বানৰসকলে গছ আৰু শিল লৈ প্ৰচণ্ড আক্ৰমণ চলাইছিল। বজ্ৰদংষ্ট্ৰৰ তীৰৰ আঘাতত বানৰসকল ভীতিগ্ৰস্ত হৈ পৰিল, কিন্তু ক্ৰুদ্ধ অংগদে এজোপা গছ উভালি লৈ ৰাক্ষস বাহিনীক তচনচ কৰি পেলালে। ৰণক্ষেত্ৰ মৃতদেহ আৰু অস্ত্ৰৰে ভৰি পৰিল, আৰু ৰাক্ষস সেনা বতাহত উৰি যোৱা মেঘৰ দৰে ছত্ৰভংগ দিলে।
Shlokas
Verse 1
धूम्राक्षंनिहतंश्रुत्वारावणोराक्षसेश्वरः ।क्रोधेनमहताऽविष्टोनिश्श्वसन्नुरगोयथा ।।।।दीर्घमुष्णंविनिश्श्वस्यक्रोधेनकलुषीकृतः ।अब्रवीद्राक्षसंक्रूरंवज्रदंष्ट्रंमहाबलम् ।।।।
ধূম্ৰাক্ষ নিধন হোৱা বুলি শুনি ৰাক্ষসেশ্বৰ ৰাৱণ মহাক্ৰোধত আৱিষ্ট হ’ল; সৰ্পৰ দৰে ফোঁচফোঁচাই উঠিল। দীঘল আৰু উষ্ণ নিশ্বাস এৰি, ক্ৰোধে মন কলুষিত হৈ, সি মহাবলী ক্ৰূৰ ৰাক্ষস বজ্ৰদংষ্ট্ৰক সম্বোধন কৰি ক’লে।
Verse 2
धूम्राक्षंनिहतंश्रुत्वारावणोराक्षसेश्वरः ।क्रोधेनमहताऽविष्टोनिश्श्वसन्नुरगोयथा ।।6.53.1।।दीर्घमुष्णंविनिश्श्वस्यक्रोधेनकलुषीकृतः ।अब्रवीद्राक्षसंक्रूरंवज्रदंष्ट्रंमहाबलम् ।।6.53.2।।
ক্ৰোধত অন্ধ হৈ দীঘল আৰু তপ্ত নিশ্বাস ত্যাগ কৰি ৰাৱণে মহাবলশালী আৰু নিষ্ঠুৰ ৰাক্ষস বজ্ৰদংষ্ট্ৰক এইদৰে ক’লে।
Verse 3
गच्छत्वंवीर निर्याहिराक्षसैःपरिवारितः ।जहिदाशरथिंरामंसुग्रीवंवानरैःसह ।।।।
“হে বীৰ, তুমি আগবাঢ়া; ৰাক্ষসসকলে ঘেৰি ধৰি থাকি বাহিৰ ওলাই যোৱা। দাশৰথি শ্ৰীৰামক আৰু বানৰসকলৰ সৈতে সুগ্ৰীৱক বধ কৰা।”
Verse 4
तथेत्युक्त्वाद्रुततरंमायावीराक्षसेश्वरम् ।निर्जगामबलैस्सार्दंबहुभिःपरिवारितः ।।।।नागैरश्वैःखरैरुष्ट्रैःसंयुक्तस्सुसमाहितः ।पताकाध्वजचित्रैश्चरथैश्चसमलङ्कृतः ।।।।
“তথেতি” বুলি কৈ মায়াবী ৰাক্ষসেশ্বৰ অতি দ্ৰুতগতিত সেনাৰ সৈতে বাহিৰ ওলাই গ’ল; বহু পৰিচাৰকে ঘেৰি ধৰা অৱস্থাত সি আগবাঢ়িল।
Verse 5
तथेत्युक्त्वाद्रुततरंमायावीराक्षसेश्वरम् ।निर्जगामबलैस्सार्दंबहुभिःपरिवारितः ।।6.53.4।।नागैरश्वैःखरैरुष्ट्रैःसंयुक्तस्सुसमाहितः ।पताकाध्वजचित्रैश्चरथैश्चसमलङ्कृतः ।।6.53.5।।
হাতী, ঘোঁৰা, গাধা আৰু উটৰ সৈতে সংযুক্ত হৈ, সুসংগঠিত শৃংখলাত সি আগবাঢ়িল; বৰ্ণবিচিত্ৰ পতাকা-ধ্বজেৰে অলংকৃত ৰথসমূহেৰে সজ্জিত হৈও শোভা পাইছিল।
Verse 6
ततोविचित्रकेयूरमुकुटैश्चविभूषितः ।तनुत्राणिचसमावृत्यसधनुर्निर्ययौद्रुतम् ।।।।
তাৰ পিছত বিচিত্ৰ কেয়ূৰ আৰু মুকুটেৰে বিভূষিত হৈ, কৱচ আদি ৰক্ষাবৰণ পৰিধান কৰি, ধনু হাতত লৈ সি দ্ৰুতগতিতে বাহিৰলৈ ওলাই গ’ল।
Verse 7
पताकालङ्कृतंदीप्तंतप्तकाञ्चनभूषितम् ।रथंप्रदक्षिणंकृत्वासमारोहच्चमूपतिः ।।।।
পতাকাৰে অলংকৃত, দীপ্ত আৰু তপ্ত-কাঞ্চনাভ ভূষণেৰে শোভিত ৰথটোক প্ৰদক্ষিণ কৰি সেনাপতি তাত আৰোহণ কৰিলে।
Verse 8
यष्टिभिस्तोमरैचशित्रैश्शूलैश्चमुसलैरपि ।भिण्डिपालैश्चपाशैश्चशक्तिभिःपट्टसैरपि ।।।।खडगैश्चक्रैर्गदाभिश्चनिशितैश्चपरश्वधैः ।पदातयश्चनिर्यान्तिविविधाःशस्त्रपाणयः ।।।।
যষ্টি, তোমৰ, বিচিত্ৰ শস্ত্ৰ, শূল, মুসল, ভিণ্ডিপাল, পাশ, শক্তি আৰু পট্টস—তদুপৰি খড়্গ, চক্ৰ, গদা আৰু তীক্ষ্ণ পৰশু ধৰি নানাবিধ শস্ত্ৰপাণি পদাতিকসকল শ্ৰেণীবদ্ধ হৈ বাহিৰ ওলাই আহিল।
Verse 9
यष्टिभिस्तोमरैचशित्रैश्शूलैश्चमुसलैरपि ।भिण्डिपालैश्चपाशैश्चशक्तिभिःपट्टसैरपि ।।6.53.8।।खडगैश्चक्रैर्गदाभिश्चनिशितैश्चपरश्वधैः ।पदातयश्चनिर्यान्तिविविधाःशस्त्रपाणयः ।।6.53.9।।
যষ্টি, তোমৰ, বিচিত্ৰ শস্ত্ৰ, শূল, মুসল, ভিণ্ডিপাল, পাশ, শক্তি আৰু পট্টস—তদুপৰি খড়্গ, চক্ৰ, গদা আৰু তীক্ষ্ণ পৰশু ধৰি নানাবিধ শস্ত্ৰপাণি পদাতিকসকল শ্ৰেণীবদ্ধ হৈ বাহিৰ ওলাই আহিল।
Verse 10
विचित्रवाससस्सर्वेदीप्ताराक्षसपुङ्गवाः ।गजामदोत्कटाश्शूराश्चलन्तइवपर्वताः ।।।।
বিচিত্ৰ আৰু বৈভৱময় বস্ত্ৰ পৰিধান কৰি, যুদ্ধতেজে দীপ্ত ৰাক্ষসপুঙ্গৱসকল সকলোৱে আগবাঢ়িল; মদোন্মত্ত গজৰ দৰে উগ্ৰ শূৰ, যেন চলন্ত পৰ্বত।
Verse 11
तेयुद्धकुशलैरूढास्तोमराङ्कुशपाणिभिः ।अन्येलक्षणसंयुक्ताश्शूरारूढामहाबलाः ।।।।
কিছুমানে যুদ্ধকুশল যোদ্ধাসকলক আৰূঢ় কৰি, হাতত তোমৰ আৰু অঙ্কুশ ধৰি আছিল। আন কিছুমানে শুভ লক্ষণযুক্ত হৈ, মহাবলী শূৰ হিচাপে আৰূঢ় হৈ আগবাঢ়িল।
Verse 12
तद्राक्षसबलंसर्वंविप्रस्थितमशोभत ।प्रावृटकालेयथामेघानर्दमानास्सविद्युतः ।।।।निस्सृतादक्षिणद्वारादङ्गदोयत्रयूथपः ।
তেতিয়া সমগ্ৰ ৰাক্ষসবল সম্পূৰ্ণ সাজ-সজ্জাৰে আগবাঢ়ি ওলাই আহোঁতে অতি শোভাময় দেখাল—যেন প্ৰাৱৃট্কালৰ গর্জন কৰা, বিদ্যুতে দীপ্ত মেঘমালা। তেওঁলোক দক্ষিণ দুৱাৰৰ পৰা ওলাই আহিল; তাতেই ইউথপ অঙ্গদ অৱস্থিত আছিল।
Verse 13
तेषांनिष्क्रममाणानामशुभंसमजायत ।।।।आकाशाद्विघनात्तीव्रादुल्काश्चाभ्यन्यपतंस्तदा ।वमन्त्यःपावकज्वालाशशिवाघोरंववाशिरे ।।।।
তেওঁলোক ওলাই আহোঁতেই অশুভ নিমিত্ত উদ্ভৱ হ’ল; ঘন আৰু তীব্ৰ মেঘপুঞ্জে আৱৃত আকাশৰ পৰা তেতিয়া উল্কা পতিত হ’বলৈ ধৰিলে। অগ্নিজ্বালা যেন উগলি উঠিল, আৰু ভয়ংকৰ শিৱা (শিয়াল) ঘোৰকৈ হাঁহি-চিঞৰি উঠিল।
Verse 14
तेषांनिष्क्रममाणानामशुभंसमजायत ।।6.53.13।।आकाशाद्विघनात्तीव्रादुल्काश्चाभ्यन्यपतंस्तदा ।वमन्त्यःपावकज्वालाशशिवाघोरंववाशिरे ।।6.53.14।।
তেতিয়া ভয়ংকৰ মৃগসমূহে যেন ৰাক্ষসসকলৰ নিধনৰ ঘোষণা কৰিলে। আৰু যোদ্ধাসকল ধাৱমান হৈ আহোঁতে তাত দাৰুণভাৱে পিছলি পৰিল—ই অশুভ আৰু ভয়ানক লক্ষণ আছিল।
Verse 15
व्याहरन्तमृगाघोरारक्षसांनिधनंतदा ।समापतन्तोयोधास्तुप्रास्खलन् स्तत्रदारुणम् ।।।।
তেতিয়া ভয়ংকৰ মৃগসমূহে যেন ৰাক্ষসসকলৰ নিধনৰ ঘোষণা কৰিলে। আৰু যোদ্ধাসকল ধাৱমান হৈ আহোঁতে তাত দাৰুণভাৱে পিছলি পৰিল—ই অশুভ আৰু ভয়ানক লক্ষণ আছিল।
Verse 16
एतानौत्पातिकान् दृष्टवावज्रदंष्ट्रोमहाबलः ।धैर्यमालम्भ्यतेजस्वीनिर्जगामरणोत्सुकः ।।।।
এই অশুভ উৎপাতসমূহ দেখি মহাবলী, তেজস্বী বজ্ৰদংষ্ট্ৰই ধৈৰ্য ধৰি ৰণোৎসুক হৈ বাহিৰ ওলাই গ’ল।
Verse 17
तांस्तुनिष्क्रमतोदृष्टवावानराजितकाशिनः ।प्रणेदुस्सुमहानादान्पूरयांश्चदिशोदश ।।।।
কিন্তু তেওঁলোক ওলাই আহোঁতে দেখি, জয়ৰ নিশ্চয়তাৰে ভৰা বানৰসকলে অতি মহানাদ তুলিলে, যিয়ে দশো দিশা পূৰ্ণ কৰি তুলিলে।
Verse 18
ततःप्रवृत्तंतुमुलंहरीणांराक्षसैस्सह ।घोराणांभीमरूपाणामन्योन्यवथकाङ् क्षिणाम् ।।।।
তেতিয়া বানৰ আৰু ৰাক্ষসসকলৰ মাজত এক তুমুল যুদ্ধ আৰম্ভ হ'ল; উভয় পক্ষই ভয়ংকৰ ৰূপ ধাৰণ কৰিছিল আৰু ইজনে সিজনক বিনাশ কৰিবলৈ উদ্যত হৈছিল।
Verse 19
निष्पतन्तोमहोत्साहोभिन्नदेहशिरोधराः ।रुधिरोक्षितसर्वाङ्गान्यपतन्थरणीतले ।।।।
প্ৰবল উৎসাহেৰে যুঁজ দি, তেওঁলোকৰ শৰীৰ আৰু ডিঙি ছিন্ন-ভিন্ন হৈ গৈছিল আৰু তেজত লুতুৰি-পুতুৰি হৈ তেওঁলোক মাটিত ঢলি পৰিছিল।
Verse 20
केचिदन्योन्यमासाद्यशूराःपरिघपाणयः ।चिक्षिपुर्विविधंशस्त्रंसमरेष्न्विवर्तिनः ।।।।
পৰিঘৰ দৰে শক্তিশালী বাহু থকা আৰু যুদ্ধত কেতিয়াও পিছুৱাই নহা বীৰসকলে ইজনে সিজনৰ ওচৰ চাপি নানা ধৰণৰ অস্ত্ৰ নিক্ষেপ কৰিলে।
Verse 21
द्रुमाणांचशिलानांचशस्त्राणांचापिनिस्स्वनः ।।।।श्रूयतेसुमहांस्तत्रघोरोहृदयभेदसः ।
তাত গছ-গছনি, শিলা আৰু শস্ত্ৰৰ সংঘৰ্ষৰ পৰা অতি মহৎ আৰু ভয়ংকৰ নিনাদ শুনা গ’ল—হৃদয় ভেদি পেলোৱা যেন ঘোৰ ধ্বনি।
Verse 22
रथनेमिस्वनस्तत्रधनुषश्चापिनिस्वसत् ।।।।शङ्खभेरीमृदङ्गानांबभूवतुमुलःस्वनः ।
তাত ৰথচক্ৰৰ ঝংকাৰ, ধনুৰ টংকাৰ আৰু সীসকাৰ, লগতে শঙ্খ-ভেৰী-মৃদংগৰ ধ্বনি মিলি অতি তুমুল নিনাদ উঠিল।
Verse 23
केचिदस्त्राणिसन्सृज्यबाहुयुद्धमकुर्वत ।तलैश्चचरणैश्चापिमुष्टिभिश्चद्रुमैरपि ।।।।जानुभिश्चहताःकेचिद्भिन्नदेहाश्चराक्षसाः ।शिलाभिश्चूर्णिताःकेचिद्वानरैर्युद्धदुर्मदैः ।।।।
কিছুমানে অস্ত্ৰ ত্যাগ কৰি বাহুযুদ্ধ কৰিলে—তাল, ভৰি, মুষ্টি, গছ আৰু জানুৰোও প্ৰহাৰ কৰিলে। কিছুমান ৰাক্ষস দেহভঙ্গ হৈ নিধন হ’ল; আৰু যুদ্ধমদে মত্ত বানৰসকলে নিক্ষেপ কৰা শিলাৰে কিছুমান চূৰ্ণ-বিচূৰ্ণ হ’ল।
Verse 24
केचिदस्त्राणिसन्सृज्यबाहुयुद्धमकुर्वत ।तलैश्चचरणैश्चापिमुष्टिभिश्चद्रुमैरपि ।।6.53.23।।जानुभिश्चहताःकेचिद्भिन्नदेहाश्चराक्षसाः ।शिलाभिश्चूर्णिताःकेचिद्वानरैर्युद्धदुर्मदैः ।।6.53.24।।
বজ্ৰদংশ্ট্ৰে ৰণভূমিত বাণবৃষ্টিৰে বানৰসকলক ভীষণভাৱে ত্ৰাসিত কৰি বিচৰণ কৰিলে—লোকসংহাৰৰ কালত পাশহস্ত অন্তক (মৃত্যু) যেন চলি ফুৰে তেনেদৰে।
Verse 25
वज्रदंष्ट्रोभृशंबाणै: रणेवित्रासयन्हरीन् ।चचारलोकसंहारेपाशहस्तइवान्तकः ।।।।
বজ্ৰদংশ্ট্ৰে ৰণভূমিত বাণবৃষ্টিৰে বানৰসকলক ভীষণভাৱে ত্ৰাসিত কৰি বিচৰণ কৰিলে—লোকসংহাৰৰ কালত পাশহস্ত অন্তক (মৃত্যু) যেন চলি ফুৰে তেনেদৰে।
Verse 26
बलवन्तोऽस्त्रविदुषोनानाप्रहरणारणे ।जघ्नुर्वानरसैन्यानिराक्षसाःक्रोधमूर्छिताः ।।।।
ক্ৰোধে মূৰ্ছিত, বলৱান আৰু অস্ত্ৰবিদ্যাত নিপুণ ৰাক্ষসসকলে নানাবিধ প্ৰহৰণে সজ্জিত হৈ ৰণত বানৰসেনাক নিধন কৰিলে।
Verse 27
निघ्नतोराक्षसान्दृष्टवासर्वान्वालिसुतोरणे ।क्रोधेनवदिगुणाविष्टःसंवर्तकइवानलः ।।।।
ৰণভূমিত ৰাক্ষসসকলে বানৰসেনাক সংহাৰ কৰি থকা দেখি বালিপুত্ৰ অংগদ দিগুণ ক্ৰোধে আৱিষ্ট হ’ল; প্ৰলয়কালৰ সংৱৰ্তক অগ্নিৰ দৰে জ্বলি উঠি ৰাক্ষসসংহাৰৰ বাবে ধাৱিত হ’ল।
Verse 28
तान् राक्षसगणान्सर्वान्वृक्षमुद्यम्यवीर्यवान् ।अङ्गदःक्रोधताम्राक्षःसिंहःक्षुद्रमृगानिव ।।।।कारकदनंघोरंशक्रतुल्यपराक्रमः ।।।।
তেতিয়া বীৰ্যৱান অঙ্গদ—ক্ৰোধত তাম্ৰবৰ্ণ চকু হোৱা, শক্ৰতুল্য পৰাক্ৰমী—এটা বৃক্ষ উচলাই সকলো ৰাক্ষসগণৰ মাজত সিংহে ক্ষুদ্ৰমৃগসমূহক নিধন কৰাৰ দৰে ঘোৰ কদন কৰিলে।
Verse 29
तान् राक्षसगणान्सर्वान्वृक्षमुद्यम्यवीर्यवान् ।अङ्गदःक्रोधताम्राक्षःसिंहःक्षुद्रमृगानिव ।।6.53.28।।कारकदनंघोरंशक्रतुल्यपराक्रमः ।।6.53.29।।
“তথেতি” বুলি কৈ মায়াবী ৰাক্ষসেশ্বৰ অতি দ্ৰুতগতিত সেনাৰ সৈতে বাহিৰ ওলাই গ’ল; বহু পৰিচাৰকে ঘেৰি ধৰা অৱস্থাত সি আগবাঢ়িল।
Verse 30
अङ्गदाभिहतास्तत्रराक्षसाभीमविक्रमाः ।विभिन्नशिरसःपेतुर्विकृताइवपादपाः ।।।।
সেই ঠাইত অঙ্গদৰ আঘাতত ভীমবিক্ৰম ৰাক্ষসসকলৰ শিৰ ভিন্নভিন্ন হৈ পৰি গ’ল; যেন কাটি-চিৰি বিকৃত কৰা গছসমূহ।
Verse 31
रथैरश्वैर्ध्वजैश्चित्रैश्शरैर्हरिरक्षसाम् ।रुधिरेणसञ्छन्नाभूमिर्भयकरातदा ।।।।
তেতিয়া ৰথ, অশ্ব, বিচিত্ৰ ধ্বজ, শৰ আৰু বানৰ-ৰাক্ষসসকলৰ দেহেৰে ছিটাই পৰি, ৰুধিৰে সঞ্ছন্ন ভূমি ভয়ংকৰ ৰূপে দৃষ্টিগোচৰ হ’ল।
Verse 32
हारकेयूरवस्स्रैश्चशत्रैश्चसमलङ्कृता ।भूमिर्भातिरणेतत्रशारदीवयथानिशा ।।।।
সেই ৰণভূমিত হাৰ, কেয়ূৰ, বস্ত্ৰ আৰু শস্ত্ৰেৰে ‘অলংকৃত’ ভূমি শৰত্ঋতুৰ নিশাৰ দৰে দীপ্তিময় হৈ ভাসি উঠিছিল।
Verse 33
अङ्गदस्यचवेगेनतद्राक्षसबलंमहत् ।प्राकम्पततदातत्रपवनेनाम्बुदोयथा ।।।।
অংগদৰ বেগবান আক্রমণত তাত সেই মহা ৰাক্ষসসেনা কঁপি উঠিল—যেন পৱনে বৰষুণীয়া মেঘ কঁপাই তোলে।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Rāvaṇa’s command decision after receiving news of Dhūmrākṣa’s death: he escalates the war by ordering Vajradaṃṣṭra to kill Rāma and Sugrīva along with the Vānara host, shifting from reactive grief to strategic retaliation.
The sarga juxtaposes human resolve with omen-signs: even when portents warn of destruction, leaders may proceed through anger or duty; the implied instruction is to read warning signals (internal and external) and to discipline wrath, since unchecked krodha accelerates collective ruin.
The southern gate (दक्षिणद्वार) of Laṅkā is the key tactical landmark, marked as the egress point of the Rākṣasa army and the station of Aṅgada; culturally, the chapter highlights wartime soundscapes (conch and drums) and utpāta traditions (meteors, jackals) as battlefield semiotics.