Sarga 102
लक्ष्मण-प्राणरक्षा: (Lakshmana’s Revival by the Herb-Mountain)
युद्धकाण्ड
এই সৰ্গত ৰণভূমিত চিকিৎসাজনিত সংকট আৰু তাৰ নৈতিক-ধাৰ্মিক প্ৰতিধ্বনি প্ৰকাশ পায়। ৰাৱণৰ শক্তি (বল্লম) লাগি লক্ষ্মণ ৰক্তাক্ত হৈ পৰে। এই দৃশ্য দেখি ৰামৰ ধৈৰ্য ভাঙে; ভ্ৰাতৃবিহীন বিজয়, জীৱন আৰু যুদ্ধৰ উদ্দেশ্যই যেন অৰ্থহীন বুলি তেওঁ শোকত ডুব যায়। সুষেণ লক্ষ্মণৰ লক্ষণ পৰীক্ষা কৰি ৰামক সান্ত্বনা দিয়ে—মুখমণ্ডলৰ কান্তি আছে, হৃদয় আৰু অঙ্গ-প্ৰত্যঙ্গত জীৱনৰ চিহ্ন দেখা যায়—আৰু হতাশা ত্যাগ কৰিবলৈ কয়। তাৰপিছত সুষেণ হনুমানক ঔষধি-পৰ্বতলৈ পঠায়, চাৰিখন মহৌষধি—সৱৰ্ণকৰণী, সাৱৰ্ণ্যকৰণী, সঞ্জীৱকৰণী, সন্ধানী—আনিবলৈ আদেশ দিয়ে। হনুমানে গছ-গছনিৰ মাজত সিহঁত চিনাক্ত কৰিব নোৱাৰি, দক্ষিণ শিখৰসহ গোটেই পৰ্বতটো উভালি দ্ৰুতগতিত লৈ আহে। সুষেণ ঔষধি উলিয়াই পিহি নাসাৰন্ধ্ৰে প্ৰয়োগ কৰে; তেতিয়াই লক্ষ্মণ শক্তিৰ আঘাত আৰু বেদনাৰ পৰা মুক্ত হৈ উঠি বহে। বানৰ-নেতাসকল আনন্দিত হয়, ৰাম অশ্ৰুসিক্ত নয়নে লক্ষ্মণক আলিঙ্গন কৰে; কিন্তু লক্ষ্মণ ৰামক প্ৰতিজ্ঞা ৰক্ষা কৰি ৰাৱণ-বধ সম্পূৰ্ণ কৰিবলৈ উপদেশ দিয়ে, যাতে ব্যক্তিগত শোক ধৰ্ম, প্ৰতিশ্ৰুতি-পালন আৰু জন-ন্যায়ৰ মহাকাৰ্যত স্থিত হয়।
Shlokas
Verse 1
शक्त्याविनिहतंदृष्टवारावणेनबलीयसा ।लक्ष्मणंसमरेशूरंरूधिरौघपरिप्लुतम् ।।।।स दत्त्वातुमुलंयुद्धंरावणस्यदुरात्मनः ।विसृजन्नेवबाणौघान् सुषेणमिदमब्रवीत् ।।।।
অতিবলৱান ৰাৱণৰ শক্তিৰ আঘাতে সমৰত আহত হৈ ৰক্তধাৰাৰে প্লাৱিত বীৰ লক্ষ্মণক দেখি সত্ত্বেও, ৰামে দুষ্টাত্মা ৰাৱণৰ সৈতে তুমুল যুদ্ধ অব্যাহত ৰাখিলে—বাণৰ ঘনধাৰা নিক্ষেপ কৰি থাকি—তাৰ পিছত সুষেণক এই বাক্য ক’লে।
Verse 2
शक्त्याविनिहतंदृष्टवारावणेनबलीयसा ।लक्ष्मणंसमरेशूरंरूधिरौघपरिप्लुतम् ।।6.102.1।।स दत्त्वातुमुलंयुद्धंरावणस्यदुरात्मनः ।विसृजन्नेवबाणौघान् सुषेणमिदमब्रवीत् ।।6.102.2।।
বলৱান ৰাৱণৰ শক্তিৰ আঘাতে সমৰত শূৰ লক্ষ্মণক আহত হৈ ৰক্তধাৰাত প্লাৱিত হোৱা দেখি, দুষ্টাত্মা ৰাৱণৰ সৈতে তুমুল যুদ্ধ কৰি আৰু বাণবৃষ্টি নিক্ষেপ কৰিয়েই থকা শ্ৰীৰামে সুষেণক এই বাক্য ক’লে।
Verse 3
एषरावणवीर्येणलक्ष्मणःपतितोभुविः ।सर्पवच्चेष्टतेवीरोभूमौशोकमुदिरीयन् ।।।।
ৰাৱণৰ বীৰ্যৰ আঘাতত লক্ষ্মণ ধৰণীত পতিত হৈছে; সেই বীৰে ভূমিত সাপৰ দৰে ছটফটাই শোক উত্থাপন কৰিছে।
Verse 4
शोणितार्द्रमिमंवीरंप्राणैःप्रियतरंमम ।पश्यतोममकाशक्तिर्योद्धुंपर्याकुलात्मनः ।।।।
মোৰ প্ৰাণতকৈও অধিক প্ৰিয় এই বীৰক তেজত লুতুৰি-পুতুৰি হৈ থকা দেখি মোৰ মন ব্যাকুল হৈ পৰিছে। এতিয়া যুদ্ধ কৰিবলৈ মোৰ শক্তি ক’ত?
Verse 5
अ यं स समरश्लाघीभ्रातामेशुभलक्षणः ।यदिपञ्चत्वमापन्नःप्राणैर्मेकिंसुखेनवा ।।।।
যুদ্ধত প্ৰශংসনীয় আৰু শুভ লক্ষণযুক্ত মোৰ এই ভাতৃয়ে যদি মৃত্যুবৰণ কৰে, তেন্তে মোৰ জীৱন বা সুখৰ কি প্ৰয়োজন?
Verse 6
लज्जतीवहिवीर्यंभ्रश्यतीवकराद्धनुः ।सायकाव्यवसीदन्तिदृष्टिर्भाष्पवशंगता ।।।।
মোৰ বীৰত্ব যেন লাজত সংকুচিত হৈছে; হাতৰ পৰা ধনু খহি পৰিছে; বাণবোৰ বিফল হৈছে আৰু মোৰ দৃষ্টি অশ্ৰুৰে আৱৰি ধৰিছে।
Verse 7
अवसीदन्तिगात्राणिस्वप्नयानेनृणामिव ।चिन्तामेवर्ततेतीव्रामुमूर्षापि च जायते ।।।।
সপোনত খোজ কঢ়া মানুহৰ দৰে মোৰ অঙ্গ-প্ৰত্যঙ্গবোৰ শিথিল হৈ পৰিছে; কেৱল তীব্ৰ দুশ্চিন্তাই মোক গ্ৰাস কৰিছে আৰু আনকি মৃত্যুৰ ইচ্ছাও জাগি উঠিছে।
Verse 8
भ्रातरंनिहतंदृष्टवारावणेनदुरात्मना ।विष्टनन्तंतुदुःखार्तंमर्मण्यभिहतंभृशम् ।।।।
দুৰাত্মা ৰাৱণৰ দ্বাৰা ভ্ৰাতৃ নিহত হোৱা দেখি, মর্মস্থানত অতি ভীষণ আঘাত পাই দুখত কঁপনি ধৰি ছটফটাই থকা ভ্ৰাতাক দেখি (ৰাম) গভীৰ ব্যাকুলতাত নিমগ্ন হ’ল।
Verse 9
राघवोभ्रातरंदृष्टवाप्रियंप्राणंबहिश्चरम् ।दुःखेनमहताविष्टोध्यानशोकपरायणः ।।।।
ৰাঘৱে নিজৰ ভ্ৰাতাক দেখি—যি প্ৰাণতকৈও প্ৰিয়, যেন তেওঁৰ নিজৰ প্ৰাণেই বাহিৰত বিচৰণ কৰিছে—মহাদুখে আচ্ছন্ন হৈ শোকময় ধ্যানত সম্পূৰ্ণ নিমগ্ন হ’ল।
Verse 10
परंविषादमापन्नोविललापाकुलेन्द्रियः ।भ्रातरंनिहतंदृष्टवालक्ष्मणंरणपांसुषु ।।।।
ৰণৰ ধূলিৰ মাজত আঘাতপ্ৰাপ্ত হৈ পৰি থকা ভ্ৰাতা লক্ষ্মণক দেখি ৰাম গভীৰ বিষাদত নিমজ্জিত হ’ল; ইন্দ্ৰিয়সমূহ ব্যাকুল হৈ তেওঁ উচ্চস্বৰে বিলাপ কৰিলে।
Verse 11
विजयोऽपिहिमेशूर न प्रियायोपकल्पते ।अचक्षुर्विषयश्चन्द्रःकांप्रीतिंजनयिष्यति ।।।।
হে শূৰ, বিজয়ো মোৰ বাবে প্ৰিয় নহয়। দৃষ্টিৰ গচৰ নোহোৱা চন্দ্ৰই অন্ধজনক কেনে প্ৰীতি জন্মাব?
Verse 12
किंमेयुद्धेनकिंप्राणैर्युद्धकार्यं न विद्यते ।यत्रायंनिहतश्शेतेरणमूर्धनिलक्ष्मणः ।।।।
মোৰ বাবে যুদ্ধৰ কি প্ৰয়োজন, প্ৰাণৰেই বা কি মূল্য? যুদ্ধৰ কোনো কাৰ্য নাই, য’ত লক্ষ্মণ ৰণমূৰ্ধ্নিত আঘাতপ্ৰাপ্ত হৈ শুই আছে।
Verse 13
यथैवमांवनंयान्तमनुयातिमहाद्युतिः ।अहमप्युपयास्यामितथैवैनंयमक्षयम् ।।।।
যেনেকৈ মই বনলৈ যাঁওতে মহাদ্যুতিমান লক্ষ্মণে মোক অনুসৰণ কৰিছিল, তেনেকৈ এতিয়া মইও তাক অনুসৰি যমধৰ্মৰাজৰ অক্ষয় ধামলৈ যাম।
Verse 14
इष्टबन्धुजनोनित्यंमां स नित्यमनुव्रतः ।इमामवस्थांगमितोराक्षसैःकूटयोधिभिः ।।।।
যি সদায় নিজৰ ইষ্ট-বান্ধৱজনক স্নেহ কৰিছিল আৰু নিত্য মোৰ প্ৰতি নিষ্ঠাৰে অনুব্ৰত আছিল—তাক কূটযোদ্ধা ৰাক্ষসসকলে এই ভয়ংকৰ অৱস্থালৈ আনিছে।
Verse 15
देशेदेशेकलत्राणिदेशेदेशे च बान्दवाः ।तंतुदेशं न पश्यामियत्रभ्रातासहोदरः ।।।।
দেশে দেশେ পত্নী পোৱা যায়, দেশে দেশেই বান্ধৱ-বান্ধৱীও পোৱা যায়; কিন্তু একে মাতৃজাত সহোদৰ ভ্ৰাতা পুনৰ পোৱা যায় যি দেশত, তেনে দেশ মই নেদেখোঁ।
Verse 16
इत्येवंविलपन्तंतंशोकविह्वलितेद्रनियम् ।विवेष्टमानंकरुणमच्छवसन्तंपुनःपुनः ।।।।राममाश्वासयनवीरसुषेनोवाक्यमब्रवीत
এইদৰে বিলাপ কৰি থকা, শোকত ইন্দ্ৰিয়-বিহ্বল, কৰুণভাৱে ছটফটাই পুনঃপুনঃ গভীৰ নিশ্বাস এৰি থকা শ্ৰীৰামক বীৰ সুষেণে আশ্বাস দি এই বাক্য ক’লে।
Verse 17
किनुराज्येनदुर्धर्षलक्ष्मणेनविनामम ।कथंवक्ष्याम्यहंत्वम्बांसुमित्रांपुत्रवत्सलाम् ।।।।
হে দুৰ্ধৰ্ষ! লক্ষ্মণ নাথাকিলে মোৰ বাবে ৰাজ্যৰ কি মূল্য? আৰু পুত্ৰৱৎসলা মাতৃ সুমিত্ৰাক মই কেনেকৈ মুখ দেখুৱাই ক’ম?
Verse 18
न मृथोयंमहाबाहो लक्ष्मणोलक्षमिवर्धन: ।न चास्यविक्रतंवक्त्रानापिशस्वासं न निष्प्रभं ।।।।
হে মহাবাহো, লক্ষ্মীবৰ্ধন ৰাম! লক্ষ্মণ মৰা নাই। তাৰ মুখ বিকৃত হোৱা নাই; শ্বাসো নথামিছে; আৰু তাৰ তেজো নিস্প্ৰভ হোৱা নাই।
Verse 19
सुप्रभंसुप्रसन्नं च मुखमस्यनिरीक्ष्यताम् ।।।।पद्मपत्रतलौहस्तौसुप्रसन्ने च लोचने ।
চোৱা—তাৰ মুখ অতি উজ্জ্বল আৰু প্ৰসন্ন; তাৰ হাতৰ তল কুমুদ/পদ্মপাতৰ পৃষ্ঠৰ দৰে, আৰু তাৰ দুয়োটা চকুও শান্ত আৰু নিৰ্মল।
Verse 20
ऐ वं न विद्यतेरूपंगतासूनांविशम्पते ।।।।माविषादंमृकृथावीरसप्राणोऽयमरिन्दम ।
হে বিশামপতে! যিসকলৰ প্ৰাণ গুচি গৈছে, তেনেলোকৰ মাজত এনে ৰূপ নেদেখা যায়। হে বীৰ, বিষাদ নকৰিবা; এই অৰিন্দম এতিয়াও সপ্ৰাণ আছে।
Verse 21
आ ख्यासतितुप्रसुप्तस्यस्रस्तगात्रस्यभूतले ।।।।सोच्छवासंहृदयंवीरकम्पमानंमुहुर्मुहुः ।
ভূমিতলত সি শুই থকা যেন পৰি আছে, অঙ্গ-প্ৰত্যঙ্গ শিথিল; তথাপি শ্বাস-প্ৰশ্বাস আৰু বীৰৰ হৃদয়ৰ মূহুৰ্মূহু কম্পনে প্ৰাণ আছে বুলি প্ৰকাশ কৰে।
Verse 22
एवमुक्त्वामहाप्राज्ञःसुषेणोराघवंवचः ।।।।समीपस्थमुवाचेदंहनूमन्तंमहाकपिम् ।
এইদৰে কৈ মহাপ্ৰাজ্ঞ সুষেণে ৰাঘৱক বচন ক’লে; তাৰ পাছত ওচৰত থকা মহাকপি হনুমানক এইদৰে ক’লে।
Verse 23
सौम्य शीघ्रमितोगत्वाशैलमौषधिपर्वतम् ।।।।पूर्वंतुकथितोयोऽसौवीर जाम्बवताशुभ: ।दक्षिणेशिखरेजातामोषधिमानय ।।।।सवर्णकरणींनाम्नासावर्ण्यकरणींतथा ।सञ्जीवकरणींवीरसन्धानीं च महौषधीम् ।।।।सञ्जीवनार्धंवीरस्यलक्ष्मणस्यमहात्मनः ।
হে সৌম্য! ইয়াৰ পৰা শীঘ্ৰে গৈ ঔষধিপৰ্বত সেই শৈলত উপস্থিত হওক; যি শুভ পৰ্বতৰ কথা জাম্বৱানে আগতে তোমাক কৈছিল। তাৰ দক্ষিণ শিখৰত জন্মা ঔষধিসমূহ আনিবা—সৱৰ্ণকৰণী, সাৱৰ্ণ্যকৰণী, সঞ্জীৱকৰণী আৰু মহৌষধি সন্ধানী—মহাত্মা বীৰ লক্ষ্মণক সঞ্জীৱন দিবলৈ।
Verse 24
सौम्य शीघ्रमितोगत्वाशैलमौषधिपर्वतम् ।।6.102.23।।पूर्वंतुकथितोयोऽसौवीर जाम्बवताशुभ: ।दक्षिणेशिखरेजातामोषधिमानय ।।6.102.24।।सवर्णकरणींनाम्नासावर्ण्यकरणींतथा ।सञ्जीवकरणींवीरसन्धानीं च महौषधीम् ।।6.102.25।।सञ्जीवनार्धंवीरस्यलक्ष्मणस्यमहात्मनः ।
এইদৰে আদেশ পাই শ্ৰীমান হনুমান ঔষধিপৰ্বতলৈ গ’ল; কিন্তু সেই মহৌষধিসমূহ চিনিব নোৱাৰি তেওঁ চিন্তাত পৰিল।
Verse 25
सौम्य शीघ्रमितोगत्वाशैलमौषधिपर्वतम् ।।6.102.23।।पूर्वंतुकथितोयोऽसौवीर जाम्बवताशुभ: ।दक्षिणेशिखरेजातामोषधिमानय ।।6.102.24।।सवर्णकरणींनाम्नासावर्ण्यकरणींतथा ।सञ्जीवकरणींवीरसन्धानीं च महौषधीम् ।।6.102.25।।सञ्जीवनार्धंवीरस्यलक्ष्मणस्यमहात्मनः ।
হে বীৰ! ‘সৱৰ্ণকৰণী’ নামৰ, তদুপৰি ‘সাৱৰ্ণ্যকৰণী’, আৰু ‘সঞ্জীৱকৰণী’ লগতে ‘সন্ধানী’ এই মহৌষধিসমূহ আনিবা—মহাত্মা বীৰ লক্ষ্মণক পুনৰ্জীৱিত কৰিবলৈ।
Verse 26
इत्येवमुक्तोहनुमान्गत्वाचौषथिपर्वतम् ।।।।चिन्तामभ्यगमछ्रचीमानजानं स्ता महौषधीः ।
এইদৰে আদেশ পাই শ্ৰীমান হনুমান ঔষধিপৰ্বতলৈ গ’ল; কিন্তু সেই মহৌষধিসমূহ চিনিব নোৱাৰি তেওঁ চিন্তাত পৰিল।
Verse 27
तस्यबुद्धि: समुत्पन्नामारुतेरमितौजसः ।।।।इदमेवगमिष्यामिगृहीत्वाशिखरंगिरेः ।
তেতিয়া অমিত তেজস্বী মাৰুতিপুত্ৰ হনুমানৰ মনত দৃঢ় সংকল্প উদয় হ’ল: “মই এতিয়াই যাম—গিৰিৰ শিখৰটোৱেই উঠাই লৈ।”
Verse 28
अस्मिंस्तुशिखरेजातामोषधिंतांसुखावहाम् ।।।।प्रतर्केणावगच्छामिसुषेणोह्यवमब्रवीत् ।
মই যুক্তি-বিবেচনাৰে স্থিৰ কৰোঁ যে এই শিখৰতেই সেই সুখদায়িনী চিকিৎসাঔষধি জন্মিছে; কিয়নো সুষেণে ঠিক এইদৰেই কৈছিল।
Verse 29
अगृह्ययदिगच्छामिविशल्यकरणीमहम् ।।।।कालात्ययेनदोषःस्याद्वैक्लब्यं च महद्भवेत् ।
বিশল্যকৰণী ঔষধি নলৈ যদি মই যাওঁ, তেন্তে কাল-বিলম্বৰ দোষ হ’ব আৰু মহা বিভ্ৰান্তিও উদ্ভৱ হ’ব।
Verse 30
इतिसञ्चिन्त्यहनूमान्गत्वाक्षिप्रंमहाबलः ।।।।आसाद्यपर्वतश्रेष्ठंप्रक्रम्यगिरेश्शिरः ।फुल्लनानातरुगणंसमुत्पाट्यमहाबलः ।।।।गृहीत्वाहरिशार्दूलोहस्ताभ्यांसमतोलयत् ।
এনেদৰে চিন্তা কৰি মহাবলী হনুমান তৎক্ষণাৎ গ’ল; পৰ্বতশ্ৰেষ্ঠৰ ওচৰ পাই গিৰিশিৰত উঠি, ফুলেৰে ভৰা নানা বৃক্ষগুচ্ছসহ শিখৰটো উপৰি পেলালে; হৰিশাৰ্দূল হনুমানে দুয়ো হাতেৰে তাক তুলি সমতোল কৰি ধৰিলে।
Verse 31
इतिसञ्चिन्त्यहनूमान्गत्वाक्षिप्रंमहाबलः ।।6.102.30।।आसाद्यपर्वतश्रेष्ठंप्रक्रम्यगिरेश्शिरः ।फुल्लनानातरुगणंसमुत्पाट्यमहाबलः ।।6.102.31।।गृहीत्वाहरिशार्दूलोहस्ताभ्यांसमतोलयत् ।
গিৰিৰ শিখৰটো ধৰি হনুমান আকাশলৈ উৰি উঠিল—যেনেকৈ জলভৰা ক’লা বৰষুণীয়া মেঘ নভমণ্ডলত ওপৰলৈ উঠে।
Verse 32
सनीलमिवजीमूतंतोयपूर्णंनभस्तलात् ।।।।उत्पपातगृहीत्वातुहनूमान् शिखरंगिरेः ।
গিৰিৰ শিখৰটো ধৰি হনুমান আকাশলৈ উৰি উঠিল—যেনেকৈ জলভৰা ক’লা বৰষুণীয়া মেঘ নভমণ্ডলত ওপৰলৈ উঠে।
Verse 33
समागम्यमहावेगःसंन्यस्यशिखरंगिरेः ।।।।विश्रम्यकिञ्चिद्धनुमान्सुषेणमिदमब्रवीत् ।
মহাবেগে আহি হনুমানে গিৰিশিখৰটো থৈ দিলে; অলপ জিৰাই সুষেণক এইদৰে ক’লে।
Verse 34
ओषधीर्नावगच्छामिताअहंहरिपुङ्गव ।।।।तदिदंशिखरंकृत्स्नंगिरेस्तस्याहृतंमया ।
হে হৰিপুঙ্গৱ, সেই ঔষধিবোৰ মই চিনিব নোৱাৰিলোঁ; সেয়ে সেই পৰ্বতৰ সমগ্ৰ শিখৰটো মই ইয়ালৈ আনি দিছোঁ।
Verse 35
एवंकथयमानंतुप्रशस्यपवनात्मजम् ।।।।सुषेणोवानरश्रेष्ठोजग्राहोत्पाट्यचौषधीः ।
পৱনপুত্ৰ হনুমান এইদৰে ক’বলৈ ধৰোঁতে, বানৰশ্ৰেষ্ঠ সুসেনাই তেওঁৰ প্ৰশংসা কৰি, প্ৰয়োজনীয় ঔষধিসমূহ মূলসহ উখলিয়াই লৈ ধৰিলে।
Verse 36
विस्मितास्तुबभूवुस्तेसर्वेवानरपुङ्गवाः ।।।।दृष्टवाहनूमतःकर्मसुरैरपिसुदुष्करम् ।
হনুমানৰ কৰ্ম দেখি—যি দেৱতাসকলৰ বাবেও অতি দুৰ্লভ আৰু দুস্কৰ—সকলো বানৰপুঙ্গৱ বিস্মিত হৈ পৰিল।
Verse 37
ततःसङ्क्षोदयित्वातामोषधिंवानरोत्तमः ।।।।लक्ष्मणस्यददौनस्तस्सुषेणस्सुमहाद्युतिः ।
তাৰ পাছত বানৰোত্তম মহাতেজস্বী সুসেনাই সেই ঔষধিখিনি চেপি-গুৰি কৰি লক্ষ্মণৰ নাসাৰন্ধ্ৰত প্ৰয়োগ কৰিলে।
Verse 38
विशल्यस्ससमाघ्रायलक्ष्मणःपरवीरहा ।।।।विशल्योविरुजश्शीघ्रमुदतिष्ठन्महीतलात् ।
পৰবীৰহা লক্ষ্মণে সেই ঔষধি ঘ্ৰাণ কৰামাত্ৰে, শল্য-মুক্ত আৰু বেদনা-মুক্ত হৈ, শীঘ্ৰে ভূমিতলৰ পৰা উঠি দাঁড়াল।
Verse 39
तमुत्थितंतुहरयोभूतलात्प्रेक्ष्यलक्ष्मणम् ।।।।साधुसावधितिसुप्रीतालक्ष्मणंप्रत्यपूजयन् ।
ভূমিৰ পৰা লক্ষ্মণ উঠি থকা দেখি বানৰসকল পৰম আনন্দিত হৈ “সাধু! সাধু!” বুলি ধ্বনি তুলিলে আৰু লক্ষ্মণক প্ৰতিপূজা কৰি ভক্তিভাৱে সন্মান জনালে।
Verse 40
एह्येहीत्यब्रवीद्रामोलक्ष्मणंपरवीरहा ।।।।सस्वजेस्नेहगाढं च बाष्पपर्याकुलेक्षणः ।
পৰবীৰহা ৰামে লক্ষ্মণক “আহ, আহ!” বুলি মাতিলে; অশ্ৰুৰে আৱৰি থকা চকুৰে গভীৰ স্নেহত তাক দৃঢ়ভাৱে আলিঙ্গন কৰিলে।
Verse 41
ब्रवीच्छपरिष्वज्यसौमित्रिंराघवस्तदा ।।।।दिष्ट्यात्वांवीरपश्यामिमरणात्पुनरागतम् ।
তেতিয়া ৰাঘৱে সৌমিত্ৰিক আলিঙ্গন কৰি ক’লে: “দৈৱকৃপাৰে, হে বীৰ, মৰণৰ পৰা পুনৰ উভতি অহা তোমাক মই দেখিছোঁ।”
Verse 42
न हिमेजीवितेनार्थस्सीतयाविजयनेवा ।।।।कोहिमेवदतेनार्धस्त्वयिपञ्चत्वमागते ।
“মোৰ বাবে জীৱনৰো কোনো অৰ্থ নাথাকে—সীতা বা বিজয়ৰো নহয়—যদি তুমি মৃত্যুক প্ৰাপ্ত হোৱা; তেন্তে মোৰ কথাৰ মূল্যই বা কি থাকিলেহেঁতেন?”
Verse 43
इत्येवंवदतस्तस्यराघवस्यमहात्मनः ।।।।भिन्नश्शिथिलयावाचालक्ष्मणोवाक्यमब्रवीत् ।
এইদৰে মহাত্মা ৰাঘৱে ক’বলৈ থাকোঁতে, তেওঁৰ শিথিল হৈ অহা বাক্য শুনি ব্যথিত লক্ষ্মণে ভাঙি পৰা স্বৰে উত্তৰ দিলে।
Verse 44
तांप्रतिज्ञांप्रतिज्ञायपुरासत्यपराक्रम ।।।।लघुःकश्चिदिवासत्त्वोनैवंवक्तुमिहार्हसि ।
হে সত্য পৰাক্ৰমী! পূৰ্বে সেই প্ৰতিজ্ঞা কৰি এতিয়া আপুনি এজন দুৰ্বল ব্যক্তিৰ দৰে এনে কথা কোৱা উচিত নহয়।
Verse 45
न हिप्रतिज्ञांकुर्वन्तिवितथांसत्यवादिनः ।।।।लक्षणंहिमहत्त्वस्यप्रतिज्ञापरिपालनम् ।
সত্যবাদীসকলে কেতিয়াও ব্যৰ্থ প্ৰতিজ্ঞা নকৰে; প্ৰতিজ্ঞা পালন কৰাই মহত্ত্বৰ লক্ষণ।
Verse 46
नैराश्यमुपगन्तुं च नालंतेमत्कृतेऽनघ ।।।।वधेनरावणस्याद्यप्रतिज्ञामनुपालय ।
হে অনঘ, মোৰ কাৰণে তুমি নিৰাশাত পতিত হোৱাটো উচিত নহয়; আজি ৰাৱণক বধ কৰি তোমাৰ প্ৰতিজ্ঞা পালন কৰা।
Verse 47
नजीवन्यास्यतेशत्रुस्तवबाणपथंगतः ।।।।नर्दतस्तीक्षणदंष्ट्रस्यसिंहस्येवमहागजः ।
তোমাৰ বাণৰ পথত প্ৰৱেশ কৰা শত্রু কেতিয়াও জীৱন্তে ৰক্ষা নাপাব; তীক্ষ্ণ দংশ্ট্ৰাযুক্ত গর্জন কৰা সিংহৰ কবলত পৰিলে যেন মহাগজো বাঁচি নাথাকে।
Verse 48
अहंतुवधमिच्छामिशीघ्रमस्यदुरात्मनः ।।।।यावदस्तं न यात्येषकृतकर्मादिवाकरः ।
মই এই দুষ্টবুদ্ধিৰ লোকজনৰ বধ শীঘ্ৰে দেখা বিচাৰোঁ—কৃতকৰ্মা দিবাকৰ অস্ত যোৱাৰ আগতেই।
Verse 49
यदिवधमिच्छसिरावणस्यसङ्ख्येयदि च कृतांहितवेच्छसिप्रतिज्ञाम् ।यदितवराजसुताभिलाषआर्यकुरु च वचोममशीघ्रमद्यवीर ।।।।
হে আৰ্য বীৰ! যদি তুমি ৰণক্ষেত্ৰত ৰাৱণৰ বধ বিচাৰা, যদি হিতৰ বাবে কৰা প্ৰতিজ্ঞা পূৰ্ণ হোৱা দেখা ইচ্ছা কৰা, আৰু যদি ৰাজকন্যাৰ অভিলাষ তোমাৰ থাকে—তেন্তে আজি শীঘ্ৰে মোৰ বাক্য পালন কৰা।
Frequently Asked Questions
Rāma’s grief creates a dharma-crisis: whether personal despair can override a public vow and wartime duty. The sarga resolves it by restoring Lakṣmaṇa and reaffirming that righteous action requires steadiness and commitment to vowed justice.
The chapter teaches that promise-keeping (pratijñā-paripālana) is a defining mark of greatness, and that sorrow—however human—must be integrated into disciplined action guided by reason, counsel, and service.
The Auṣadhi-parvata (mountain of medicinal herbs) and its southern peak are foregrounded as a curative landmark, reflecting epic-era cultural memory of healing knowledge integrated into battlefield narratives.