Sarga 65
कुम्भकर्णप्रस्थानम् — Kumbhakarna’s Departure for Battle
युद्धकाण्ड
এই সৰ্গত কুম্ভকৰ্ণৰ যাত্ৰা ৰাজসভাৰ উপদেশ-আলোচনাৰ পৰা আৰম্ভ হৈ অস্ত্ৰ-সজ্জাৰ বিধিবৎ আয়োজন আৰু যুদ্ধলৈ প্ৰস্থানলৈ গতি কৰে। তেওঁ মহোদৰৰ নিৰুৎসাহ বচন তিৰস্কাৰ কৰি ক্ষত্ৰিয়-ধৰ্মৰ নীতি ঘোষণা কৰে—বীৰত্বৰ প্ৰমাণ আত্মপ্ৰশংসাত নহয়, কৰ্মত। সমষ্টিগত কৌশলগত ব্যৰ্থতা সংশোধন কৰিবলৈ তেওঁ ৰণভূমিলৈ যাব বুলি ক’বলৈ ধৰে। ৰাৱণ মহোদৰৰ ভয়ক ৰাম-ভয় বুলি চিনাক্ত কৰি কুম্ভকৰ্ণৰ অতুল বল আৰু সদ্ভাৱৰ প্ৰশংসা কৰে আৰু বানৰ-সেনা তথা দুয়ো ৰাজকুমাৰক বিনাশ কৰিবলৈ তেওঁক উৎসাহিত কৰে। কুম্ভকৰ্ণ ৰাৱণৰ আশংকা দূৰ কৰিবলৈ ৰামক বধ কৰাৰ প্ৰতিজ্ঞা কৰে আৰু একাই আগবঢ়াৰ কথা তোলে; কিন্তু ৰাৱণ একাকী অহংকাৰৰ পৰা সাৱধান কৰি সুৰক্ষিত অগ্ৰযাত্ৰাৰ আদেশ দিয়ে। তাৰ পিছত এক আনুষ্ঠানিক অলংকাৰ-আৰোপণ হয়—মালা, বাহুবন্ধ, আঙুঠি, ভূষণ, মুকুট, কুণ্ডল, কটিবন্ধ আৰু কবচ পিন্ধোৱা হয়; অগ্নি, চন্দ্ৰ আৰু নাৰায়ণ/ত্ৰিৱিক্ৰমৰ সৈতে তুলনা কৰি তেওঁক বৰ্ণনা কৰা হয়। ঢোল-নগৰা, শঙ্খধ্বনি, ৰথ, হাতী আৰু নানা বাহনৰ কোলাহলৰ মাজেৰে তেওঁ ওলাই যায়; কিন্তু অমঙ্গল লক্ষণ দেখা দিয়ে—বিজুলীসহ ক’লা মেঘ, শিয়ালৰ ডাক, চক্ৰাকাৰে উৰা পাখি, অস্ত্ৰত গৃধ্ৰৰ অৱতৰণ, উল্কাপাত, ম্লান সূৰ্য আৰু স্থিৰ বতাহ—তথাপি বিধিৰ প্ৰেৰণা বশে তেওঁ আগবঢ়ে। প্ৰাচীৰ পাৰ হৈ তেওঁৰ গর্জনত বানৰ-শিবিৰ আতংকিত হৈ ছিন্নভিন্ন হয়; এইদৰে ৰাজকীয় আড়ম্বৰ আৰু বাক্যগত আত্মবিশ্বাসৰ বিপৰীতে অমঙ্গল সংকেত আৰু আসন্ন মৃত্যুৰ ছাঁ সৰ্গটোৰ মূল সুৰ হৈ উঠে।
Shlokas
Verse 1
स तथोक्तस्तुनिर्भर्त्स्यकुम्भकर्णोमहोदरम् ।अब्रवीद्राक्षसश्रेष्ठंभ्रातरंरावणंततः ।।।।
এইদৰে কোৱা হোৱাত কুম্ভকৰ্ণে মহোদৰক ধমক দিলে; তাৰ পাছত ৰাক্ষসশ্ৰেষ্ঠে নিজৰ ভ্ৰাতা ৰাৱণক সম্বোধন কৰি ক’লে।
Verse 2
सोऽहंतवभयंघोरंवधात्तस्यदुरात्मनः ।रामस्याद्यप्रमार्जामिनिर्वैरोहिसुखीभव ।।।।
মই আজি সেই দুৰাত্মা ৰামক বধ কৰি তোমাৰ ঘোৰ ভয় মোচন কৰিম; বৈৰমুক্ত হৈ সুখে থাক।
Verse 3
गर्जन्ति न वृथाशूरानिर्जलाइवतोयदाः ।पश्यसम्पद्यमानंतुगर्जितंयुधिकर्मणा ।।।।
শূৰবীৰসকলে ব্যৰ্থ গর্জন নকৰে—জলহীন মেঘৰ দৰে নহয়; যুদ্ধত কৰ্মৰ দ্বাৰা সিদ্ধ হোৱা মোৰ গর্জন চাওক।
Verse 4
न मर्षयन्तिचात्मानंसम्भावयतिनात्मना ।अदर्शयित्वाशूरास्तुकर्मकुर्वन्तिदुष्करम् ।।।।
সত্য শূৰবীৰসকলে সন্মান পাইলেও নিজকে লালন-পালন নকৰে; নিজে নিজকে প্ৰশংসাও নকৰে। কোনো দেখুৱনি নকৰাকৈ তেওঁলোকে দুষ্কৰ কৰ্ম সম্পন্ন কৰে।
Verse 5
विक्लबानामबुद्धीनांराज्ञापण्डितमानिनाम् ।श्रृण्वतासदितमिदंत्वाद्विधानांमहोदर ।।।।
ভয়ংকৰ ৰূপধাৰী শিৱা (শিয়াল) জ্বলি থকা কৱল মুখত লৈ চিঞৰি উঠিল; আৰু পাখিবোৰে অপসব্য (বাওঁফালে) অশুভ মণ্ডল ঘূৰি পাছত বহি পৰিল।
Verse 6
युद्धेकापुरुषैर्नित्यंभवद्भिःप्रियवादिभि: ।राजानमनुगच्छद्भिःसर्वंकृत्यमोद्धिसादितम् ।।।।
যুদ্ধত সদায় কাপুৰুষ, তথাপি মধুৰভাষী তোমালোকেই ৰজাৰ পিছে পিছে গৈ চাটুবাক্যৰে তেওঁক তুষ্ট কৰি, সকলো কাৰ্য এই বিনাশদশালৈ ঠেলি আনিলা।
Verse 7
राजशेषाकृतालङ्काक्षीणःकोशोबलंहतम् ।राजानमिममासाद्यसुहृचचिह्नममित्रकम् ।।।।
লংকা এতিয়া ৰাজ্যৰ অৱশিষ্টমাত্ৰ হৈ পৰিছে; কোষ ক্ষীণ, সেনা বিনষ্ট—কাৰণ সুহৃদৰ চিহ্ন ধৰি থকা শত্রুজনে এই ৰজাক ঘেৰি বশ কৰি পেলাইছে।
Verse 8
एषनिर्याम्यहंयुद्धमुद्यतश्शत्रुनिर्जये ।दुर्नयंभवतामद्यसमीकर्तुंमिहाहवे ।।।।
এতিয়া মই শত্রুনিগ্ৰহৰ বাবে যুদ্ধলৈ ওলাইছোঁ, শত্রুজয়ত উদ্যত; যাতে এই আহৱেত তোমালোকৰ আজিৰ দুৰ্নয়ক প্ৰায়শ্চিত্তৰূপে সংশোধন কৰিব পাৰোঁ।
Verse 9
एवमुक्तवतोवाक्यंकुम्भकर्णस्यधीमतः ।प्रत्युवाचततोवाक्यंप्रहसन्राक्षसाधिपः ।।।।
এইদৰে ধীমন্ত কুম্ভকৰ্ণে কোৱা বাক্য শুনি, ৰাক্ষসাধিপতিয়ে হাঁহি-মুখে প্ৰহসন কৰি পাছত নিজৰ উত্তৰবাক্য ক’লে।
Verse 10
महोदरोऽयंरामात्तुपरित्रस्तो न संशयः ।न हिरोचयतेतात युद्धंयुद्धविशारद ।।।।
এই মহোদৰ ৰামৰ পৰা আতংকিত—ইয়াত সন্দেহ নাই। হে তাত, যুদ্ধত পাৰদৰ্শী হ’লেও তাৰ মন যুদ্ধত ৰুচে নাহে।
Verse 11
कश्चिन्मेत्वत्समोनास्तिसौहृदेनबलेन च ।गच्छशत्रुवधायत्वंकुम्भकर्णजयाय च ।।।।
মোৰ বাবে তোমাৰ সমান কেহো নাই—সৌহৃদতেও, বলতো। হে কুম্ভকৰ্ণ, শত্রুবধ আৰু জয়লাভৰ বাবে তুমি আগবাঢ়া।
Verse 12
तस्मात्तुशत्रुनाशार्थंभवान्सम्बोधितोमया ।अयंहिकालस्सुहृदांराक्षसानामरिन्दम ।।।।
সেয়ে শত্রুনাশৰ বাবে মই তোমাক জাগ্ৰত কৰিছোঁ। হে অৰিন্দম, ৰাক্ষসসকল আৰু তেওঁলোকৰ সুহৃদসকলৰ বাবে এইয়েই নিৰ্ণায়ক ক্ষণ।
Verse 13
तद्गच्छशूलमादायपाशहस्तइवान्तकः ।वानरान्राजपुत्रौ च भक्ष्यादित्यतेजसा ।।।।
তেনে শূল ধৰি আগবাঢ়া—হাতত পাশ ধৰা অন্তকৰ দৰে; সূৰ্যসম তেজেৰে বানৰসকলক আৰু সেই দুজন ৰাজপুত্ৰক ভক্ষণ কৰা।
Verse 14
समालोक्यतुतेरूपंविद्रविष्यन्तिवानराः ।रामलक्ष्मणयोश्चापिहृदयेप्रस्फुटिष्यतः ।।।।
তোমাৰ ভয়ংকৰ ৰূপ দেখি বানৰসেনা পলাই ছিটিকি যাব; আৰু ৰাম-লক্ষ্মণৰ হৃদয়ো ফাটি চূৰ্ণ হ’ব।
Verse 15
एवमुक्त्वामहातेजाःकुम्भकर्णंमहाबलम् ।पुनर्जातमिवात्मानंमेनेराक्षसपुङ्गवः ।।।।
এইদৰে কৈ মহাতেজস্বী, মহাবলী কুম্ভকৰ্ণক; ৰাক্ষসপুঙ্গৱে নিজকে যেন পুনৰ জন্ম পোৱা বুলি ভাবিলে।
Verse 16
कुम्भकर्णबलाभिज्ञोजानंस्तस्यपराक्रमम् ।बभूवमुदितोराजाशशाङ्कइवनिर्मलः ।।।।
কুম্ভকৰ্ণৰ বল জানি, তাৰ পৰাক্ৰম বুজি; ৰজা আনন্দিত হ’ল—নির্মল, নিষ্কলংক চন্দ্ৰমাৰ দৰে।
Verse 17
इत्येवमुक्तःसम्हृष्टोनिर्जगाममहाबलः ।राज्ञस्तुवचनंश्रुत्वाकुम्भकर्णस्समुद्यत:।। ।।
এইদৰে সম্বোধিত হৈ মহাবলী কুম্ভকৰ্ণে ৰজাৰ বাক্য শুনি হৃষ্টচিত্ত হ’ল; সি উঠি প্ৰস্থান কৰিলে।
Verse 18
आददेनिशितंशूलंवेगाच्छत्रुनिबर्हणम् ।सर्वकालायसंदीप्तंतप्तकाञ्चनभूषणम् ।।।।
সি তৎক্ষণাৎ বেগে শত্রুনিবাৰক তীক্ষ্ণ শূল গ্ৰহণ কৰিলে; ক’লা লোহাৰ দৰে দীপ্ত, তপ্ত কাঞ্চনাভূষণে অলংকৃত।
Verse 19
इन्द्राशनिसमंभीमंवज्रप्रतिमगौरवम् ।देवदानवगन्धर्वयक्षपन्नगसूदनम् ।। ।।रक्तमाल्यंमहाधामंस्वतश्चोद्गतपावकम् ।आदायनिशितंशूलंशत्रुशोणितरञ्जितम् ।।।।कुम्भकर्णोमहातेजारावणंवाक्यमब्रवीत् ।
ইন্দ্ৰাশনিসদৃশ ভয়ংকৰ, বজ্ৰসম গৌৰৱ-ভাৰযুক্ত, দেব-দানৱ-গন্ধৰ্ব-যক্ষ-পন্নগ সংহাৰক; ৰক্তমাল্যৰে শোভিত, মহাধামময়, স্বয়ং উদ্গত অগ্নিৰ দৰে জ্বলি উঠা, শত্রুৰ শোণিতে ৰঞ্জিত সেই তীক্ষ্ণ শূল উঠাই মহাতেজস্বী কুম্ভকৰ্ণে ৰাৱণক বাক্য ক’লে।
Verse 20
इन्द्राशनिसमंभीमंवज्रप्रतिमगौरवम् ।देवदानवगन्धर्वयक्षपन्नगसूदनम् ।।6.65.19 ।।रक्तमाल्यंमहाधामंस्वतश्चोद्गतपावकम् ।आदायनिशितंशूलंशत्रुशोणितरञ्जितम् ।।6.65.20।।कुम्भकर्णोमहातेजारावणंवाक्यमब्रवीत् ।
ইন্দ্ৰাশনিসদৃশ ভয়ংকৰ, বজ্ৰসম ভাৰবন্ত, দেব-দানৱ-গন্ধৰ্ব-যক্ষ-পন্নগ সংহাৰক; ৰক্তমাল্যৰে শোভিত, মহাধামময়, স্বয়ং অগ্নিৰ দৰে জ্বলি উঠা, শত্রুৰ শোণিতে ৰঞ্জিত সেই তীক্ষ্ণ শূল ধৰি মহাতেজস্বী কুম্ভকৰ্ণে ৰাৱণক বাক্য ক’লে।
Verse 21
गमिष्याम्यहमेकाकीतिष्ठत्विहबलंमम ।।।।अद्यतान् क्षुभितान् क्रुद्धोभक्षयिष्यामिवानरान् ।
মই একেলাই আগবাঢ়িম; মোৰ বল ইয়াতেই থিয় হৈ থাকক। আজি ক্ৰোধেৰে উত্তেজিত হোৱা সেই বানৰ যোদ্ধাসকলক মই ভক্ষণ কৰিম।
Verse 22
कुम्भकर्णवचश्श्रुत्वारावणोवाक्यमब्रवीत् ।।।।सैन्यैःपरिवृतोगच्छशूलमुद्गतपाणिभिः ।
কুম্ভকৰ্ণৰ বাক্য শুনি ৰাৱণে ক’লে: “সেনাৰে পৰিবৃত হৈ আগবাঢ়া; হাতত উঁচাই ধৰা শূল লৈ যোৱা।”
Verse 23
वानराहिमहात्मानश्शीघ्रास्सव्यवसायिनः ।।।।एकाकिनंप्रमत्तंवानयेयुद्धशनैःक्ष्यम् ।
কাৰণ বানৰ যোদ্ধাসকল মহাত্মা, দ্ৰুতগামী আৰু দৃঢ় সংকল্পী; কোনোবাই একেলাই বা অসাৱধান হ’লে, যুদ্ধত তেওঁক ধীৰে ধীৰে দন্তেৰে পৰ্যন্ত ক্ষয় কৰি বিনাশ কৰে।
Verse 24
तस्मात्परमदुर्धर्षै: सैन्यैःपरिवृतोव्रज ।।।।रक्षसामहितंसर्वंशत्रुपक्षंनिषूदय ।
সেয়ে, অতি দুৰ্ধর্ষ সেনাৰে পৰিবৃত হৈ আগবাঢ়া; ৰাক্ষসসকলৰ অহিতকৰ সেই সমগ্ৰ শত্রুপক্ষক নিঃশেষে নিধন কৰা।
Verse 25
अथासनात्समुत्पत्यस्रजं मणिकृतान्तराम् ।।।।आबबन्धमहातेजाःकुम्भकर्णस्यरावणः ।
তাৰ পিছত মহাতেজস্বী ৰাৱণ আসনৰ পৰা উঠি, মণিৰ অন্তৰালযুক্ত পুষ্পমালা কুম্ভকৰ্ণৰ গলাত বাঁধি দিলে।
Verse 26
अङ्गदान्यङ्गुलीवेष्टान्वराण्याभरणानि च ।।।।हारं च श्शिसङ्काशमाबबन्दमहात्मनः ।
তেতিয়া তেওঁ সেই মহাত্মাক অঙ্গদ, আঙুঠি, শ্ৰেষ্ঠ অলংকাৰ আৰু চন্দ্ৰসদৃশ দীপ্তিময় হাৰ পৰিধান কৰালে।
Verse 27
दिव्यानि च सुगन्धीनिमाल्यदामानिरावणः ।।।।श्रोत्रिचासञ्जयामासश्रीमतीचास्यकुण्डले ।
ৰাৱণে দিৱ্য সুগন্ধিত মাল্যদামো পৰিধান কৰালে, আৰু তেওঁৰ কাণত শ্ৰীমন্ত কুণ্ডল ঝুলাই দিলে।
Verse 28
काञ्चनाङ्गदकेयूरोनिष्काभरणभूषितः ।।।।कुम्भकर्णोबृहत्कर्णस्सुहुतोऽग्निरिवाबभौ ।
কাঞ্চন অঙ্গদ-কেয়ূৰ আৰু নিষ্ক-অলংকাৰৰে ভূষিত বৃহৎকৰ্ণ কুম্ভকৰ্ণ, সুহুত অগ্নিৰ দৰে দীপ্তিমান হৈ উজলি উঠিল।
Verse 29
श्रोणीसूत्रेणमहतामेचकेनव्यराजत ।।।।अमृतोत्पादनेनद्धोभुजङ्गेनेवमन्दरः ।
তেওঁৰ শ্ৰোণীত মহৎ ক’লা মেখলা-শ্ৰোণীসূত্ৰে তেওঁ উজলি উঠিল; অমৃতোৎপাদনৰ বাবে ভুজঙ্গে বান্ধা মন্দৰ পৰ্বতৰ দৰে।
Verse 30
स काञ्चनंभारसहंनिवातंविद्युत्प्रभंदीप्तमिवात्मभासा ।आबध्यमानःकवचंरराजसन्ध्याभ्रसम्वीतराजः ।।।।
ভাৰ সহিব পৰা, বতাহত অচল, বিদ্যুৎসম প্ৰভাময় আৰু নিজ আত্মকান্তিত দীপ্ত সুৱৰ্ণ কবচ যেতিয়া তেওঁৰ গাত বান্ধি দিয়া হৈছিল, তেতিয়া তেওঁ সন্ধ্যাৰ মেঘে আৱৃত পৰ্বতৰাজৰ দৰে উজ্জ্বল হৈ ৰাৰাজিল।
Verse 31
सर्वाभरणसर्वाङ्गश्शूलपाणिस्सराक्षसः ।त्रिविक्रमकृतोत्साहोनारायणइवाबभौ ।।।।भ्रातरंसम्परिष्वज्यकृत्वाचापिप्रदक्षिणम् ।प्रणम्यशिरसातस्मैसम्प्रतस्थेमहाबलः ।।।।
সৰ্বাঙ্গত অলংকাৰৰে বিভূষিত, শূলধাৰী সেই ৰাক্ষসজন ত্ৰিবিক্ৰমৰ ত্ৰিপদবিক্ৰমৰ উৎসাহৰ দৰে উৎসাহেৰে নাৰায়ণৰ ন্যায় দীপ্তিমান হৈ উঠিল। তাৰ পাছত ভ্ৰাতাক আলিঙ্গন কৰি, প্ৰদক্ষিণা কৰি, শিৰ নোৱাই প্ৰণাম কৰি, সেই মহাবলী প্ৰস্থান কৰিলে।
Verse 32
सर्वाभरणसर्वाङ्गश्शूलपाणिस्सराक्षसः ।त्रिविक्रमकृतोत्साहोनारायणइवाबभौ ।।6.65.31।।भ्रातरंसम्परिष्वज्यकृत्वाचापिप्रदक्षिणम् ।प्रणम्यशिरसातस्मैसम्प्रतस्थेमहाबलः ।।6.65.32।।
মহাবলীজন ভ্ৰাতাক আলিঙ্গন কৰিলে, ভক্তিভাৱে প্ৰদক্ষিণা কৰিলে, শিৰ নোৱাই প্ৰণাম কৰিলে, আৰু তাৰ পাছত প্ৰস্থান কৰিলে।
Verse 33
निष्पतन्तंमहाकायंमहानादंमहाबलम् ।तमाशीर्भिःप्रशस्ताभिःप्रेषयामासरावणः ।।।।
বিশাল দেহধাৰী, মহানাদী, মহাবলীজন যেতিয়া প্ৰস্থান কৰিবলৈ ওলাইছিল, তেতিয়া ৰাৱণে শুভ আশীৰ্বাদেৰে তেওঁক বিদায় দিলে।
Verse 34
शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषैस्सैन्यैश्चापिवरायुथैः ।तंगजैश्चतुरङ्गैश्चस्यन्दनैश्चाम्बुदस्वनैः ।।।।अनुजग्मुर्महात्मानं रथिनो रथिनां वरम् ।
শঙ্খ-দুন্দুভিৰ নিৰ্ঘোষৰ মাজত, উত্তম অস্ত্ৰধাৰী সৈন্যৰ সৈতে, হাতী-ঘোঁৰা আৰু মেঘগর্জনৰ দৰে ধ্বনি কৰা ৰথসমূহসহ—ৰথীসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ সেই মহাত্মা ৰথবীৰক ৰথীসকলে অনুসৰণ কৰিলে।
Verse 35
सर्पैरुष्ट्रैःखरैरश्वैस्सिम्हद्विपमृगद्विजैः ।अनुजग्मुश्चतंघोरंकुम्भकर्णंमहाबलम् ।।।।
সৰ্প, উষ্ট্ৰ, খৰ, অশ্ব আৰু সিংহ, দ্বিপ, মৃগ, দ্বিজৰ ওপৰত আৰূঢ় হৈ, তেওঁলোকে ভয়ংকৰ মহাবলী কুম্ভকৰ্ণক অনুসৰণ কৰিলে।
Verse 36
स पुष्पवर्षैरवकीर्यमाणोधृतातपत्रःशितशूलपाणिः ।मदोत्कटःशोणितगन्धमत्तोविनिर्ययौदावनदेवशत्रुः ।।।।
পুষ্পবৃষ্টিয়ে আৱৃত, ছত্ৰৰ ছাঁত ৰক্ষিত, তীক্ষ্ণ শূল হাতে ধৰি, মদত উন্মত্ত আৰু শোণিতগন্ধত মত্ত—দেৱ-দানৱশত্ৰু সি বাহিৰলৈ ওলাই আহিল।
Verse 37
पदातयश्चबहवोमहानादामहाबलाः ।अन्वयूराक्षसाभीमाभीमाक्षाश्शस्त्रपाणयः ।।।।
বহু পদাতিক ৰাক্ষস—মহানাদ কৰি, মহাবলী, ভয়ংকৰ, ভীমাক্ষ আৰু হাতে শস্ত্ৰধাৰী—তাৰ পিছে পিছে আগবাঢ়িল।
Verse 38
रक्ताक्षास्सुमहाकायानीलाञ्चनचयोपमाः ।शूलानुद्यम्यखडगांश्चनिशितांश्चपरश्वधान् ।।।।बहुव्यामांश्चपरिघान्गदाश्चमुसलानि च ।तालस्कन्धांश्चविपुलान्क्षेपणीयान्दुरासदान् ।।।।
ৰক্তাক্ষ, সুমহাকায়, নীলাঞ্জনৰ ঢেৰ সদৃশ শ্যাম বৰ্ণৰ তেওঁলোকে শূল উচলাই, খড়্গ আৰু তীক্ষ্ণ পৰশু ঘূৰাই; লগতে বহু ব্যাম দীঘল পৰিঘ, গদা, মুসল, বিপুল তালবৃক্ষৰ কাণ্ড আৰু দুঃসহ ক্ষেপণীয় অস্ত্ৰ লৈ আগবাঢ়িল।
Verse 39
रक्ताक्षास्सुमहाकायानीलाञ्चनचयोपमाः ।शूलानुद्यम्यखडगांश्चनिशितांश्चपरश्वधान् ।।6.65.38।।बहुव्यामांश्चपरिघान्गदाश्चमुसलानि च ।तालस्कन्धांश्चविपुलान्क्षेपणीयान्दुरासदान् ।।6.65.39।।
তেওঁলোকে বহু ব্যাম দীঘল লোহাৰ পৰিঘ, গদা আৰু মুসল, আৰু বিপুল তালবৃক্ষৰ কাণ্ড—দুঃসহ ক্ষেপণীয় অস্ত্ৰ—বহন কৰিছিল।
Verse 40
अथान्यद्वपुरादायदारुणंरोमहर्षणम् ।निष्पपातमहातेजाःकुम्भकर्णोमहाबलः ।।।।धनुःशतपरीणाहः स षट्छत्रसमुच्छ्रितः ।रौद्रःशकटचक्राक्षोमहापर्वतसन्निभः ।।।।
তাৰ পাছত মহাতেজস্বী মহাবলী কুম্ভকৰ্ণে আন এক দাৰুণ, ৰোমহৰ্ষণকাৰী ৰূপ ধাৰণ কৰি ঝাঁপ মাৰি বাহিৰলৈ ওলাই আহিল। তাৰ দেহ শতধনুৰ পৰিণাহযুক্ত, ষট্শতধনুৰ সমুচ্ছ্ৰিত; ৰৌদ্ৰ, শকটচক্ৰ সদৃশ নয়নযুক্ত, মহাপৰ্বতৰ দৰে প্ৰতীয়মান হ’ল।
Verse 41
अथान्यद्वपुरादायदारुणंरोमहर्षणम् ।निष्पपातमहातेजाःकुम्भकर्णोमहाबलः ।।6.65.40।।धनुःशतपरीणाहः स षट्छत्रसमुच्छ्रितः ।रौद्रःशकटचक्राक्षोमहापर्वतसन्निभः ।।6.65.41।।
তাৰ পৰিণাহ শতধনুৰ সমান আৰু উচ্চতা ষট্শতধনুৰ সমান আছিল; ৰৌদ্ৰ স্বভাৱৰ, ৰথচক্ৰ সদৃশ নয়নযুক্ত, সি এক বিশাল পৰ্বতৰ দৰে দেখা দিছিল।
Verse 42
सन्निपत्य च रक्षांसिदग्धशैलोपमामहान् ।कुम्भकर्णोमहावक्त्रःप्रहसन्निदमब्रवीत् ।।।।
ৰাক্ষসসকলৰ ওচৰলৈ আহি, দগ্ধ শৈল সদৃশ মহান, মহাবক্ত্ৰ কুম্ভকৰ্ণে হাঁহি উঠি এই বাক্য ক’লে।
Verse 43
अद्यवानरमुख्यानांतानियूथानिभागश ।निर्दहिष्यामिसङ्ख्रुद्धश्शलाभानिवपावकः ।।।।
আজি মই ক্ৰোধত বানৰ নেতাসকলৰ সেই সৈন্যবাহিনীক জুইয়ে ফৰিং ভস্ম কৰাৰ দৰে ভস্ম কৰিম।
Verse 44
नापराध्यन्तिमेकामंवानरा: वनचारिणः ।जातिरस्मद्विधानांसापुरोद्यानविभूषणम् ।।।।
বনত বিচৰণ কৰা এই বানৰবোৰে মোৰ কোনো অপৰাধ কৰা নাই; আমাৰ দৰে লোকৰ বাবে এই জাতিটো ৰাজকীয় বাগিচাৰ অলংকাৰ স্বৰূপ।
Verse 45
पुररोधस्यमूलंतुराघवस्सहलक्ष्मणः ।हतेतस्मिन् हतंसर्वंतंवधिष्यामिसंयुगे ।।।।
কিন্তু এই নগৰ অৱৰোধৰ মূল কাৰণ হ'ল লক্ষ্মণৰ সৈতে ৰাঘৱ। যদি তেওঁ নিহত হয়, তেন্তে সকলো শেষ হৈ যাব; সেয়েহে মই তেওঁক যুদ্ধত বধ কৰিম।
Verse 46
एवंतस्यब्रुवाणस्यकुम्भकर्णस्यराक्षसाः ।नादंचक्रुर्महाघोरंकम्पयन्तइवार्णवम् ।।।।
কুম্ভকৰ্ণই এইদৰে কোৱাৰ লগে লগে ৰাক্ষসসকলে সাগৰ কঁপাই তোলাৰ দৰে এক ভয়ংকৰ গৰ্জন কৰিলে।
Verse 47
तस्यनिष्पततस्तूर्णंकुम्भकर्णस्यधीमतः ।बभूवुर्घोररूपाणिनिमित्तानिसमन्ततः ।।।।
যেতিয়া জ্ঞানী কুম্ভকৰ্ণই দ্ৰুতগতিৰে ওলাই আহিল, তেতিয়া চাৰিওফালে ভয়ংকৰ অশুভ লক্ষণ দেখা দিলে।
Verse 48
उल्काशनियुतामेघाबभूवुर्गर्धभारुणाः ।ससागरवनाचैववसुधासमकम्पत ।।।।
উল্কা, গর্জন আৰু বিজুলীৰে যুত, গাধাৰ বৰ্ণৰ দৰে মেঘবোৰ একত্ৰিত হ’ল; আৰু সাগৰ-অৰণ্যসহ পৃথিৱী যেন কঁপি উঠিল।
Verse 49
घोररूपाश्शिवानेदुस्सज्वालकबलैर्मुखैः ।मण्डलान्यपसव्यानिबबन्धुश्चविहङ्गमाः ।।।।
ভয়ংকৰ ৰূপধাৰী শিৱা (শিয়াল) জ্বলি থকা কৱল মুখত লৈ চিঞৰি উঠিল; আৰু পাখিবোৰে অপসব্য (বাওঁফালে) অশুভ মণ্ডল ঘূৰি পাছত বহি পৰিল।
Verse 50
निष्पपात च गृध्रोमालेवाऽस्यपथिगच्छतः ।प्रास्फुरन्नयनंचास्यसव्योबाहुश्चकम्पत ।।।।
সেই পথেদি আগবাঢ়োঁতে গৃধ্ৰ হঠাৎ নামি আহি মালাৰ দৰে তাৰ প্ৰাসৰ ওপৰত বহিল; তাৰ চকু ফঁপৰাই উঠিল, আৰু বাওঁ বাহুও কঁপিল—যাত্ৰাৰ অশুভ লক্ষণ।
Verse 51
निष्पपाततदाचोल्काज्वलन्तीभीमनिश्श्वना ।आदित्योनिष्प्रभश्चासीन्नप्रवाति च ऽनिलः ।।।।
তেতিয়া ভয়ংকৰ গর্জনৰ সৈতে জ্বলি থকা উল্কা এটা খহি পৰিল; সূৰ্য নিৰুজ্জ্বল হ’ল, আৰু বতাহো নাবহিল—যুদ্ধপূৰ্ব ভয়াবহ নিমিত্ত।
Verse 52
अचिन्तयन्महोत्पातानुदितान्रोमहर्षणान् ।निर्ययौकुम्भकर्णस्तुकृतान्तबलचोदितः ।।।।
ৰোমহৰ্ষণকাৰীভাৱে উদিত মহোৎপাতসমূহক চিন্তা নকৰাকৈ, কৃতান্তৰ বলত প্ৰেৰিত যেন হৈ কুম্ভকৰ্ণ বাহিৰলৈ ওলাই গ’ল।
Verse 53
न लङ्घयित्वाप्राकारंपद्भ्यांपर्वतसन्निभः ।ददर्शाभ्रघनप्रख्यंवानरानीकमद्भुतम् ।।।।
পৰ্ব্বতসদৃশ দেহধাৰী সি পদব্ৰজে প্ৰাকাৰ লংঘি আগবাঢ়িল আৰু ঘন মেঘপুঞ্জৰ দৰে গোট খোৱা অদ্ভুত বানৰসেনাক দৰ্শন কৰিলে।
Verse 54
तेदृष्टवाराक्षसश्रेष्ठंवानराःपर्वतोपमम् ।वायुनुन्नाइवघनाययुस्सर्वादिशस्तदा ।।।।
পৰ্ব্বতসম ৰাক্ষসশ্ৰেষ্ঠক দেখি বানৰসকলে বতাহে ঠেলি পঠোৱা মেঘৰ দৰে তেতিয়া সকলো দিশলৈ ছিটকি গ’ল।
Verse 55
तद्वानरानीकमतिप्रचण्डंदिशोद्रवद्भिन्नमवाभ्रजालम् ।स कुम्भकर्णस्समवेक्ष्यहर्षान्ननादभूयोघनवद्घनाभः ।।।।
দিশেদিশে দৌৰি পলাই যোৱা অতি প্ৰচণ্ড বানৰসেনা ছিন্নভিন্ন মেঘজালৰ দৰে ভাঙি পৰিল; মেঘবৰ্ণ কুম্ভকৰ্ণে তাক দেখি হৰ্ষেৰে পুনঃপুনঃ ঘনগৰ্জনৰ দৰে নাদ কৰিলে।
Verse 56
तेतस्यघोरंनिनदंनिशम्ययथानिनादंदिविवारिदस्य ।पेतुर्धरण्यांबहवःप्लवङ्गानिकृत्तमूलाइवशालवृक्षाः ।।।।
আকাশত বৰষুণীয়া মেঘৰ গৰ্জনৰ দৰে তাৰ ঘোৰ নিনাদ শুনি বহু প্লৱংগ মাটিত লুটাই পৰিল—যেন মূল কটা শালগছ বাগৰি পৰে।
Verse 57
विपुलपरिघवान् स कुम्भकर्णोरिपुनिधनायविनिस्पृतोत्मा ।कपिषणभयमाददत्सुभीमंप्रभुरिवदण्डवान्युगान्ते ।।।।
বিপুল পৰিঘ (লোহগদা) ধাৰণ কৰা কুম্ভকৰ্ণ, শত্রুনিধনৰ বাবে মুক্ত হৈ, কপি-সেনাত ভয় সঞ্চাৰ কৰা ভীষণ ৰূপে আগবাঢ়িল—যেন যুগান্তত দণ্ডধাৰী প্ৰভু।
Frequently Asked Questions
The sarga contrasts fear-based counsel with duty-based action: Kumbhakarṇa condemns demoralizing speech, commits to repairing collective failures through battlefield responsibility, while Rāvaṇa balances praise with strategic caution against reckless solitary combat.
Valor is authenticated by conduct rather than self-advertisement, yet true leadership integrates courage with prudence; additionally, the narrative juxtaposes human agency (arming, counsel, resolve) with nimitta and daiva (portents and destiny) to frame war as morally charged and time-bound.
Laṅkā’s prākāra (rampart) marks the threshold from courtly order to battlefield chaos, while the ceremonial gifting of garlands, ornaments, parasol, and armor reflects royal investiture culture; the omen imagery (sky, ocean, birds, jackals, meteors) situates the march within traditional Sanskrit portent-lore.