Sarga 95
युद्धकाण्डे पञ्चनवतितमः सर्गः (Sarga 95: Lamentation in Laṅkā and the Causal Chain of Enmity)
युद्धकाण्ड
এই সৰ্গত যুদ্ধৰ ধ্বংসৰ এক বিস্তৃত চিত্ৰ আৰু তাৰ কাৰণ-শৃংখলাৰ চিন্তন দিয়া হৈছে। ৰাৱণে পঠোৱা অসংখ্য বাহিনী—অগ্নিবৰ্ণ ঘোঁৰা, ধ্বজা-শোভিত ৰথ, সোণালী অলংকাৰধাৰী যোদ্ধা, লৌহদণ্ডধাৰী সৈনিক আৰু ৰূপান্তৰকাৰী ৰাক্ষস—সকলোৱে ৰামৰ তীক্ষ্ণ, দীপ্তিমান, স্বৰ্ণালংকৃত বাণত পতিত হয়। ইয়াত ৰামৰ অক্লিষ্ট-কর্ম, অৰ্থাৎ অক্লান্ত আৰু অদম্য কাৰ্যক্ষমতা প্ৰকাশ পায়। তাৰ পাছত লংকাত ৰাক্ষসী নাৰী আৰু অৱশিষ্ট লোকসকল একত্ৰিত হৈ স্বামী, পুত্ৰ আৰু স্বজনৰ বাবে বিলাপ কৰে আৰু সোধে—এই বৈৰ-শৃংখলা ক’ৰ পৰা আৰম্ভ হ’ল? তেওঁলোকে শূৰ্পণখাৰ ৰামপ্ৰতি অশুভ কামনা আৰু নিন্দিত আক্রমণক মূল কাৰণ বুলি ধৰে; তাৰ ফলত খৰ-দূষণৰ বিনাশ আৰু শেষত সীতাহৰণ ঘটিল। ৰামৰ পৰাক্ৰমৰ “যথেষ্ট প্ৰমাণ” হিচাপে বিৰাধ-বধ, জনস্থান অভিযান, খৰ, দূষণ, ত্ৰিশিৰা, কಬಂಧ আৰু বালীৰ বধ, আৰু সুগ্ৰীৱৰ পুনঃপ্ৰতিষ্ঠা উল্লেখ কৰা হয়। বিভীষণৰ ধৰ্মসম্মত উপদেশ ৰাৱণে অগ্ৰাহ্য কৰিছিল বুলিও স্মৰণ কৰা হয়; ভয় ঘনীভূত হয়, লংকা শ্মশান সদৃশ মনে হয়, অমঙ্গল লক্ষণ দেখা দিয়ে, আৰু ৰামক ৰুদ্ৰ, বিষ্ণু, ইন্দ্ৰ বা অন্তক (মৃত্যু)ৰ সৈতে তুলনা কৰা হয়। শেষত ব্ৰহ্মাৰ বৰদানৰ কথা উত্থাপিত হয়—দেৱ, দানৱ আৰু ৰাক্ষসৰ পৰা ৰাৱণ সুৰক্ষিত আছিল, কিন্তু মানুহৰ পৰা নহয়; সেয়েহে মানবজন্মা ৰামেই পতনৰ উপায় হয়। নাৰীসকলে পৰস্পৰক আঁকোৱালি ধৰি কৰুণ ক্ৰন্দন কৰে, আৰু যুদ্ধক কেৱল সামৰিক পৰাজয় নহয়, ধৰ্ম-নৈতিক বিচাৰৰূপে প্ৰতিপন্ন কৰে।
Shlokas
Verse 1
तानितानिसहस्राणिसारोहाणां च वाजिनाम् ।रथानांत्वग्निवर्णानांसध्वजानांसहस्रशः ।।।।राक्षसानांसहस्राणिगदापरिघयोधिनाम् ।काञ्चनध्वजचित्राणांशूराणांकामरूपिणाम् ।।।।निहतानिशरैर्दीस्तीक्ष्णैस्तप्तकाञ्चनभूषणैः ।रावणेनप्रयुक्तानिरामेणाक्लिष्टकर्मणा ।।।।
অগ্নিবৰ্ণ অশ্বেৰে যোজিত, ধ্বজেৰে শোভিত ৰথৰ সহস্ৰ সহস্ৰ, আৰু গদা-পৰিঘ ধৰি যুদ্ধ কৰা, কাঞ্চনধ্বজেৰে চিত্ৰিত, শূৰ আৰু ইচ্ছামতে ৰূপ ধাৰণকাৰী ৰাক্ষসৰ সহস্ৰ—ৰাৱণে নিয়োজিত সেই সকলো বাহিনী অকলিষ্টকৰ্মা শ্ৰীৰামে তপ্ত কাঞ্চনভূষণে অলংকৃত দীপ্ত, তীক্ষ্ণ শৰদ্বাৰা নিধন কৰিলে।
Verse 2
तानितानिसहस्राणिसारोहाणां च वाजिनाम् ।रथानांत्वग्निवर्णानांसध्वजानांसहस्रशः ।।6.95.1।।राक्षसानांसहस्राणिगदापरिघयोधिनाम् ।काञ्चनध्वजचित्राणांशूराणांकामरूपिणाम् ।।6.95.2।।निहतानिशरैर्दीस्तीक्ष्णैस्तप्तकाञ्चनभूषणैः ।रावणेनप्रयुक्तानिरामेणाक्लिष्टकर्मणा ।।6.95.3।।
গদা আৰু পৰিঘ লৈ যুদ্ধ কৰা, কাঁচন ধ্বজেৰে শোভিত আৰু চিত্ৰিত চিহ্নেৰে অলংকৃত, শূৰ আৰু কামৰূপী ৰাক্ষস যোদ্ধাৰ সহস্ৰ সহস্ৰ জন যুদ্ধত নিধন হ’ল।
Verse 3
तानितानिसहस्राणिसारोहाणां च वाजिनाम् ।रथानांत्वग्निवर्णानांसध्वजानांसहस्रशः ।।6.95.1।।राक्षसानांसहस्राणिगदापरिघयोधिनाम् ।काञ्चनध्वजचित्राणांशूराणांकामरूपिणाम् ।।6.95.2।।निहतानिशरैर्दीस्तीक्ष्णैस्तप्तकाञ्चनभूषणैः ।रावणेनप्रयुक्तानिरामेणाक्लिष्टकर्मणा ।।6.95.3।।
ৰাৱণে প্ৰয়োগ কৰা সেই বাহিনীসমূহক অক্লিষ্টকৰ্মা ৰামে তপ্ত সুৱৰ্ণভূষণে অলংকৃত, জ্বলি উঠা তীক্ষ্ণ শৰৰে কাটি নিধন কৰিলে।
Verse 4
दृष्टवाश्रुत्वा च सम्भ्रान्ताहतशेषानिशाचराः ।राक्षसीश्चसमागम्यदीनाश्चिन्तापरिप्लुताः ।।।।विधवाहतपुत्राश्चक्रोशन्त्योहतबान्दवाः ।राक्षस्यःसहसङ्गम्यदुःखार्ताःपर्यदेवयन् ।।।।
যি ঘটিল তাক দেখি আৰু শুনি, অৱশিষ্ট নিশাচৰসকল আতংকত কঁপি উঠিল। ৰাক্ষসী নাৰীসকল একেলগে গোট খালে—দীন আৰু চিন্তাৰে প্লাৱিত। বিধৱা, পুত্ৰহত আৰু বান্ধৱহত হৈ তেওঁলোকে ক্ৰন্দন-চিৎকাৰ কৰিলে; দলে দলে একত্ৰ হৈ দুঃখাৰ্ত হৈ বিলাপ কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 5
दृष्टवाश्रुत्वा च सम्भ्रान्ताहतशेषानिशाचराः ।राक्षसीश्चसमागम्यदीनाश्चिन्तापरिप्लुताः ।।6.95.4।।विधवाहतपुत्राश्चक्रोशन्त्योहतबान्दवाः ।राक्षस्यःसहसङ्गम्यदुःखार्ताःपर्यदेवयन् ।।6.95.5।।
বৃদ্ধা, কৰাল আৰু নিৰ্নত উদৰী শূৰ্পণখা কেনেকৈ বনত কন্দৰ্পসম ৰূপৱান শ্ৰীৰামৰ ওচৰলৈ আহি পালে?
Verse 6
कथंशूर्पणखावृद्धाकरालानिर्णतोदरी ।आससादवनेरामंकन्दर्पमिवरूपिणम् ।।।।
বৃদ্ধা, কৰাল আৰু নিৰ্নত উদৰী শূৰ্পণখা কেনেকৈ বনত কন্দৰ্পসম ৰূপৱান শ্ৰীৰামৰ ওচৰলৈ আহি পালে?
Verse 7
सुकुमारंमहासत्त्वंसर्वभूतहितेरतम् ।तंदृष्टवालोकनिन्द्यासाहीनरूपाप्रकामिता ।।।।
সুকুমাৰ, মহাসত্ত্ববান আৰু সৰ্বভূত-হিতত ৰত তেওঁক দেখি, লোকনিন্দিত হীনৰূপিণী সেই নাৰী কামত অতিশয় উন্মত্ত হৈ উঠিল।
Verse 8
कथंसर्वगुणैर्हीनागुणवन्तंमहौजसम् ।सुमुखंदुर्मुखीरामंकामयामासराक्षसी ।।।।
সৰ্বগুণে হীন আৰু দুৰ্মুখী সেই ৰাক্ষসীয়ে কেনেকৈ গুণৱান, মহৌজস্বী আৰু সুমুখ শ্ৰীৰামক কামনা কৰিলে?
Verse 9
जनस्यास्याल्पभाग्यत्वाद्वलिनीश्वेतमूर्धजा ।अकार्यमपहास्यं च सर्वलोकविगर्हितम् ।।।।राक्षसानांविनाशायदूषणस्यखरस्य च ।चकाराप्रतिरूपासाराघवस्यप्रधर्षणम् ।।।।
এই জনসমূহৰ অল্পভাগ্যৰ ফলত সেই ভাঁজপৰা, শ্বেতমূৰ্ধজা, অপ্ৰতীৰূপা নাৰীয়ে এক অকাৰ্য কৰিলে—উপহাসযোগ্য আৰু সৰ্বলোকনিন্দিত। ৰাঘৱৰ ওপৰত প্ৰধৰ্ষণ কৰি সি ৰাক্ষসসকলৰ লগতে দুষণ আৰু খৰৰ বিনাশৰ কাৰণ হ’ল।
Verse 10
जनस्यास्याल्पभाग्यत्वाद्वलिनीश्वेतमूर्धजा ।अकार्यमपहास्यं च सर्वलोकविगर्हितम् ।।6.95.9।।राक्षसानांविनाशायदूषणस्यखरस्य च ।चकाराप्रतिरूपासाराघवस्यप्रधर्षणम् ।।6.95.10।।
ৰাক্ষসসকলৰ বিনাশৰ বাবে, আৰু খৰ-দূষণৰ নাশৰ বাবেও, সেই অপ্রতিসুন্দৰী (শূৰ্পণখা) ৰাঘৱৰ ওপৰত কৰা নিজৰ উন্মত্ত প্ৰধৰ্ষণৰ দ্বাৰাই কাৰণ হৈ উঠিল।
Verse 11
तन्निमित्तमिदंवैरंरावणेनकृतंमहत् ।वधायसीतासासीतादशग्रीवेणरक्षसा ।।।।
সেই নিমিত্ততেই ৰাৱণে এই মহাবৈৰ সৃষ্টি কৰিলে; আৰু সেই সীতা—জনকাত্মজা—দশগ্ৰীৱ ৰাক্ষসে অপহৰণ কৰি, নিজৰ বিনাশৰ পথ নিজেই নিশ্চিত কৰিলে।
Verse 12
न च सीतांदशग्रीवःप्राप्नोतिजनकात्मजाम् ।बद्धंबलवतावैरमक्षयंराघवेण च ।।।।
আৰু দশগ্ৰীৱে জনকাত্মজা সীতাক কেতিয়াও লাভ কৰিব নোৱাৰে; কিয়নো এই বলপূৰ্বক কৰ্মৰ ফলত ৰাঘৱৰ সৈতে অক্ষয় বৈৰ দৃঢ়ভাৱে বান্ধ খাইছে।
Verse 13
वैदेहींप्रार्थयानंतंविराधंप्रेक्षयराक्षसम् ।हतमेकेनरामेणपर्याप्तंतन्निदर्शनम् ।।।।
বৈদেহীক অনুধাৱন কৰা সেই ৰাক্ষস বিৰাধক দেখি, শ্ৰীৰামে একাই তাক বধ কৰিলে; এইটোৱেই পৰ্যাপ্ত প্ৰমাণ।
Verse 14
चतुर्धशसहस्राणिरक्षसांभीमकर्मणाम् ।निहतानिजनस्थानेशरैरग्निशिखोपमैः ।।।।
জনস্থানত ভীমকৰ্মা ৰাক্ষসৰ চতুৰ্দশ সহস্ৰ, অগ্নিশিখাৰ সদৃশ তেওঁৰ শৰবাণে নিহত হ’ল।
Verse 15
खरश्चनिहतःसङ्ख्येदूषणस्त्रिशिरास्तथा ।शरैरादितसङ्काशैःपर्याप्तंतन्निदर्शनम् ।।।।
ৰণত খৰ নিহত হ’ল, আৰু দুষণ তথা ত্ৰিশিৰাও; সূৰ্যসদৃশ দীপ্তিময় শৰবাণে—এইটোৱেই পৰ্যাপ্ত নিদৰ্শন।
Verse 16
हतोयोजनबाहुश्चकबन्दोरुदिराशनः ।क्रोधान्नादंनदन् सोऽथपर्याप्तंतन्निदर्शनम् ।।।।
যোজনদীঘল বাহুযুক্ত, ৰুধিৰাশন কবন্ধ ক্ৰোধে গর্জন কৰি আহিলেও বধ হ’ল; ইও পৰ্যাপ্ত প্ৰমাণ।
Verse 17
जघानबलिनंरामस्सहस्रनयनात्मजम् ।वालिनंमेरुसङ्काशंपर्याप्तंतन्निदर्शनम् ।।।।
বলৱান ৰামে সহস্ৰনয়ন (ইন্দ্ৰ)ৰ পুত্ৰ, মেৰুসদৃশ বালীক বধ কৰিলে; এইটোৱেই পৰ্যাপ্ত প্ৰমাণ।
Verse 18
ऋष्यमूकेवसंश्चैवदीनोभग्नमनोरथः ।सुग्रीवःप्रापितोराज्यंपर्याप्तंतन्निदर्शनम् ।।।।
ঋষ্যমূক পৰ্বতত বাস কৰি, দীন আৰু মনোৰথ ভঙা অৱস্থাত থকা সুগ্ৰীৱে পুনৰ নিজৰ ৰাজ্য লাভ কৰিলে—ইয়েই যথেষ্ট প্ৰমাণ।
Verse 19
धर्मार्थसहितंवाक्यंसर्वेषांरक्षसांहितम् ।युक्तंविभीषणेनोक्तंमोहत्तस्य न रोचते ।।।।
ধৰ্ম আৰু অৰ্থনীতিৰে সংযুক্ত, সকলো ৰাক্ষসৰ হিতকাৰী যি যুক্তিসংগত বাক্য বিভীষণে ক’লে, মোহগ্ৰস্ত ৰাৱণৰ তাত ৰুচি নহ’ল; সি গ্ৰহণ নকৰিলে।
Verse 20
विभीषणवचःकुर्याद्यदिस्मधनदानुजः ।श्मशानभूतादुःखार्तानेयंलङ्काभविष्यति ।।।।
যদি ধনদাতা কুবেৰাৰ অনুজ ৰাৱণে বিভীষণৰ উপদেশ মানিলেহেঁতেন, তেন্তে এই লংকা শ্মশানসদৃশ দুঃখপীড়িত হৈ নপৰিলেহেঁতেন।
Verse 21
कुम्भकर्णंहतंश्रुत्वाराघवेणमहाबलम् ।अतिकायं च दुर्मर्षंलक्ष्मणेनहतंतदा ।।।।प्रियंचेन्द्रजितंपुत्रंरावणोनावबुध्यते ।
ৰাঘৱে মহাবলী কুম্ভকৰ্ণক বধ কৰিলে, আৰু তেতিয়াই দুৰ্মৰ্ষ অতীকায়ক লক্ষ্মণে নিধন কৰিলে, লগতে প্ৰিয় পুত্ৰ ইন্দ্ৰজিতো পতিত হ’ল—এই সকলো শুনিও ৰাৱণৰ বোধ উদয় নহ’ল।
Verse 22
ममपुत्रोममभ्राताममभर्तारणेहतः ।।।।इत्येषश्रूयतेशब्दोराक्षसीनांकुलेकुले ।
“মোৰ পুত্ৰ ৰণত নিহত; মোৰ ভ্ৰাতা নিহত; মোৰ স্বামী যুদ্ধত নিহত”—এনে কৰুণ শব্দ ৰাক্ষসীসকলৰ কুলে কুলে শুনা গৈছিল।
Verse 23
रथश्चाश्वाश्चनागाश्चहताःशतसहस्रशः ।।।।रणेरामेणशूरेणहताश्चापिपदातयः ।
শত-সহস্ৰ সংখ্যাত ৰথ, অশ্ব আৰু গজ নিহত হ’ল; আৰু সেই ৰণত শূৰ ৰামে পদাতিকসকলকো বধ কৰিলে।
Verse 24
रुद्रोवायदिवाविष्णुर्महेन्द्रोवाशतक्रतुः ।।।।हन्तिनोरामरूपेणयदिवास्वयमन्तकः ।
এয়া কি ৰুদ্ৰ, নে বিষ্ণু, নে শতক্ৰতু মহেন্দ্ৰ—নাহিলে স্বয়ং অন্তক (মৃত্যু)—যি ৰামৰূপে আহি আমাক সংহাৰ কৰিছে?
Verse 25
हतप्रवीरारामेणनिराशाजीवितेवयम् ।।।।अपश्य्नत्योभयस्यान्तमनाथाविलपामहे ।
ৰামে আমাৰ শ্ৰেষ্ঠ বীৰসকলক বধ কৰিলে; সেয়ে জীৱনৰ আশা নোহোৱা হ’ল। ভয়ৰ অন্ত নেদেখি, অনাথৰ দৰে আমি বিলাপ কৰোঁ।
Verse 26
रामहस्ताद्धशग्रीवश्शूरोदत्तमहावरः ।।।।इदंभयंमहाघोरंसमुत्पन्नं न बुध्यते ।
ৰামৰ হস্তৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা এই মহাঘোৰ ভয়—মহাবৰৰ দানে বলৱান শূৰ দশগ্ৰীৱেও তাক বুজি নাপায়।
Verse 27
तं न देवा न गन्धर्वा न पिशाचा न राक्षसाः ।।।।उपसृष्टंपरित्रातुंशक्तारामेणसम्युगे ।
ৰামে যুঁজত আক্ৰমণ কৰিলে, তাক ৰক্ষা কৰিবলৈ দেৱ, গন্ধৰ্ব, পিশাচ বা ৰাক্ষস—কোনোৱেই সক্ষম নহয়।
Verse 28
त्पताश्चापिदृश्यन्तेरावणस्यरणेरणे ।।।।कथयन्तिहिरामेणरावणस्यनिबर्हणम् ।
যুঁজৰ পিছত যুঁজত ৰাৱণৰ বাবে অশুভ লক্ষণ দেখা যায়; সেয়া নিশ্চয় ৰামৰ হাতেদি ৰাৱণৰ বিনাশৰ সংকেত দিয়ে।
Verse 29
पितामहेनप्रीतेनदेवदानवराक्षसैः ।।।।रावणस्याभयंदत्तंमनुष्येभ्यो न याचितम् ।
পিতামহ ব্ৰহ্মা প্ৰসন্ন হৈ দেৱ, দানৱ আৰু ৰাক্ষসৰ পৰা ৰাৱণক অভয় দিছিল; কিন্তু মানুহৰ পৰা ৰক্ষাৰ বৰ সি নাযাচিছিল।
Verse 30
तदिदंमानुषंमन्येप्राप्तंनिःसंशयंभयम् ।।।।जीवितान्तकंघोरंरक्षसांरावणस्य च ।
সেয়ে মই মনো কৰোঁ যে মানুহৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা এই ভয় নিশ্চয় আহি পৰিছে—অতি ঘোৰ, জীৱনান্তক—ৰাক্ষসসকলৰ আৰু ৰাৱণৰ বাবেও।
Verse 31
पीड्यमानास्तुबलिनावरदानेनरक्षसा ।।।।दीप्स्सैस्तपोभिर्विबुधाःपितामहमपूजयन् ।
বৰদানৰ বলত শক্তিশালী হোৱা ৰাক্ষসৰ দ্বাৰা পীড়িত হৈ, বিবুধ দেৱতাসকলে দীপ্ত তপস্যাৰে পিতামহ ব্ৰহ্মাক পূজা কৰিলে।
Verse 32
देवतानांहितार्थायमहात्मावैपितामहः ।।।।उवाचदेवताःसर्वाइदंतुष्टोमहद्वचः ।
দেৱতাসকলৰ হিতাৰ্থে মহাত্মা পিতামহ ব্ৰহ্মা প্ৰসন্ন হৈ সকলো দেৱতাক এই মহৎ বচন ক’লে।
Verse 33
अद्यप्रभृतिलोकांस्त्रीन् सर्वेदानवराक्षसाः ।।।।भयेनप्रावृतानित्यंविचरिष्यन्तिशाश्वतम् ।
আজিৰ পৰা আগলৈ তিনিও লোকত সকলো দানৱ আৰু ৰাক্ষস ভয়ত আৱৃত হৈ, দীৰ্ঘকাললৈ সদায় বিচৰণ কৰিব।
Verse 34
दैवतैस्तुसमागम्यसर्वैश्चेन्द्रपुरोगमैः ।।।।वृषध्वजस्त्रिपुरहामहादेवःप्रसादितः ।
তাৰ পিছত ইন্দ্ৰক অগ্ৰে ৰাখি সকলো দেৱতা একত্ৰিত হৈ, বৃষধ্বজ ত্ৰিপুৰহা মহাদেৱক প্ৰসন্ন কৰিলে।
Verse 35
प्रसन्नस्तुमहादेवोदेवानेतद्वचोऽब्रवीत् ।।।।उत्पत्स्यतिहितार्थंवोनारीरक्षःक्षयावहा ।
প্ৰসন্ন মহাদেৱে দেৱতাসকলক এই বচন ক’লে: “তোমালোকৰ হিতাৰ্থে এগৰাকী নাৰী জন্ম ল’ব; সেয়ে ৰাক্ষসসকলৰ ক্ষয় সাধন কৰিব।”
Verse 36
एषादेवैःप्रयुक्तातुक्षुद्यथादानवान् पुरा ।।।।भक्षयिष्यतिनःसीताराक्षसघ्नीसरावणान् ।
এই সীতা—দেৱতাসকলৰ দ্বাৰা প্ৰেৰিত—পূৰ্বে যেনেকৈ ক্ষুধাই দানৱসকলক ভক্ষিছিল, তেনেকৈ ৰাৱণসহ ৰাক্ষসসকলক ভক্ষি বিনাশ কৰিব।
Verse 37
रावणस्यापनीतेनदुर्विनीतस्यदुर्मतेः ।।।।अयंनिष्टानकोघोरंशोकेनसमभिप्लुतः ।
দুৰ্বিনীত আৰু দুৰ্মতি ৰাৱণৰ অপহৰণ-ৰূপ দুষ্কৰ্মৰ ফলত, শোকেৰে প্লাৱিত এই ভয়ংকৰ বিপদ এতিয়া আমাৰ ওপৰত আহি পৰিছে।
Verse 38
तंन पश्यामहेलोकेयोनःशरणदोभवेत् ।।।।राघवेणोपसृष्टानां कालेनेव युगक्षये ।
ৰাঘৱৰ আঘাতত পীড়িত আমিসকল, এই লোকত আমাক শৰণ দিব পৰা কাকো নেদেখোঁ; যেনেকৈ যুগান্তত কালেই সকলোকে আৱৰি ধৰে।
Verse 39
नास्तिनःशरणंकश्चिद्भयेमहतितिष्ठताम् ।।।।दावाग्निवेष्टितानांहिकरेणूनांयथावने ।
মহাভয়ত থিয় হৈ থকা আমিসকলৰ কোনো শৰণ নাই; যেনেকৈ বনত দাৱাগ্নিয়ে ঘেৰি ধৰা হাতিণীসকলৰ।
Verse 40
प्राप्तकालंकृतंतेनपौलस्त्येनमहात्मना ।।।।यतएवंभयंदृष्टंतमेवशरणंगतः ।
পৌলস্ত্য বংশৰ সেই মহাত্মাই সময় উপযুক্ত বুলি বুজি, এনেদৰে ভয়ংকৰ দৃশ্য দেখি, কেৱল তাকেই শৰণ্য মানি তাৰ শৰণলৈ গ’ল।
Verse 41
इतीवसर्वारजनीचरस्त्रियःपरस्परंसम्परिरभ्यबाहुभिः ।विषेदुरार्तातिभयाभिपीडिताविनेदुरुच्चैश्चतदासुदारुणम् ।।।।
এইদৰে ৰজনীচৰ স্ত্ৰীসকল সকলোৱে পৰস্পৰক বাহুৰে আঁকোৱালি ধৰি, অতিভয়ত পীড়িত হৈ বিষাদত ভাঙি পৰিল; তেতিয়া তেওঁলোকে অতি ভয়ংকৰভাৱে উচ্চস্বৰে কান্দি উঠিল।
Frequently Asked Questions
The chapter foregrounds the ethical failure of kingship: Rāvaṇa’s refusal to heed Vibhīṣaṇa’s dharmic counsel and his continuation of adharma (notably Sītā’s abduction) despite clear evidence of Rāma’s capacity, thereby converting a preventable conflict into collective catastrophe.
The sarga teaches that adharma generates a chain of consequences that expands from individual misconduct to societal ruin; counsel aligned with dharma is a stabilizing force, while moha (delusion) in leadership magnifies suffering and accelerates downfall.
Laṅkā is depicted as the war’s social center of mourning and fear; Janasthāna and Ṛṣyamūka are recalled as earlier theatres of Rāma’s decisive actions, used as cultural-memory landmarks to interpret present events and validate Rāma’s prowess.