Sarga 47
पुष्पकविमानेन सीताया युद्धभूमिदर्शनम् (Sita Shown the Battlefield in the Pushpaka)
युद्धकाण्ड
এই সৰ্গত ইন্দ্ৰজিতৰ আপাত সফলতাৰ পিছত ৰাৱণৰ এক মনস্তাত্ত্বিক আৰু তথ্য-চালিত কৌশল বৰ্ণিত হৈছে। ইন্দ্ৰজিত “কাৰ্য সিদ্ধ কৰি” লংকালৈ উভতি আহিলে বানৰ-নেতাসকলে ৰাঘৱৰ চাৰিওফালে সতৰ্ক ৰক্ষাবলয় গঢ়ি তোলে; সৰু সৰু গতি-চলনকো ৰাক্ষসী অনুপ্ৰৱেশ বুলি সন্দেহ কৰে। ৰাৱণ আনন্দিত হৈ ত্ৰিজটা আদি ৰাক্ষসী পৰিচাৰিকাসকলক আদেশ দিয়ে—পুষ্পক বিমানত অশোকবাটিকাৰ পৰা সীতাক আনিব আৰু ৰাম-লক্ষ্মণ নিহত হোৱা বুলি দেখুৱাই সীতাৰ ধৈৰ্য ভাঙিব। লংকা সজোৱা হয় আৰু ঘোষণা কৰা হয় যে দুয়ো ভ্ৰাতা যুদ্ধত নিহত। ত্ৰিজটাৰ সৈতে সীতাই যুদ্ধভূমিত পতিত বানৰসেনা আৰু ৰাক্ষসসকলৰ উল্লাস দেখা পায়; তাৰ পিছত বাণশয্যাত অচেতন ৰাম-লক্ষ্মণক দেখে—তেওঁলোকৰ বর্ম আৰু ধনু ভগ্ন। সীতাই ইয়াক মৃত্যু বুলি ধৰি গভীৰ শোকত লুটাই পৰে, অনিশ্চয়তা আৰু বেদনাৰে বিলাপ কৰে। এই অধ্যায়ে ধোঁকাবাজ বিজয়-উল্লাস আৰু বন্দীৰ আশা ভাঙি দিয়া অধৰ্মৰ বিপৰীতে অটল ভক্তি-নিষ্ঠাৰ মহিমা প্ৰকাশ কৰে।
Shlokas
Verse 1
प्रतिप्रविष्टेलङ्कायांकृतार्थेरावणात्मजे ।राघवंपरिवार्यार्तुरक्षुर्वानरर्षभाः ।।।।
ৰাৱণৰ পুত্ৰ কৃতাৰ্থ হৈ লংকাত পুনৰ প্ৰৱেশ কৰোঁতে, আৰ্ত ৰাঘৱক বানৰবীৰসকলৰ শ্ৰেষ্ঠসকলে চাৰিওফালে ঘেৰাই ৰক্ষা কৰিলে।
Verse 2
हनुमानङ्गदोनीलःसुषेणःकुमुदोनलः ।गजोगवाक्षोगवयश्शरभोगन्धमादनः ।।।।जाम्बवानृषभःसुन्दोरम्भःशतवलिःपृथुः ।व्यूढानीकाश्चयत्ताश्चद्रुमानादायसर्वतः ।।।।वीक्षमाणादिशस्सर्वास्तिर्यगूर्ध्वंचवानराः ।तृणेष्वपिचचेष्टत्सुराक्षसाइतिमेनिरे ।।।।
হনুমান, অঙ্গদ, নীল, সুষেণ, কুমুদ, নল, গজ, গৱাক্ষ, গৱয়, শৰভ, গন্ধমাদন, জাম্বৱান, ঋষভ, সুন্দ, ৰম্ভ, শতৱলী আৰু পৃথু—ইহঁতে বানৰ-সেনাক সুসংগঠিত ব্যূহত সাজি তুলিলে। চাৰিওফালে গছ উভালি অস্ত্ৰৰূপে ধৰি তেওঁলোকে থিয় হ’ল। বানৰসকলে তিৰ্যক, ঊৰ্ধ্ব আৰু সকলো দিশলৈ চাই ৰামক ৰক্ষা কৰি থাকিল; ঘাঁহৰ পাত এটিও নড়িলেই তাক ৰাক্ষসৰ গতি বুলি সন্দেহ কৰিলে।
Verse 3
हनुमानङ्गदोनीलःसुषेणःकुमुदोनलः ।गजोगवाक्षोगवयश्शरभोगन्धमादनः ।।6.47.2।।जाम्बवानृषभःसुन्दोरम्भःशतवलिःपृथुः ।व्यूढानीकाश्चयत्ताश्चद्रुमानादायसर्वतः ।।6.47.3।।वीक्षमाणादिशस्सर्वास्तिर्यगूर्ध्वंचवानराः ।तृणेष्वपिचचेष्टत्सुराक्षसाइतिमेनिरे ।।6.47.4।।
জাম্বৱান, ঋষভ, সুন্দ, ৰম্ভ, শতৱলি আৰু পৃথু—সেনাক ব্যূহবদ্ধ কৰি স্থাপন কৰি—চাৰিওফালৰ পৰা গছ-দ্ৰুম উঠাই (অস্ত্ৰ আৰু প্ৰতিৰক্ষাৰূপে) সাজু হ’ল।
Verse 4
हनुमानङ्गदोनीलःसुषेणःकुमुदोनलः ।गजोगवाक्षोगवयश्शरभोगन्धमादनः ।।6.47.2।।जाम्बवानृषभःसुन्दोरम्भःशतवलिःपृथुः ।व्यूढानीकाश्चयत्ताश्चद्रुमानादायसर्वतः ।।6.47.3।।वीक्षमाणादिशस्सर्वास्तिर्यगूर्ध्वंचवानराः ।तृणेष्वपिचचेष्टत्सुराक्षसाइतिमेनिरे ।।6.47.4।।
বানৰসকলে সকলো দিশলৈ—তিৰ্যকভাৱে আৰু ঊৰ্ধ্বমুখেও—সতর্ক দৃষ্টি ৰাখিছিল; ঘাঁহৰ এডালিও নড়িলে ‘ৰাক্ষস’ বুলি ভাবিছিল।
Verse 5
रावणश्चापिसम्हृष्टोविसृज्येन्द्रजितंसुतम् ।अजुहावततस्सीताक्षिणीराक्षसीस्तदा ।।।।
ৰাৱণো হৰ্ষিত হৈ নিজৰ পুত্ৰ ইন্দ্ৰজিতক পঠাই দিলে; তাৰ পাছত সীতাৰ ৰক্ষাৰ বাবে নিযুক্ত ৰাক্ষসী স্ত্ৰীসকলক তৎক্ষণাৎ মাতি আনিলে।
Verse 6
राक्षस्यस्त्रिजटाचैवशासनात्समुपस्थिताः ।ताउवाचततोहृष्टोराक्षसीराक्षसाधमः ।।।।
আদেশ অনুসৰি ত্ৰিজটা সহ ৰাক্ষসীসকল আগবাঢ়ি আহি উপস্থিত হ’ল। তেতিয়া হৰ্ষিত সেই অধম ৰাক্ষসে ৰাক্ষসীসকলক সম্বোধন কৰি ক’লে।
Verse 7
हताविन्द्रजिताख्यातवैदेह्यारामलक्ष्मणौ ।पुष्पकंतत्समारोप्यदर्शयध्वंहतौरणे ।।।।
“ইন্দ্ৰজিতে ৰণত ৰাম আৰু লক্ষ্মণক বধ কৰিছে। বৈদেহীক সেই পুষ্পক বিমানে উঠাই, ৰণভূমিত হতা হৈ পৰি থকা সেই দুয়োক তেওঁলৈ দেখুৱাওক।”
Verse 8
यदाश्रयादवष्टब्धामामुपतिष्ठति ।सोऽस्याभर्तासहभ्रात्रानिहतोरणमूर्धनि ।।।।
“যাৰ আশ্ৰয়ত সি গৰ্বেৰে দৃঢ় হৈ থাকি মোক মানি নল’লে—সেইয়েই তাৰ স্বামী, ভ্ৰাতৃসহ, ৰণমধ্যত নিহিত হৈছে।”
Verse 9
निर्विशङ्कानिरुद्विग्नानिरपेक्षाचमैथिली ।मामुपस्थास्यतेसीतासर्वाभरणभूषिता ।।।।
“তাৰ পাছত সন্দেহশূন্য, নিৰুদ্বিগ্ন আৰু আশা ত্যাগ কৰা মৈথিলী সীতা, সকলো অলংকাৰৰে ভূষিতা হৈ মোৰ সেৱাত উপস্থিত হ’ব।”
Verse 10
अद्यकालवशंप्राप्तंरणेरामंसलक्ष्मणम् ।अवेक्ष्यविनिवृत्तासाचान्यांगतिमपश्यती ।।।।निरपेक्षाविशालाक्षीमामुपस्थास्यतेस्वयम् ।
ৰাৱণে ভাবিলে: “কালক্ৰমে, বিশালাক্ষী সীতাই যেতিয়া ৰণক্ষেত্ৰত লক্ষ্মণসহ ৰামক বিধিৰ বশপ্ৰাপ্ত দেখিব, তেতিয়া সি উভতি আহিব; আন কোনো আশ্ৰয় নেদেখি, আশা ত্যাগ কৰি, স্বয়ং মোৰ ওচৰলৈ আহি উপস্থিতা হ’ব।”
Verse 11
तस्यतद्वचनंश्रुत्वारावणस्यदुरात्मनः ।।।।राक्षस्यस्तास्तथेत्युक्त्वाजग्मुर्वैयत्रपुष्पकम् ।
দুৰাত্মা ৰাৱণৰ সেই বাক্য শুনি, সেই ৰাক্ষসীসকলে “তথাস্তु” বুলি কৈ, য’ত পুষ্পক আছিল তাত গ’ল।
Verse 12
ततःपुष्पकमादायराक्षस्योरावणाज्ञया ।।।।अशोकवनिकास्थांतांमैथिलींसमुपानयन् ।
তাৰ পাছত ৰাৱণৰ আজ্ঞাত ৰাক্ষসীসকলে পুষ্পক বিমান লৈ, অশোকবনিকাত থকা সেই মৈথিলীৰ ওচৰলৈ গৈ উপস্থিত হ’ল।
Verse 13
तामादायतुराक्षस्योभर्तृशोकपराजिताम् ।।।।सीतामारोपयामासुर्विमानंपुष्पकंतदा ।
ভৰ্তৃশোকত পৰাভূত সীতাদেৱীক ৰাক্ষসীসকলে উঠাই লৈ, তেতিয়া পুষ্পক বিমানে আৰোহণ কৰালে।
Verse 14
ततःपुष्पकमारोप्यसीतांत्रिजटयासह ।।।।जग्मुर्दर्शयितुंतस्यैराक्षस्योरामलक्ष्मणौ ।
তাৰ পাছত ত্ৰিজটাৰ সৈতে সীতাক পুষ্পক বিমানে বহুৱাই, ৰাক্ষসীসকলে তাইক ৰাম-লক্ষ্মণক দেখুৱাবলৈ গ’ল।
Verse 15
रावणोऽकारयल्लङ्कांपताकाध्वजमालिनीम् ।।।।प्राघोषयतहृष्टश्चलङ्कायांराक्षसेश्वरः ।राघवोलक्ष्मणश्चैवहताविन्द्रजितारणे ।।।।
হৃষ্ট ৰাক্ষসেশ্বৰ ৰাৱণে লংকাক পতাকা-ধ্বজেৰে সুশোভিত কৰাই, নগৰজুৰি ঘোষণা কৰালে—ইন্দ্ৰজিতৰ যুঁজত ৰাঘৱ আৰু লক্ষ্মণ হতা হৈছে।
Verse 16
रावणोऽकारयल्लङ्कांपताकाध्वजमालिनीम् ।।6.47.15।।प्राघोषयतहृष्टश्चलङ्कायांराक्षसेश्वरः ।राघवोलक्ष्मणश्चैवहताविन्द्रजितारणे ।।6.47.16।।
উল্লাসিত ৰাক্ষসেশ্বৰ ৰাৱণে লংকাক পতাকা-ধ্বজেৰে অলংকৃত কৰাই, পুনৰ ঘোষণা কৰালে—ইন্দ্ৰজিতৰ যুঁজত ৰাম আৰু লক্ষ্মণ হতা হৈছে।
Verse 17
विमानेनापिगत्वातुसीतात्रिजटयासह ।ददर्शवानराणांतुसर्वंसैन्यंनिपातितम् ।।।।
ত্ৰিজটাৰ সৈতে বিমানে গৈ থকা সীতাদেৱীয়ে বানৰসকলৰ সমগ্ৰ সেনা পতিত হৈ পৰি থকা দেখিলে।
Verse 18
प्रहृष्टमनसश्चापिददर्शपिशिताशनान् ।वानरांश्चातिदुःखार्तान्रामलक्ष्मणपार्श्वतः ।।।।
তেওঁ আনন্দিত মনৰ পিশিতাশন ৰাক্ষসসকলকো দেখিলে, আৰু ৰাম-লক্ষ্মণৰ কাষতে অতি দুখে ব্যাকুল বানৰসকলক দেখিলে।
Verse 19
ततस्सीताददर्शोभौशयानौशरतल्पगौ ।लक्ष्मणंचापिरामंचविसंज्ञौशरपीडितौ ।।।।विध्वस्तकवचौवीरौविप्रविद्धशरासनौ ।सायकैचशिन्नसर्वाङ्गौशरस्तम्बमयौक्षितौ ।।।।
তাৰ পাছত সীতাই দুয়োকে দেখিলে—ৰাম আৰু লক্ষ্মণ—শৰতলপত শুই থকা, অচেতন আৰু শৰবিদ্ধ যন্ত্রণাত কাতৰ। দুয়ো বীৰৰ কবচ ভাঙি গৈছিল, ধনু হাতৰ পৰা সৰি গৈছিল; সায়কে অঙ্গ-প্ৰত্যঙ্গ ছিন্ন-বিদ্ধ হৈ, মাটিত যেন শৰস্তম্ভে গঢ়া দেহৰ দৰে পৰি আছিল।
Verse 20
ततस्सीताददर्शोभौशयानौशरतल्पगौ ।लक्ष्मणंचापिरामंचविसंज्ञौशरपीडितौ ।।6.47.19।।विध्वस्तकवचौवीरौविप्रविद्धशरासनौ ।सायकैचशिन्नसर्वाङ्गौशरस्तम्बमयौक्षितौ ।।6.47.20।।
দুয়ো বীৰৰ কবচ বিধ্বস্ত হৈছিল, ধনু হাতৰ পৰা সৰি গৈছিল। শৰবিদ্ধ হৈ অঙ্গ-প্ৰত্যঙ্গ ছিন্ন হোৱা সেই দুয়ো বীৰ মাটিত যেন শৰস্তম্ভে গঢ়া দেহৰ দৰে পৰি আছিল।
Verse 21
तौदृष्टवाभ्रातरौतत्रप्रवीरौपुरुषर्षभौ ।शयानौपुण्डरीकाक्षौकुमाराविवपावकी ।।।।शरतल्पगतौवीरौतथाभूतानरर्षभौ ।दुःखार्ताकरुणंसीतासुभृशंविललापह ।।।।
তাত সেই দুয়ো ভ্ৰাতা—মহাবীৰ, পুৰুষশ্ৰেষ্ঠ, পদ্মনয়ন—শৰতলপত তেনে অৱস্থাত শুই থকা যেন অগ্নিদেৱৰ যুৱ পুত্ৰদ্বয়। তেওঁলোকক তেনে দেখি সীতা দুখে ব্যাকুল হৈ কৰুণভাবে বহুত বিলাপ কৰিলে।
Verse 22
तौदृष्टवाभ्रातरौतत्रप्रवीरौपुरुषर्षभौ ।शयानौपुण्डरीकाक्षौकुमाराविवपावकी ।।6.47.21।।शरतल्पगतौवीरौतथाभूतानरर्षभौ ।दुःखार्ताकरुणंसीतासुभृशंविललापह ।।6.47.22।।
তাত সেই দুয়ো ভ্ৰাতা—মহাবীৰ, পুৰুষশ্ৰেষ্ঠ, পদ্মনয়ন—শৰৰ শয্যাত তেনে অৱস্থাত শয়ন কৰি থকা দেখি, দুঃখে আঘাতপ্ৰাপ্ত সীতাদেৱী কৰুণভাবে অতি তীব্ৰভাৱে বিলাপ কৰিলে।
Verse 23
भर्तारमनवद्याङ्गीलक्ष्मणंचासितेक्षणा ।प्रेक्ष्यपांसुषुचेष्टन्तौरुरोदजनकात्मजा ।।।।
অনবদ্য অঙ্গধাৰী, শ্যামল নয়নীয়া জনকনন্দিনী সীতাদেৱীয়ে নিজৰ ভৰ্ত্তা শ্ৰীৰাম আৰু লক্ষ্মণক ধূলিত চেষ্টিত হোৱা দেখি, উচ্চস্বৰে কান্দি উঠিল।
Verse 24
सबाष्पशोकाभिहतासमीक्ष्यतौभ्रातरौदेवसमप्रभावौ ।वितर्कयन्तीनिधनंतयोस्सादुःखान्वितावाक्यमिदंजगाद ।।।।
অশ্ৰুতে ৰুদ্ধ হৈ শোকে আঘাতপ্ৰাপ্ত সীতাদেৱীয়ে দেৱসম প্ৰভাৱশালী সেই দুয়ো ভ্ৰাতাক দেখি, তেওঁলোক নিধনপ্ৰাপ্ত হৈছে বুলি সন্দেহ কৰি, দুঃখে আৱৃত হৈ এই বাক্য ক’লে।
Frequently Asked Questions
Rāvaṇa deploys psychological coercion: he stages public celebration and forces Sītā to witness Rāma and Lakṣmaṇa appearing dead, aiming to collapse her consent through despair rather than persuasion—raising a clear dharma-question about manipulation of a captive’s agency.
The sarga juxtaposes deceptive appearances with inner fidelity: external “proof” of defeat can be engineered, but dharmic loyalty persists as a moral stance; Sītā’s lament functions as testimony of devotion and the human cost of adharma-driven strategy.
Key landmarks include Laṅkā (as a propagandized civic space decorated with standards), Aśokavanikā (Sītā’s captivity locus), and the battlefield viewed from the Puṣpaka vimāna; culturally, the vimāna and proclamation rituals underscore royal spectacle used for wartime messaging.