Sarga 85
निकुम्भिला-यज्ञविघ्नः — Vibhishana’s Counsel and Lakshmana’s March to Nikumbhila
युद्धकाण्ड
সৰ্গ ৮৫-ত শোক, বুদ্ধিমত্তা আৰু সময়োচিত ৰণনীতিৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ অধ্যায় বৰ্ণনা কৰা হৈছে। শ্ৰীৰাম শোকত মগ্ন হৈ বিভীষণৰ কথা প্ৰথমতে বুজিব পৰা নাছিল, কিন্তু পিছত নিজকে চম্ভালি লয়। বিভীষণ জনায় যে বানৰ সেনাক সঠিকভাৱে মোতায়েন কৰা হৈছে আৰু ৰামক দুশ্চিন্তা ত্যাগ কৰিবলৈ অনুৰোধ জনায়, কিয়নো ই শত্ৰুৰ মনোবল বৃদ্ধি কৰে। তেওঁ সীতা উদ্ধাৰ আৰু ৰাক্ষস নিধনৰ বাবে পুনৰ প্ৰচেষ্টা চলাবলৈ আহ্বান জনায়। বিভীষণ এক জৰুৰী তথ্য প্ৰদান কৰে: ইন্দ্ৰজিৎ নিকুম্ভিলাত এক বিশেষ যজ্ঞ সম্পন্ন কৰিবলৈ গৈছে। ব্ৰহ্মাৰ বৰদান অনুসৰি, যদি এই যজ্ঞ সম্পূৰ্ণ হয়, তেন্তে ইন্দ্ৰজিৎক পৰাজিত কৰা অসম্ভৱ হৈ পৰিব। সেয়েহে, যজ্ঞ সমাপ্ত হোৱাৰ আগতেই তেওঁক বাধা দিয়াটো অপৰিহাৰ্য। ৰামৰ অনুমতি লৈ লক্ষ্মণ, হনুমান আৰু জাম্বৱানৰ নেতৃত্বত বানৰ সেনাৰ সৈতে নিকুম্ভিলালৈ যাত্ৰা কৰে। লক্ষ্মণ শ্ৰীৰামক প্ৰণাম জনাই ৰাক্ষস বাহিনীৰ মাজত প্ৰৱেশ কৰে।
Shlokas
Verse 1
त्तस्यतद्वचनंश्रुत्वाराघवश्शोककर्शितः ।नोपधारयतेव्यक्तंयदुक्तंतेनरक्षसा ।।6.85.1।।
সেই কথা শুনি শোকত জৰ্জৰিত ৰাঘৱে সেই ৰাক্ষসজনে কোৱা কথাখিনি স্পষ্টকৈ বুজিব নোৱাৰিলে।
Verse 2
ततोधैर्यमवष्टभ्यरामःपरपुरञ्जयः ।विभीषणमुपासीनमुवाचकपिसन्निधौ ।।6.85.2।।
তাৰ পাছত ধৈৰ্য ধৰি, পৰদুৰ্গবিজয়ী ৰামে বানৰনায়কসকলৰ সন্মুখত ওচৰত বহি থকা বিভীষণক সম্বোধন কৰি ক’লে।
Verse 3
नैरृताधिपतेवाक्यंयदुक्तंतेविभीषण ।भूयस्तच्छ्रोतुमिच्छामिब्रूहियत्तेविवक्षितम् ।।6.85.3।।
হে বিভীষণ, ৰাক্ষসাধিপতি! তুমি যি বাক্য কৈছিলা, সেয়া মই পুনৰ শুনিবলৈ ইচ্ছা কৰোঁ; তোমাৰ যি ক’বলৈ অভিপ্ৰায়, সেয়া আকৌ কোৱা।
Verse 4
राघवस्यवचःश्रुत्वावाक्यंवाक्यविशारद. ।यत्तत्पुनरिदंवाक्यंबभाषे स विभीषणः ।।6.85.4।।
ৰাঘৱৰ বচন শুনি, বাক্যবিশাৰদ বিভীষণে পুনৰ এই কথাবোৰ উত্তৰস্বৰূপে ক’লে।
Verse 5
यथाज्ञप्तंमहाबाहोत्वयागुल्मनिवेशनम् ।तत्तथाऽनुष्ठितंवीरत्वद्वाक्यसमनन्तरम् ।।6.85.5।।
হে মহাবাহু বীৰ! তুমি গুল্মনিবেশন—সেনাদলসমূহৰ স্থাপন—বিষয়ে যিদৰে আজ্ঞা দিছিলা, তেনেদৰেই তোমাৰ বচনৰ তৎক্ষণাৎ পিছতেই সেয়া সম্পন্ন কৰা হৈছে।
Verse 6
तान्यनीकानिसर्वाणिविभग्नानिसमन्ततः ।विन्यस्तायूथपाश्चैवयथान्यायंविभागशः ।।6.85.6।।
সেই সকলো সেনাবিভাগ চাৰিওফালে পৃথক কৰি সুসংগঠিতভাৱে বিন্যস্ত কৰা হৈছে; আৰু ইউথপতিসকলকো নিজ নিজ ভাগ অনুসাৰে, ন্যায়সন্মত ক্ৰমত উপযুক্ত স্থানত স্থাপন কৰা হৈছে।
Verse 7
भूयस्तुममविज्ञाप्यंतच्छ्रुणुष्वमहायश: ।त्वय्यकारणसन्तप्तेसन्तप्तहृदयावयम् ।।6.85.7।।
হে মহাযশস্বী, মোৰ আৰু এটা নিবেদন আছে—সেয়া শুনক। আপুনি কাৰণ নোহোৱাকৈ সন্তপ্ত হোৱা দেখি আমাৰ হৃদয়ো দুখে দগ্ধ হৈছে।
Verse 8
त्यजराजन्निमंशोकंमिथ्यासन्तापमागतम् ।तदियंत्यज्यतांचिन्ताशत्रुहर्षविवर्धिनी ।।6.85.8।।
হে ৰাজন, এই শোক ত্যাগ কৰক—উদ্ভৱ হোৱা এই মিথ্যা, অনাৱশ্যক সন্তাপ এৰি দিয়ক। এই চিন্তাও ত্যাগ কৰক; ই শত্রুৰ হর্ষহে বৃদ্ধি কৰে।
Verse 9
उद्यमःक्रियतांवीरहर्षःसमुपसेव्यताम् ।प्राप्तव्यायदितेसीताहन्तव्याश्चनिशाचराः ।।6.85.9।।
হে বীৰ, উদ্যোগ কৰা আৰু হর্ষ-ধৈৰ্যক আশ্ৰয় কৰা। যদি তোমাৰ সীতাক পুনৰ লাভ কৰিব লাগে, তেন্তে নিশাচৰ ৰাক্ষসসকলকো নিধন কৰিব লাগিব।
Verse 10
रघुनन्दनवक्ष्यामिश्रूयतांमेहितंवचः ।साध्वयंयातुसौमित्रिर्बलेनमहतावृतः ।।6.85.10।।निकुम्भिलायांसम्प्राप्यहन्तुंरावणिमाहवे ।धनुर्मण्डलनिर्मुक्तैराशीविषविषोपमैः ।।6.85.11।।
হে ৰঘুনন্দন, মোৰ হিতকৰ পৰামৰ্শ শুনক। সৌমিত্ৰি (লক্ষ্মণ) লগে লগে বিশাল সেনাবাহিনীৰ সৈতে যাত্ৰা কৰক। নিকুম্ভিলাত উপস্থিত হৈ তেওঁ ৰাৱণৰ পুত্ৰক যুদ্ধত বধ কৰক, ধনুৰ পৰা নিৰ্গত সৰ্পৰ বিষৰ দৰে মাৰাত্মক বাণৰ দ্বাৰা।
Verse 11
रघुनन्दनवक्ष्यामिश्रूयतांमेहितंवचः ।साध्वयंयातुसौमित्रिर्बलेनमहतावृतः ।।6.85.10।।निकुम्भिलायांसम्प्राप्यहन्तुंरावणिमाहवे ।धनुर्मण्डलनिर्मुक्तैराशीविषविषोपमैः ।।6.85.11।।
সেই বীৰে তপস্যাৰ বলত আৰু স্বয়ম্ভূ সৃষ্টিকৰ্তাৰ বৰদানত ব্ৰহ্মশিৰ অস্ত্ৰ লাভ কৰিলে; লগতে ইচ্ছামতে গতি কৰা চতুৰঙ্গ (চাৰি প্ৰকাৰ) সৈন্য-সাধনো প্ৰাপ্ত হ’ল।
Verse 12
तेनवीरेणतपसावरदानात्स्वयम्भुवः ।अस्त्रंब्रह्मशिरःप्राप्तंकामगाश्चतुरङ्गमाः ।।6.85.12।।
সেই বীৰে তপস্যাৰ বলত আৰু স্বয়ম্ভূ সৃষ্টিকৰ্তাৰ বৰদানত ব্ৰহ্মশিৰ অস্ত্ৰ লাভ কৰিলে; লগতে ইচ্ছামতে গতি কৰা চতুৰঙ্গ (চাৰি প্ৰকাৰ) সৈন্য-সাধনো প্ৰাপ্ত হ’ল।
Verse 13
स एषसहसैन्येनप्राप्तःकिलनिकुम्भिलाम् ।यद्युततिष्ठेत्कृतंकर्महतान्सर्वांश्चविद्धिनः ।।6.85.13।।
সেইজন নিজৰ সৈন্যসহ নিশ্চয় নিকুম্ভিলালৈ উপস্থিত হৈছে। যদি সি সেই ক্ৰিয়া সম্পূৰ্ণ কৰি উঠি দাঁড়ায়, তেন্তে জানিবা—আমাৰ সকলোকে মৰা হ’ল বুলিয়েই গণ্য।
Verse 14
निकुम्भिलामसम्प्राप्तमहुताग्निं च योरिपुः ।त्वामातायिनंहन्यादिन्द्रशत्रोस्सतेवधः ।।6.85.14।।वरोदत्तोमहाबाहो सर्वलोकेश्वरेणवै ।इत्येवंविहितोराजन्वधस्तस्यैषधीमतः ।।6.85.15।।
যেতিয়ালৈকে তুমি নিকুম্ভিলালৈ নাপাওঁছা আৰু অগ্নিত আহুতি নপৰে, তেতিয়ালৈকে সেই শত্রু—ইন্দ্ৰৰ বৈৰী—তোমাক ঘাত কৰিব পাৰে। হে মহাবাহু ৰাজন, সৰ্বলোকেশ্বৰে তাক তেনে বৰ দিছিল; সেয়েহে সেই বুদ্ধিমানজনৰ বধবিধি এইদৰে নিৰ্ধাৰিত হৈছে।
Verse 15
निकुम्भिलामसम्प्राप्तमहुताग्निं च योरिपुः ।त्वामातायिनंहन्यादिन्द्रशत्रोस्सतेवधः ।।6.85.14।।वरोदत्तोमहाबाहो सर्वलोकेश्वरेणवै ।इत्येवंविहितोराजन्वधस्तस्यैषधीमतः ।।6.85.15।।
বিভীষণৰ বাক্য শুনি ৰামে ক’লে: “সেই ভয়ংকৰজনৰ মায়া মই জানো”—সত্যপৰাক্ৰমী ৰামে এইদৰে উত্তৰ দিলে।
Verse 16
वधायेन्द्रजितोरामसन्दिशस्वमहाबल ।हतेतस्मिन्हतंविद्धिरावणंससुहृज्जनम् ।।6.85.16।।
হে মহাবলী ৰাম, ইন্দ্ৰজিতৰ বধৰ বাবে আদেশ দিয়া। সি হতা হ’লে, ৰাৱণো নিজৰ সহায়ক-সুহৃদসকলসহ হতা বুলিয়েই জানিবা।
Verse 17
विभीषणवच्श्रुत्वारामोवाक्यमथाब्रवीत् ।जानामितस्यरौद्रस्यमायांसत्यपराक्रमः ।।6.85.17।।
বিভীষণৰ বাক্য শুনি ৰামে ক’লে: “সেই ভয়ংকৰজনৰ মায়া মই জানো”—সত্যপৰাক্ৰমী ৰামে এইদৰে উত্তৰ দিলে।
Verse 18
स हिब्रह्मास्त्रवित्प्राज्ञोमहामायोमहाबल. ।करोत्यसंज्ञान् सङ्ग्रामेदेवान्सवरुणानपि ।।6.85.18।।
কাৰণ সি ব্ৰহ্মাস্ত্ৰবিদ, প্ৰাজ্ঞ, মহামায়াবী আৰু মহাবলৱান; যুদ্ধত সি বৰুণ আদি দেৱতাসকলকো অচেতন কৰি পেলাব পাৰে।
Verse 19
तस्यान्तरिक्षेचरतःसरथस्यमहायशः ।न गतिर्ज्ञायतेवीरसूर्यस्येवाभ्रसम्ल्पवे ।।6.85.19।।
হে বীৰ! আকাশত ৰথসহ বিচৰণ কৰা সেই মহাযশস্বীৰ গতি বুজা নাযায়—যেনেকৈ মেঘৰ ঘন আৱৰণত সূৰ্যৰ গতি অদৃশ্য হয়।
Verse 20
राघवस्तुरिपोर्ज्ञात्वामायावीर्यंदुरात्मनः ।लक्ष्मणंकीर्तिसम्पन्नमिदंवचनमब्रवीत् ।।6.85.20।।
ৰাঘৱে দুষ্ট শত্রুৰ মায়াবল বুজি, কীৰ্তিসম্পন্ন লক্ষ্মণক এই বাক্য ক’লে।
Verse 21
यद्वानरेन्द्रस्यबलंतेनसर्वेणसम्वृतः ।हनूमत्प्रमुखैश्चवयूथपैस्सहलक्ष्मण ।।6.85.21।।जाम्बवेनार्क्षपतिनासहसैन्येनसम्वृतः ।जहितंराक्षससुतंमायाबलविशारदम् ।।6.85.22।।
হে লক্ষ্মণ! বানৰেন্দ্ৰৰ সমগ্ৰ বলেৰে আৱৃত হৈ, হনুমান আৰু ইউথপতিসকলক অগ্ৰে ৰাখি, ঋক্ষৰাজ জাম্বৱানসহ সেনাৰ ৰক্ষাত থাকি, মায়াবলত পাৰদৰ্শী সেই ৰাক্ষসকুমাৰক বধ কৰা।
Verse 22
यद्वानरेन्द्रस्यबलंतेनसर्वेणसम्वृतः ।हनूमत्प्रमुखैश्चवयूथपैस्सहलक्ष्मण ।।6.85.21।।जाम्बवेनार्क्षपतिनासहसैन्येनसम्वृतः ।जहितंराक्षससुतंमायाबलविशारदम् ।।6.85.22।।
হে লক্ষ্মণ! বানৰেন্দ্ৰৰ সমগ্ৰ বলেৰে আৱৃত হৈ, হনুমান আৰু ইউথপতিসকলক অগ্ৰে ৰাখি, ঋক্ষৰাজ জাম্বৱানসহ সেনাৰ ৰক্ষাত থাকি, মায়াবলত পাৰদৰ্শী সেই ৰাক্ষসকুমাৰক বধ কৰা।
Verse 23
अयंत्वांसचिवैःसार्थंमहात्मारजनीचरः ।अभिज्ञस्तस्यमायानांपृष्ठतोऽनुगमिष्यति ।।6.85.23।।
এই মহাত্মা ৰজনীচৰ, নিজৰ সচিবসকলৰ সৈতে, তাৰ মায়াসমূহত অভিজ্ঞ হৈ, তোমাৰ পিঠিৰ পিছফালে অনুসৰণ কৰিব।
Verse 24
राघवस्यवच्श्रुत्वालक्ष्मणस्सविभीषणः ।जग्राहकार्मुकश्रेष्ठमत्यद्भुतपराक्रमः ।।6.85.24।।
ৰাঘৱৰ বাক্য শুনি, বিভীষণসহ অতি অদ্ভুত পৰাক্ৰমী লক্ষ্মণে শ্ৰেষ্ঠ ধনু ধাৰণ কৰিলে।
Verse 25
सन्नद्धःकवचीखङ्गीसशरोवामचापभृत् ।रामपादावुपस्पृश्यहृष्टःसौमित्रिरब्रवीत् ।।6.85.25।।
সন্নদ্ধ হৈ, কবচধাৰী, খড়্গধাৰী, শৰ-বাণে সজ্জিত আৰু ধনু ধৰা সৌমিত্ৰিয়ে হৰ্ষেৰে ৰামৰ পদ স্পৰ্শ কৰি, ভক্তিভাৱে ক’লে।
Verse 26
अद्यमत्कार्मुकोन्मुक्ताश्शरानिर्भिद्यरावणिम् ।लङ्कामभितिष्यन्तिहंसाःपुष्करिणीमिव ।।6.85.26।।
আজি মোৰ ধনুৰ পৰা মুক্ত হোৱা শৰবোৰে ৰাৱণিপুত্ৰক ভেদি লংকাৰ ওপৰত নামি পৰিব—যেনেকৈ হাঁহবোৰ পদ্মসৰোবৰলৈ অৱতৰণ কৰে।
Verse 27
अद्यैवतस्यरौद्रस्यशरीरंमामकाश्शराः ।विधमिष्यन्तिभित्त्वातंमहाचापगुणच्युताः ।।6.85.27।।
আজি এই দিনতেই মোৰ মহাধনুৰ গুণৰ পৰা মুক্ত হোৱা শৰবোৰে সেই ৰৌদ্ৰক ভেদি তাৰ দেহ চিৰি পেলাই তাক ভূমিত লুটাই দিব।
Verse 28
एवमुक्त्वा स द्युतिमान् वचनंभ्रातुरग्रतः ।स रावणिवधाकाङ्क्षीलक्ष्मणस्त्वरितोययौ ।।6.85.28।।
ভাতৃৰ সন্মুখত এই বাক্য কৈ, দ্যুতিমান লক্ষ্মণ—ৰাৱণিপুত্ৰবধৰ আকাঙ্ক্ষাৰে—তৎক্ষণাৎ ত্বৰিতভাৱে আগবাঢ়িল।
Verse 29
सोऽभिवाद्यगुरोःपादौकृत्वाचापिप्रदक्षिणम् ।निकुम्भिलामभिययौचैत्यंरावणिपालितम् ।।6.85.29।।
গুৰুসম জ্যেষ্ঠৰ পদযুগলত প্ৰণাম কৰি, ভক্তিভাৱে প্ৰদক্ষিণা সম্পন্ন কৰি, ৰাৱণিপুত্ৰে পালিত নিকুম্ভিলা নামৰ চৈত্যৰ দিশে সি আগবাঢ়িল।
Verse 30
विभीषणेनसहितोराजपुत्रःप्रतापवान् ।कृतस्वस्त्ययनोभ्रात्रालक्ष्मणस्त्वरितोययौ ।।6.85.30।।
বিভীষণৰ সৈতে প্ৰতাপৱান ৰাজপুত্ৰ লক্ষ্মণ, ভ্ৰাতা শ্ৰীৰামৰ পৰা মঙ্গল স্বস্ত্যয়ন (আশীৰ্বাদ) গ্ৰহণ কৰি, ত্বৰিতে যাত্ৰা কৰিলে।
Verse 31
वानराणांसहस्रैस्तुहनूमान् बहुभिर्वृतः ।विभीषणश्चसामात्योतदालक्ष्मणमन्वगात् ।।6.85.31।।
তেতিয়া বহু সহস্ৰ বানৰেৰে বেষ্টিত হনুমান আৰু মন্ত্ৰীসকলসহ বিভীষণ, লক্ষ্মণৰ পিছে পিছে গ’ল।
Verse 32
महताहरिसैन्येनसवेगमभिसंवृतः ।ऋक्षराजबलंचैवददर्शपथिविष्ठितम् ।।6.85.32।।
মহান বানৰসেনাৰে আৱৃত হৈ বেগে আগবাঢ়োঁতে, সি পথত অৱস্থিত ঋক্ষৰাজৰ বলকো দেখিলে।
Verse 33
स गत्वादूरमध्वानंसौमित्रिर्मित्रनन्दनः ।राक्षसेन्द्रबलंदूरादपश्यद्व्यूहमाश्रितम् ।।6.85.33।।
দূৰ পথ অতিক্ৰম কৰি, মিত্ৰসকলৰ আনন্দদায়ক সৌমিত্ৰী লক্ষ্মণে দূৰৰ পৰা ব্যূহত সজ্জিত ৰাক্ষসেন্দ্ৰৰ সেনাক দেখিলে।
Verse 34
स तंप्राप्यधनुष्पाणिर्मायायोगमरिन्दमः ।तस्थौब्रह्मविधानेनविजेतुंरघुनन्दनः ।।6.85.34।।
মায়াযোগত পাৰদৰ্শী সেই শত্রুদমনক প্ৰাপ্ত হৈ, ধনুৰ্বাণ হাতে ধৰি ৰঘুনন্দন শ্ৰীৰামে ব্ৰহ্মবিধান—ধৰ্মসন্মত যুকতি আৰু শাস্ত্ৰোক্ত ক্ৰম—অনুসাৰে তাক জয় কৰিবলৈ অচলভাৱে থিয় হৈ ৰ’ল।
Verse 35
भीषणेनसहितोराजपुत्रःप्रतापवान् ।अङ्गदेन च वीरेणतथानिलसुतेन च ।।6.85.35।।
ভীষণ (বিভীষণ)ৰ সৈতে, বীৰ অঙ্গদৰ সৈতে আৰু নিলসুত—বায়ুপুত্ৰ হনুমান—ৰ সৈতে একেলগে, প্ৰতাপৱান ৰাজপুত্ৰজন তাত দৃঢ়ভাৱে থিয় হৈ ৰ’ল।
Verse 36
লক্ষ্মণে শত্রুসেনাৰ মাজত প্ৰৱেশ কৰিলে—বিশাল, পতাকাৰে কণ্টকিত, নিৰ্মল অস্ত্ৰৰ দীপ্তিত জ্বলি উঠা আৰু মহাৰথেৰে পৰিপূৰ্ণ—দৰ্শনত ভয়ংকৰ আৰু বেগত অপৰিমেয়; যেন অন্ধকাৰৰ ঘন ৰাশিত প্ৰৱেশ কৰা জন।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is choosing disciplined, time-bound intervention over passive grief: Rāma must convert sorrow into command, dispatching Lakṣmaṇa to disrupt Indrajit’s Nikumbhilā rite before its completion creates an existential threat to the dharmic coalition.
Vibhīṣaṇa’s upadeśa frames anxiety as strategically harmful and ethically unproductive; the chapter teaches that righteous leadership requires emotional regulation, reliance on truthful intelligence, and prompt execution of duty when adharma is fortified by deception and boon-based advantage.
Nikumbhilā is highlighted as a ritually charged battlefield landmark—its caitya/sanctuary and fire-sacrifice context establish it as a cultural-religious site whose ritual completion has direct military consequences in the narrative logic of boons and yājñika power.