Sarga 99
Mahāpārśva-vadhaḥ — The Slaying of Mahāpārśva (Angada’s Counterstrike)
युद्धकाण्ड
এই সৰ্গত সুগ্ৰীৱৰ হাতে মহোদৰৰ বধৰ পাছত যুদ্ধক্ষেত্ৰত এক তীব্ৰ পাল্টা পৰিস্থিতি দেখা যায়। মহোদৰ নিহত হোৱা দেখি মহাপাৰ্শ্বৰ ক্ৰোধ প্ৰবল হয়; তেওঁ তীৰবৃষ্টিৰে অঙ্গদৰ বাহিনী ভাঙি পেলায়, বহু বানৰক কাটি-ঘাই কৰি অগ্ৰপংক্তিক কিছু সময়ৰ বাবে বিষণ্ণ কৰি তোলে। অঙ্গদে সৈন্যৰ মনোবল হ্ৰাস হোৱা দেখি তৎক্ষণাৎ আগবাঢ়ি লৌহ পৰিঘ (গদা সদৃশ দণ্ড) নিক্ষেপ কৰি মহাপাৰ্শ্বক ৰথৰ পৰা পেলাই দিয়ে। একে সময়তে জাম্বৱানে এক বৃহৎ শিল নিক্ষেপ কৰি ৰাক্ষস ৰথ-ব্যূহত আঘাত কৰে; ঘোঁৰা মাৰে আৰু ৰথ ভাঙি পেলায়। চেতনালাভ কৰি মহাপাৰ্শ্ব পুনৰ আক্রমণ কৰে—অঙ্গদক বিদ্ধ কৰে আৰু জাম্বৱান আৰু গৱাক্ষকো আঘাত কৰে। তেতিয়া অঙ্গদে ভয়ংকৰ পৰিঘ ঘূৰাই মহাপাৰ্শ্বক প্ৰহাৰ কৰে আৰু ওচৰলৈ গৈ কৰতলাঘাত কৰে; মহাপাৰ্শ্বে যুদ্ধ-কুঠাৰ নিক্ষেপ কৰিলেও অঙ্গদে এৰাই যায়। শেষত অঙ্গদে বক্ষ/হৃদয়স্থান লক্ষ্য কৰি এক নিৰ্ণায়ক মুষ্টিঘাত কৰে; মহাপাৰ্শ্বৰ হৃদয় ভাঙি তেওঁ পতিত হৈ মৃত্যুবৰণ কৰে। বানৰসকলে বিজয়ধ্বনি তোলে, লংকাৰ অট্টালিকা কঁপি উঠে, আৰু কোলাহল শুনি ৰাৱণ পুনৰ যুদ্ধলৈ মনোনিবেশ কৰে—ই এক কৌশলগত আৰু মানসিক উত্তেজনা বৃদ্ধি কৰে।
Shlokas
Verse 1
महोदरेतुनिहतेमहापार्श्वोमहाबलः ।सुग्रीवेणसमीक्ष्याथक्रोधात्सम्ररक्तलोचनः ।।।।अङ्गदस्यचमूंभीमांक्षोभयामाससायकैः ।
মহোদৰ নিধন হোৱাত, মহাবলী মহাপাৰ্শ্বই সেয়া সুগ্ৰীৱে কৰা বুলি দেখি ক্ৰোধত ৰক্তবৰ্ণ নয়ন হৈ উঠিল; আৰু নিজৰ বাণেৰে অংগদৰ ভয়ংকৰ বানৰ-সেনাক তোলপাৰ লগাই দিলে।
Verse 2
सवानराणांमुख्यानामुत्तमाङ्गानिसर्वशः ।।।।पातयामानकायेभ्यःफलंवृन्तादिवानिलः ।
সেই মহাপাৰ্শ্বই চাৰিওফালে বানৰশ্ৰেষ্ঠসকলৰ মস্তক দেহৰ পৰা পেলাই দিলে—যেনেকৈ বতাহে ডাঁঠিৰ পৰা ফল ঝৰাই দিয়ে।
Verse 3
केषांचिदिषुभिर्बाहुन् स्कन्धांश्छिच्छेदराक्षसः च ।।।।वानराणांसुङ्कृद्ध: पार्श्वंकेषांव्यदारयत् ।
তাৰপাছত সেই ৰাক্ষসটোৱে ক্ৰোধত জ্বলি উঠি কিছুমান বানৰৰ বাহু আৰু কান্ধ কাটি পেলালে আৰু আন কিছুমানৰ কামিহাড় বিদীৰ্ণ কৰিলে।
Verse 4
तेऽर्दिताबाणवर्षेणमहापार्श्वेनवानराः ।।।।विषादविमुखाःसर्वेबभूवुर्गतचेतसः ।
মহাপাৰ্শ্বৰ শৰবৰ্ষণত আঘাতপ্ৰাপ্ত হৈ সেই বানৰসকল হতাশ হৈ পৰিল, তেওঁলোকৰ মনোবল ভাগি গ’ল আৰু চেতনা হেৰুৱাই পেলালে।
Verse 5
निरीक्ष्यबलमुद्विग्नमङ्गदोराक्षसार्दितम् ।।।।वेगंचक्रेमहावेगमहाबाहुस्समुद्रइवपर्वणि ।
ৰাক্ষসৰ আক্ৰমণত সৈন্যবাহিনীক বিপৰ্যস্ত হোৱা দেখি, মহাবাহু অংগদ পূৰ্ণিমাৰ দিনা সাগৰ উফলি উঠাৰ দৰে প্ৰবল বেগেৰে আগুৱাই গ’ল।
Verse 6
आयसंपरिघंगृह्यसूर्यरमशिसमप्रभम् ।।।।समरेवानरश्रेष्ठोमहापार्श्वेन्यपातयत् ।
সূৰ্যৰশ্মিৰ দৰে দীপ্তিমান লোহাৰ পৰিঘ ধৰি, বানৰশ্ৰেষ্ঠই সমৰত মহাপাৰ্শ্বৰ ওপৰত তাক নিক্ষেপ কৰি পেলালে।
Verse 7
स तुतेनप्रहारेणमहापार्श्वोविचेतनः ।।।।ससूतस्स्यन्दनात्तस्माद्विसंज्ञश्चापतद्भुवि ।
সেই প্ৰহাৰত মহাপাৰ্শ্ব অচেতন হৈ পৰিল; সাৰথিসহ সি ৰথৰ পৰা সংজ্ঞাহীন হৈ ভূমিকাত পৰি গ’ল।
Verse 8
स ऋक्षराजस्तेजस्वीनीलाञ्जनचयोपमः ।।।।निष्पत्यसुमहावीर्यस्स्वाद्व्यूहन्मेघसन्निभात् ।प्रगृह्यगिरिशृङ्गाभांक्रुद्धस्सविपुलांशिलाम् ।।।।अश्वाञ्जघानतरसाबभञ्जतम् स्यन्दनं च तम् ।
তাৰ পিছত নীলাঞ্জনৰ ঢেৰ যেন ক’লা-ছাঁৱা তেজস্বী ঋক্ষৰাজ জাম্বৱান, মেঘসদৃশ নিজৰ ব্যূহৰ পৰা মহাবীৰ্যৰে ঝাঁপ দি ওলাই আহিল।
Verse 9
स ऋक्षराजस्तेजस्वीनीलाञ्जनचयोपमः ।।6.99.8।।निष्पत्यसुमहावीर्यस्स्वाद्व्यूहन्मेघसन्निभात् ।प्रगृह्यगिरिशृङ्गाभांक्रुद्धस्सविपुलांशिलाम् ।।6.99.9।।अश्वाञ्जघानतरसाबभञ्जतम् स्यन्दनं च तम् ।
ক্ৰোধাৱিষ্ট হৈ সি গিৰিশৃংগসম বিশাল শিলা ধৰি, প্ৰচণ্ড বেগে অশ্বসমূহক প্ৰহাৰ কৰি ভূমিত পেলাই দিলে আৰু সেই ৰথখনো চূৰ্ণ-বিচূৰ্ণ কৰি ভাঙি পেলালে।
Verse 10
मुहूर्ताल्लब्धसंज्ञस्तुमहापार्श्वोमहाबलः ।।।।अङ्गदंबहुभिर्बाणैर्भूयस्तंप्रत्यविध्यत ।
অল্প সময়ৰ পাছত সঞ্জ্ঞা ঘূৰি পাই মহাবলী মহাপাৰ্শ্বই পুনৰ বহু বাণেৰে অংগদক বিদ্ধ কৰিলে।
Verse 11
जाम्बवन्तंत्रिभिर्बाणैराजघानस्तनान्तरे ।।।।ऋक्षराजंगवाक्षं च जघानबहुभिश्शरैः ।
সিয়ে জাম্বৱন্তক তিনিটা বাণেৰে বক্ষমধ্যত আঘাত কৰিলে; আৰু ঋক্ষৰাজ আৰু গৱাক্ষকো বহু শৰবৃষ্টিৰে প্ৰহাৰ কৰিলে।
Verse 12
जाम्बवन्तंगवाक्षं च स दृष्टवाशरपीडितौ ।।।।जग्राहपरिघंघोरमङ्गदःक्रोधमूर्छितः ।
জাম্বৱন্ত আৰু গৱাক্ষক শৰপীড়িত দেখি, ক্ৰোধত মূৰ্ছিত অংগদে ভয়ংকৰ পৰিঘ (লোহদণ্ড) হাতত ধৰিলে।
Verse 13
तस्याङ्गदःप्रकुपितोराक्षसस्यतमायसम् ।।।।दूरस्थितस्यपरिघंरविरश्मिसमप्रभम् ।द्वावाभ्यांभुजाभ्यांसङ्गृह्यभ्रामयित्वा च वेगवान् ।।।।महापार्श्वस्यचिक्षेपवधार्थंवालिनस्सुतः ।
সেই ৰাক্ষসৰ ওপৰত অতি ক্ৰুদ্ধ হৈ বালিপুত্ৰ অঙ্গদে দূৰত থিয় হৈ সূৰ্যকিৰণসম প্ৰভাযুক্ত লোহাৰ পৰিঘ দুয়ো বাহুৰে ধৰি বেগেৰে ঘূৰাই, মহাপাৰ্শ্বৰ বধাৰ্থে নিক্ষেপ কৰিলে।
Verse 14
तस्याङ्गदःप्रकुपितोराक्षसस्यतमायसम् ।।6.99.13।।दूरस्थितस्यपरिघंरविरश्मिसमप्रभम् ।द्वावाभ्यांभुजाभ्यांसङ्गृह्यभ्रामयित्वा च वेगवान् ।।6.99.14।।महापार्श्वस्यचिक्षेपवधार्थंवालिनस्सुतः ।
সেই ৰাক্ষসৰ ওপৰত অতি ক্ৰুদ্ধ হৈ বালিপুত্ৰ অঙ্গদে দূৰত থিয় হৈ সূৰ্যকিৰণসম প্ৰভাযুক্ত লোহাৰ পৰিঘ দুয়ো বাহুৰে ধৰি বেগেৰে ঘূৰাই, মহাপাৰ্শ্বৰ বধাৰ্থে নিক্ষেপ কৰিলে।
Verse 15
स तुक्षिप्तोबलवतापरिघन्तस्यरक्षसः ।।।।धनुश्चसशरंहस्ताछचिरस्त्रांचाप्यपातयत् ।
বলৱতীভাৱে নিক্ষিপ্ত সেই পৰিঘে সেই ৰাক্ষসৰ হাতৰ পৰা বাণসহ ধনু খসাই পেলালে আৰু তাৰ শিৰস্ত্ৰাণো তললৈ পেলাই দিলে।
Verse 16
तंसमासाद्यवेगेनवालिपुत्रःप्रतापवान् ।।।।तलेनाभ्यहनत्क्रुद्धः कर्णमूले सकुण्डले ।
বেগেৰে ওচৰ চাপি, প্ৰতাপৱান বালিপুত্ৰে ক্ৰোধেৰে কাণৰ মূলত—য’ত কুণ্ডল ঝুলিছিল—তলুৱাৰে প্ৰহাৰ কৰিলে।
Verse 17
स तुक्रुद्धोमहावेगोमहापार्श्वोमहाद्युति ।।।।करेणैकेनजग्राहसुमहान्तंपरश्वथम् ।
তেতিয়া মহাদ্যুতিসম্পন্ন, মহাবেগী মহাপাৰ্শ্ব ক্ৰুদ্ধ হৈ একে হাতে অতি বৃহৎ পৰশু (যুদ্ধ-কুঠাৰ) ধৰি ল’লে।
Verse 18
तंम्तैलधौतंविमलंशैलसारमयंदृढम् ।।।।राक्षसःपरमक्रुद्धोवालिपुत्रेन्यपातयत् ।
তেলে ধোৱা মসৃণ, নিৰ্মল, পৰ্বতশিলাসাৰসম কঠোৰ আৰু দৃঢ় সেই পৰশুটোক পৰমক্ৰুদ্ধ ৰাক্ষসে বালিপুত্ৰৰ ওপৰত নিক্ষেপ কৰিলে।
Verse 19
तेनवामांसफलकेभृशंप्रत्यवपादितम् ।।।।अङ्गदोमोक्ष्यामाससरोषस्सपरश्वधम् ।
যদিও কুঠাৰখন তেওঁৰ বাওঁ কান্ধলৈ জোৰেৰে মৰা হৈছিল, তথাপিও ক্ৰোধিত অংগদই সেই আঘাতৰ পৰা নিজকে ৰক্ষা কৰিলে।
Verse 20
सवीरोवज्रसङ्काशमङ्गदोमुष्टिमात्मनः ।।।।संवर्तयत्सुसङ्कृद्धःपितृतुल्यपराक्रमः ।
তেতিয়া পিতৃতুল্য পৰাক্ৰমশালী মহাবীৰ অংগদ ক্ৰোধে দগ্ধ হৈ, বজ্ৰসদৃশ কঠোৰ নিজৰ মুষ্টি দৃঢ়কৈ মুঠি মাৰি ধৰিলে।
Verse 21
राक्षसस्यस्तनाभ्याशेमर्मज्ञोहृदयंप्रति ।।।।इन्द्राशनिमस्पर्शं स मुष्टिंविन्यपातयत् ।
মৰ্মজ্ঞানী অংগদে ৰাক্ষসৰ বক্ষস্থলৰ ওচৰত, হৃदयলৈ লক্ষ্য কৰি, ইন্দ্ৰাশনিসম স্পৰ্শযুক্ত নিজৰ মুষ্টি জোৰেৰে প্ৰহাৰ কৰিলে।
Verse 22
तेनतस्यनिपातेनराक्षसस्यमहामृधे ।।।।पफालहृदयंचास्य स पपातहतोभुवि ।
সেই প্ৰহাৰত মহাযুদ্ধৰ মাজতে ৰাক্ষসৰ হৃदय ফাটি গ’ল; আৰু সি হত হৈ ভূমিত লুটি পৰিল।
Verse 23
स्मिन्निपतितेभूमौतत्सैन्यंसम्प्रचुक्षुभे ।।।।अभवच्चमहान्क्रोधस्समरेरावणस्यतु ।
সি ভূমিত পতিত হোৱাত তাৰ সৈন্যদল অস্থিৰ হৈ উঠি উথল-পাথল হ’ল; আৰু সমৰত ৰাৱণক মহাক্ৰোধে আৱৰি ধৰিলে।
Verse 24
वानराणांश्चहृष्टानांसिंहनादःसुपुष्कलः ।।।।स्पोटयन्निवशब्देनलङ्कांसाट्टालगोपुराम् ।महेन्द्रेणेवदेवानांनादस्समभवन्महान् ।।।।
হৃষ্ট বানৰসকলৰ সিংহনাদ অতি প্ৰচণ্ড হৈ উঠিল; তাৰ ঘোৰ শব্দে অট্টালিকা আৰু গোপুৰেৰে শোভিত লংকা যেন কঁপি উঠিল। আৰু দেৱলোকতো মহেন্দ্ৰ (ইন্দ্ৰ) সন্নিধানত থকাৰ দৰে এক মহান জয়ঘোষা নাদ উদ্ভৱ হ’ল।
Verse 25
वानराणांश्चहृष्टानांसिंहनादःसुपुष्कलः ।।6.99.24।।स्पोटयन्निवशब्देनलङ्कांसाट्टालगोपुराम् ।महेन्द्रेणेवदेवानांनादस्समभवन्महान् ।।6.99.25।।
সেই প্ৰহাৰত মহাযুদ্ধৰ মাজতে ৰাক্ষসৰ হৃदय ফাটি গ’ল; আৰু সি হত হৈ ভূমিত লুটি পৰিল।
Verse 26
अथैन्द्रशत्रुस्त्रिदिवालयानांवनौकनांचैवम्हाप्रणादम् ।श्रुत्वासरोषंयुधिराक्षसेन्द्रः ।पुनश्चयुद्धाभिमुखोऽवतस्थे ।।।।
তেতিয়া ইন্দ্ৰশত্ৰু ৰাক্ষসেন্দ্ৰই ত্ৰিদিৱবাসীসকল আৰু বনবাসী বানৰসকলৰ উঠা মহাপ্ৰণাদ শুনি, ক্ৰোধে জ্বলি উঠি পুনৰ যুদ্ধাভিমুখ হৈ থিয় দিলে।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Aṅgada’s escalation from defensive response to decisive neutralization of a commander who is inflicting indiscriminate casualties on allied troops; the episode frames leadership as the duty to restore battlefield stability while protecting the broader force.
Though largely non-dialogic, the sarga teaches that courage is inseparable from discernment: Aṅgada observes collective distress, acts to restore morale, and applies targeted force (marmaprahāra) to end a destructive threat—illustrating duty-driven action rather than impulsive violence.
Laṅkā is highlighted as a resonant war-space: the vānaras’ victory-roar is described as vibrating its attics and gateways (sāṭṭāla-gopura), underscoring the city’s architectural presence and the psychological reach of battlefield sound.