Sarga 89
इन्द्रजित्–लक्ष्मणयोर् घोरः शरयुद्धः (Indrajit and Lakshmana’s Fierce Exchange of Arrows)
युद्धकाण्ड
সৰ্গ ৮৯ত লক্ষ্মণ আৰু ইন্দ্ৰজিতৰ দ্বন্দ্ব অধিক ভয়ংকৰ ৰূপ লয়—কেতিয়াবা বাক্-যুদ্ধৰ তীক্ষ্ণ তিৰস্কাৰ, কেতিয়াবা শৰ-যুদ্ধৰ প্ৰচণ্ড বিনিময়। লক্ষ্মণে ক্ৰোধ সংযত কৰি নিখুঁত লক্ষ্যভেদে ধনুৰ্বাণ নিক্ষেপ কৰে; ধনুৰ টংকাৰেই ৰাক্ষস-নায়কৰ মন কঁপাই তোলে। বিভীষণে ইন্দ্ৰজিতৰ মুখৰ বিবৰ্ণতা মনোবলত ফাট মেলা লক্ষণ বুলি বুজে। ইন্দ্ৰজিতে আগৰ যুদ্ধৰ স্মৃতি উচটাই লক্ষ্মণক উস্কাই দিয়ে, তেওঁৰ স্মৃতিশক্তিক প্ৰশ্ন কৰে আৰু “যমৰ আবাস”লৈ আহ্বান জনায়। তাৰ পিছত দুয়োপক্ষৰ পৰা বাণবৃষ্টি আৰম্ভ হয়—লক্ষ্মণে বাণৰ ধাৰা নামায়; ইন্দ্ৰজিতে লক্ষ্মণ, হনুমান আৰু বিভীষণকো বিদ্ধ কৰে; ঢাল আৰু ধ্বজা ভাঙি পৰে। আকাশ বাণৰ জালত পৰিণত হয়, যেন প্ৰলয়কালীন মেঘে আৱৰি ধৰিছে। ৰক্তধাৰা জলপ্ৰপাতৰ দৰে বয়, আহত দেহ ফুলফুলি উঠা বৃক্ষৰ দৰে দীপ্ত হয়; তথাপি কোনো যোদ্ধাই পিছু হটে নে ক্লান্তি প্ৰকাশ কৰে। শেষত অজেয় লক্ষ্মণক সহায় কৰিবলৈ বিভীষণ আগবাঢ়ে—মিত্ৰধৰ্ম আৰু ৰণক্ষেত্ৰৰ যত্নৰ সংকেত দি।
Shlokas
Verse 1
ततश्शरान् दाशरथिस्सन्धायामित्रकर्शणः ।ससर्जराक्षसेन्द्रायकृद्धस्सर्पइवश्वसन् ।।6.89.1।।
তাৰ পাছত দাশৰথি লক্ষ্মণ, শত্রুদমনকাৰী, ধনুত শৰ সংধান কৰি, ক্ৰোধে ফোঁসফোঁস কৰা সাপৰ দৰে হৈ ৰাক্ষসেন্দ্ৰৰ ওপৰত বাণ নিক্ষেপ কৰিলে।
Verse 2
तस्यज्यातलनिर्घोषं स श्रुत्वाराक्षसाधिपः ।विवर्णवदनोभूत्वालक्ष्मणंसमुदैक्षत ।।6.89.2।।
লক্ষ্মণৰ ধনুৰ জ্যাৰ তীক্ষ্ণ টংকাৰ শুনি ৰাক্ষসাধিপৰ মুখ বিবৰ্ণ হৈ পৰিল; সি লক্ষ্মণৰ ওপৰত দৃষ্টি স্থিৰ কৰিলে।
Verse 3
विषण्णवदनंदृष्टवाराक्षसंरावणात्मजे ।सौमित्रिंयुद्धसंयुक्तंप्रत्युवाचविभीषणः ।।6.89.3।।
ৰাৱণৰ পুত্ৰ সেই ৰাক্ষসক বিষণ্ণ মুখে, নিৰুৎসাহিত অৱস্থাত দেখি, যুদ্ধত সম্পূৰ্ণৰূপে সংযুক্ত আৰু সজ্জিত সৌমিত্ৰি (লক্ষ্মণ)ক বিভীষণে সম্বোধন কৰি ক’লে।
Verse 4
निमित्तान्युपपश्यामियान्यस्मिन् रावणात्मजे ।त्वरतेनमहाबाहोभग्नएष न संशयः ।।6.89.4।।
হে মহাবাহো! এই ৰাৱণাত্মজত মই অশুভ নিমিত্ত দেখিছোঁ; সি টলমল কৰিছে—সন্দেহ নাই, মনত ভাঙি পৰিছে।
Verse 5
ततस्सन्धायसौमित्रिश्शरानग्निशिखोपमान् ।मुमोचनिशितांस्तस्मिन् सर्पानिवमहाविषान् ।।6.89.5।।
তাৰ পিছত সৌমিত্ৰি (লক্ষ্মণ) অগ্নিশিখাৰ দৰে শৰ ধনুত সংধান কৰি, তীক্ষ্ণ শৰসমূহ তাক লক্ষ্য কৰি মুকলি কৰিলে—মহাবিষধৰ সৰ্পৰ দৰে ঘাতক।
Verse 6
शक्राशनिसमस्पर्शैर्लक्ष्मणेनाहतश्शरैः ।मुहूर्तमभवन्मूक्षःसर्वसंक्षुभितेन्द्रियः ।।6.89.6।।
লক্ষ্মণৰ শৰে—শক্ৰৰ বজ্ৰস্পৰ্শৰ দৰে—আঘাত পাই সি এক মুহূৰ্ত স্তম্ভিত হ’ল; তাৰ সকলো ইন্দ্ৰিয় ব্যাকুল হৈ উঠিল।
Verse 7
उपलभ्यमुहूर्तेनसंज्ञांप्रत्यागतेन्द्रियः ।ददर्शावस्थितंवीरंवीरोदशरथात्मजम् ।।6.89.7।।
অল্প মুহূৰ্ততে চেতনা ঘূৰি আহিল, ইন্দ্ৰিয়সমূহ পুনৰ স্থিৰ হোৱাত, সেই বীৰে দশৰথ-নন্দন অচল বীৰজনক দৃঢ়ভাৱে থিয় হৈ থকা দেখিলে।
Verse 8
सोऽभिचक्रामसौमित्रिंरोषात्संरक्तलोचनः ।अब्रवीच्चैनमासाद्यपुनस्सपरुषंवचः ।।6.89.8।।
ক্ৰোধত ৰক্তিম নয়নে সি সৌমিত্ৰিৰ ফালে আগবাঢ়িল; ওচৰ পাই পুনৰ তেওঁক কঠোৰ বাক্য ক’লে।
Verse 9
किं न स्मरसितद्युद्धेप्रथमेमत्पराक्रमम् ।निबद्धस्त्वंसहभ्रात्रायदाभुविविचेष्टसे ।।6.89.9।।
প্ৰথম যুদ্ধত মোৰ পৰাক্ৰম কি তোমাৰ মনত নাই নেকি? যেতিয়া মই তোমাক আৰু তোমাৰ ভ্ৰাতাক বেঁধি দিছিলোঁ, তেতিয়া তোমালোকে ভূমিত পৰি ছটফটাই আছিলা।
Verse 10
युवांखलुमहायुद्धेशक्रानिसमैश्शरैः ।शायितौप्रथमंभूमौविसंज्ञौसपुरस्सरौ ।।6.89.10।।
‘সেই মহাযুদ্ধত আগতে তোমালোক দুয়ো, মোৰ শক্ৰ-সম বাণৰ আঘাতত, সহচৰসকলসহ, প্ৰথমে ভূমিত পৰি গৈছিলা—অচেতন হৈ।’
Verse 11
स्मृतिर्वानास्तितेमन्येव्यक्तंवायमसादनम् ।गन्तुमिच्छसियस्मात्त्वमंधर्षयितुमिच्छसि ।।6.89.11।।
মোৰ মনে হয় তোৰ স্মৃতি আৰু বুদ্ধি লোপ পাইছে; নহ’লে তই স্পষ্টকৈ যমসদনলৈ যাবলৈ ইচ্ছা কৰিছ—কাৰণ তই মোক প্ৰত্যাহ্বান কৰিবলৈ বিচাৰিছ।
Verse 12
यदितेप्रथमेयुद्धे न दृष्टोमत्पराक्रमः ।अद्यतेदर्शयिष्यामितिष्ठेदानींव्यवस्थितः ।।6.89.12।।
যদি প্ৰথম যুদ্ধত তই মোৰ পৰাক্ৰম নেদেখিছিলি, আজি মই তোক দেখুৱাম; এতিয়া সাজু হৈ দৃঢ়ভাৱে থিয় হৈ থাক।
Verse 13
इत्युक्त्वासप्तभिर्भाणैरभिविव्याथलक्ष्मणम् ।दशभिस्तुहनूमन्तंतीक्ष्णधाश्शरोत्तमैः ।।6.89.13।।
এইদৰে কৈ সি সাতটা বাণেৰে লক্ষ্মণক বিদ্ধ কৰিলে; আৰু তীক্ষ্ণধাৰ শ্ৰেষ্ঠ শৰসমূহেৰে হনুমানক দহটা বাণে আঘাত কৰিলে।
Verse 14
ततःशरशतेनैवसुप्रयुक्तेनवीर्यवान् ।क्रोथाव्दिगुणसम्रब्धोनिर्बिभेदविभीषणम् ।।6.89.14।।
তাৰ পাছত পৰাক্ৰমীজন ক্ৰোধত দ্বিগুণ উগ্ৰ হৈ, সুপ্ৰয়ুক্ত শতবাণেৰে বিভীষণক বিদ্ধ কৰিলে।
Verse 15
तद्दष्टवेन्द्रजिताकर्मकृतंरामानुजस्तदा ।अचिन्तयित्वाप्रहसन्नैतत्किञ्चिदितिब्रुवन् ।।6.89.15।।मुमोच च शरान् घोरान् सम्गृह्यनरपुङ्गवः ।अभीतवदनःक्रुद्धोरावणिंलक्ष्मणोयुधि ।।6.89.16।।
ইন্দ্ৰজিতৰ কৃত্য দেখি ৰামানুজ লক্ষ্মণে একো চিন্তা নকৰি, হাঁহি ক’লে, “ই একো নহয়।” তাৰ পাছত নৰশ্ৰেষ্ঠ লক্ষ্মণে নিৰ্ভয় মুখে ক্ৰোধে জ্বলি, ভয়ংকৰ বাণসমূহ সংগ্ৰহ কৰি যুদ্ধত ৰাৱণপুত্ৰৰ ওপৰত নিক্ষেপ কৰিলে।
Verse 16
तद्दष्टवेन्द्रजिताकर्मकृतंरामानुजस्तदा ।अचिन्तयित्वाप्रहसन्नैतत्किञ्चिदितिब्रुवन् ।।6.89.15।।मुमोच च शरान् घोरान् सम्गृह्यनरपुङ्गवः ।अभीतवदनःक्रुद्धोरावणिंलक्ष्मणोयुधि ।।6.89.16।।
ইন্দ্ৰজিতৰ কৃত্য দেখি ৰামানুজ লক্ষ্মণে একো চিন্তা নকৰি, হাঁহি ক’লে, “ই একো নহয়।” তাৰ পাছত নৰশ্ৰেষ্ঠ লক্ষ্মণে নিৰ্ভয় মুখে ক্ৰোধে জ্বলি, ভয়ংকৰ বাণসমূহ সংগ্ৰহ কৰি যুদ্ধত ৰাৱণপুত্ৰৰ ওপৰত নিক্ষেপ কৰিলে।
Verse 17
नैवंरणगताःशूराःप्रहरन्तिनिशाचर ।लघवश्चाल्पवीर्याश्चशरासुखास्तवहीमे ।।6.89.17।।
হে নিশাচৰ! ৰণত অৱস্থিত সত্য শূৰসকলে এনেদৰে প্ৰহাৰ নকৰে। তোৰ এই বাণবোৰ লঘু আৰু অল্পবীৰ্য; সঁচাকৈ ক’বলৈ গ’লে মোৰ বাবে ই সুখদ যেন লাগে।
Verse 18
नैवंशूरास्तुयुध्यन्तेसमरेजयकाङ्क्षिणः ।इत्येवंतंब्रुवाणस्तुधन्वीशरैरभिववर्ष ह ।।6.89.18।।
“বিজয়কাংক্ষী শূৰসকলে সমৰত এনেদৰে যুদ্ধ নকৰে।” এইদৰে কৈ ধনুৰ্ধৰে তাৰ ওপৰত বাণবৃষ্টি বৰষালে।
Verse 19
स्यबाणैस्सुविध्वस्तंकवचंकाञ्चनंमहत् ।व्यशीर्यतरथोपस्थेताराजालमिव्बारात् ।।6.89.19।।
তাৰ বাণেৰে সম্পূৰ্ণ বিধ্বস্ত হোৱা সেই মহৎ সোণালী কবচ ভাঙি ৰথৰ তলত চিতৰি পৰিল—যেন আকাশৰ পৰা তৰাৰ জাল খসি পৰে।
Verse 20
विधूतवर्मानाराचैर्भभूव स कृतव्रणः ।इन्द्रजित्समरेवीरःप्रत्यूषेभानुमानिव ।।6.89.20।।
লোহৰ নাৰাচেৰে তাৰ বর্ম আৰু ঢাল চূৰ্ণ-বিচূৰ্ণ হ’ল; সমৰত আঘাতপ্ৰাপ্ত বীৰ ইন্দ্ৰজিত্ প্ৰত্যূষত ভানুমানৰ দৰে দীপ্ত হৈ থিয় হ’ল।
Verse 21
ततःशरसहस्रेणसङ्क्रुद्धोरावणात्मजः ।बिभेदसमरेवीरोलक्ष्मणंभीमविक्रमः ।।6.89.21।।
তাৰ পাছত ক্ৰুদ্ধ ৰাৱণাত্মজ, ভীমবিক্ৰম বীৰে, শৰৰ সহস্ৰেৰে সমৰত লক্ষ্মণক বাৰে বাৰে ভেদি পেলালে।
Verse 22
व्यशीर्यतमहद्धिव्यंकवचंलक्ष्मणस्य च ।कृतप्रतिकृतान्योन्यंबभूवतुरभिद्रुतौ ।।6.89.22।।
লক্ষ্মণৰো মহৎ দিৱ্য কবচ ভাঙি চিতৰি পৰিল; আৰু দুয়ো পৰস্পৰৰ ওপৰত ধাৱি গৈ, আঘাতৰ তৎক্ষণাৎ প্ৰতিআঘাত কৰি, সমানে সমানে মুখামুখি যুঁজিলে।
Verse 23
अभीक्ष्णंनिश्श्वसन्तौतौयुध्येतांतुमुलंयुधि ।शरसङ्कृत्तसर्वाङ्गौसर्वतोरुधिरोक्षितौ ।।6.89.23।।
বাৰে বাৰে দীঘল উশাহ লৈ দুয়ো বীৰে তুমুল যুদ্ধ কৰিলে; শৰৰ আঘাতত তেওঁলোকৰ সৰ্বাঙ্গ ক্ষত-বিক্ষত হৈছিল আৰু তেওঁলোক তেজেৰে লুতুৰি-পুতুৰি হৈ পৰিছিল।
Verse 24
सुदीर्घकालंतौवीरावन्योन्यनिशितैःशरैः ।ततक्षतुर्महात्मानौरणकर्मविहारदौ ।।6.89.24।।
সুদীৰ্ঘ কাল ধৰি সেই দুই মহাত্মা বীৰে, যিসকল যুদ্ধকলাত নিপুণ আছিল, ইজনে সিজনক তীক্ষ্ণ শৰেৰে আঘাত কৰি থাকিল।
Verse 25
बभूवतुश्चात्मजयेयत्तौभीमपराक्रमौ ।तौशरौघैस्तदाकीर्णौनिकृत्तकवचध्वजौ ।।6.89.25।।सृजन्तौरुधिरंचोष्णंजलंप्रस्रवणाविव ।
জয়লাভৰ বাবে দৃঢ়প্ৰতিজ্ঞ, ভয়ংকৰ পৰাক্ৰমী দুয়ো বীৰ আগুৱাই গ'ল; শৰৰ বৰষুণত আবৃত হৈ, কৱচ আৰু ধ্বজ কটা যোৱাত, তেওঁলোকৰ শৰীৰৰ পৰা গৰম তেজ পাহাৰী নিজৰাৰ দৰে নিৰ্গত হ'বলৈ ধৰিলে।
Verse 26
शरवर्षंततोघोरंमुञ्चतोर्भीमनिःस्वनम् ।।6.89.26।।सासारयोरिवाकाशेनीलयोःकालमेघयोः ।तयोरथमहान्कालोव्यत्ययाद्युध्यमानयोः ।।6.89.27।।न च तौयुद्धवैमुख्यंश्रमंवाप्युपजग्मतुः ।
তেতিয়া দুয়োৰে ধনুৰ পৰা ভয়ংকৰ গৰ্জনেৰে শৰৰ বৰষুণ হ'বলৈ ধৰিলে—যেন প্ৰলয়ৰ সময়ত আকাশত ক'লা মেঘে বৰষুণ দিছে।
Verse 27
शरवर्षंततोघोरंमुञ्चतोर्भीमनिःस्वनम् ।।6.89.26।।सासारयोरिवाकाशेनीलयोःकालमेघयोः ।तयोरथमहान्कालोव्यत्ययाद्युध्यमानयोः ।।6.89.27।।न च तौयुद्धवैमुख्यंश्रमंवाप्युपजग्मतुः ।
যুদ্ধ কৰি থাকোঁতে বহু সময় পাৰ হ'ল; তথাপি দুয়োৰে এজনেও ৰণক্ষেত্ৰৰ পৰা বিমুখ নহ'ল, বা ভাগৰুৱা অনুভৱ নকৰিলে।
Verse 28
अस्त्राण्यस्त्रविदांश्रेष्ठौदर्शयन्तौपुनःपुनः ।।6.89.28।।शरानुच्छावचाकारानन्तरिक्षेबबन्धतुः ।
অস্ত্ৰবিদ্যাত শ্ৰেষ্ঠ সেই দুয়ো যোদ্ধাই পুনঃ পুনঃ নিজৰ অস্ত্ৰকৌশল প্ৰদৰ্শন কৰি, অন্তৰীক্ষত নানা প্ৰকাৰ আৰু আকাৰৰ শৰ-বাণৰ জাল বুনি বান্ধিলে।
Verse 29
न्यपेतदोषमस्यन्तौलघुचित्रं च सुष्ठु च ।।6.89.29।।उभौतुतुमुलंघोरंचक्रतुर्नरराक्षसौ ।
নৰ আৰু ৰাক্ষস—উভয়ে একো দোষ নথকাকৈ শৰ নিক্ষেপ কৰিলে; অতি দ্ৰুত, বিচিত্ৰ দীপ্তিময় আৰু সু-নিশ্চিত লক্ষ্যৰে তেওঁলোকে যুদ্ধক তুমুল আৰু ঘোৰ কৰি তুলিলে।
Verse 30
तयोःपृथक् पृथभगीमश्शुश्रुवेतलनिस्स्वनः ।।6.89.30।।प्रकम्पयन्जनंघोरोनिर्घातइवदारुणः ।
সেই দুয়ো যোদ্ধাৰ পৰা পৃথক পৃথকভাৱে ভীষণ তাল-নিস্স্বনৰ দৰে শব্দ শুনা গ’ল; ঘোৰ আৰু দাৰুণ নিৰ্ঘাতৰ দৰে সেই শব্দে সমবেত জনসমূহক কঁপাই তুলিলে।
Verse 31
सतयोःभ्राजतेशब्दस्तदासमरयत्तयोः ।।6.89.31।।सुघोरयोर्निष्टनतोर्गगनेमेघयोरिव ।
তেওঁলোকে দুয়ো সমৰত ৰত থাকোঁতে, সেই গৰ্জনাসদৃশ শব্দ দীপ্ত হৈ উঠিল; গগনত প্ৰতিধ্বনিত হোৱা অতি ঘোৰ দুটা মেঘৰ গুমগুম গৰ্জনৰ দৰে।
Verse 32
सुवर्णपुङ्खैर्नाराचैर्बलवन्तौकृतव्रणौ ।।6.89.32।।प्रसुस्रुवातेरुधिरंकीर्तिमन्तौजयेधृतौ ।
সুৱৰ্ণপুঙ্খ নাৰাচ বাণে আঘাতপ্ৰাপ্ত হৈ, বলৱান আৰু কীৰ্তিমান সেই দুজন মহাবীৰ—জয়ত দৃঢ়চিত্ত হৈ—প্ৰচুৰ ৰক্তস্ৰাৱ কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 33
तेगात्रयोर्निपतितारुक्मपुङ्खाःशरायुधि ।।6.89.33।।असृदगिग्धाविनिष्पेतुर्विविशुर्धरणीतलम् ।
যুদ্ধত সেই ৰুক্মপুঙ্খ বাণবোৰ তেওঁলোকৰ অঙ্গ-প্ৰত্যঙ্গত পৰিল; ৰক্তলিপ্ত হৈ পুনৰ সৰি বাহিৰ ওলাই গৈ ধৰণীতল ভেদ কৰি সোমাই পৰিল।
Verse 34
अन्येसुनिशितैश्शस्त्रैराकाशेसञ्जघट्टिरे ।।6.89.34।।बभञ्जुश्चिच्छिदुश्चैवतयोर्बाणाःसहस्रशः ।
ইফালে, আকাশত অতি তীক্ষ্ণ শস্ত্ৰৰ দৰে তেওঁলোকৰ সহস্ৰ সহস্ৰ বাণ পৰস্পৰে সংঘৰ্ষ কৰিলে; কিছুমান ভাঙিল, কিছুমান চিৰি চুৰমাৰ হ’ল।
Verse 35
सबभूवरणेघोरस्तयोर्बाणमयश्चयः ।।6.89.35।।अग्निभ्यामिवदीप्ताभ्यांसत्रेकुशमयश्चयः ।
সেই ৰণত দুয়োৰ মাজত বাণময় ভয়ংকৰ ৰাশি আৰু বিস্তাৰ উঠিল; যজ্ঞশালাত জ্বলি থকা দুটা অগ্নিৰ দীপ্তিত উজ্জ্বল কুশঘাঁহৰ ৰাশিৰ দৰে সেয়া চকুত পৰিল।
Verse 36
तयोःकृतव्रणौदेहौशुशुभातेमहात्मनोः ।।6.89.36।।सुपुष्पाविवनिष्पत्रौवनेशाल्मलिकिंशुकौ ।
আঘাতচিহ্নে চিহ্নিত সেই দুজন মহাত্মাৰ দেহ উজ্জ্বল হৈ শোভা পাইছিল; যেন বনত পাত্ৰহীন হ’লেও পুষ্পভাৰে ভৰা শাল্মলী আৰু কিঞ্চুক গছ দুটা শোভে।
Verse 37
चक्रतुस्तुमुलंघोरंसन्निपातंमुहुर्मुहुः ।।6.89.37।।इन्द्रजिल्लक्ष्मणश्चैवपरस्परवधैषिणौ ।
বাৰে বাৰে ইন্দ্ৰজিত আৰু লক্ষ্মণ—পৰস্পৰৰ বধ কামনা কৰি—যুদ্ধত ঘোৰ আৰু তুমুল সংঘাত সৃষ্টি কৰিলে।
Verse 38
लक्ष्मणोरावणिंयुद्धेरावणिश्चापिलक्ष्मणम् ।।6.89.38।।अन्योन्यंतावभिघ्नन्तौ न श्रमंप्रतिपद्यताम् ।
যুদ্ধত লক্ষ্মণে ৰাৱণিপুত্ৰক আঘাত কৰিলে, আৰু ৰাৱণিপুত্ৰেও লক্ষ্মণক; পৰস্পৰ আক্রমণ কৰিও দুয়ো ক্লান্তিৰ বশ নোহ’ল।
Verse 39
बाणजालैश्शरीरस्थैरवगाढैस्तरस्विनौ ।।6.89.39।।शुशुभातेमहावीर्यौप्ररूढाविवपर्वतौ ।
দেহত গভীৰে গাঁথি থকা বাণজালে বিদ্ধ সেই দুজন তৰস্বী মহাবীৰ, গছ-গছনিত ঘনকৈ আৱৃত পৰ্বতৰ দৰে, তথাপি শোভিত হৈ উজ্বলিছিল।
Verse 40
तयोरुधिरसिक्तानिसम्वृतान्तिशरैर्भृशम् ।।6.89.40।।बभ्राजुःसर्वगात्राणिज्वलन्तइवपावकाः ।
দুয়োৰে সৰ্বগাত্ৰ ৰক্তে সিক্ত আৰু শৰৰে ঘনকৈ আৱৃত আছিল; সিহঁতে ভয়ংকৰ দীপ্তিত জ্বলি উঠা অগ্নিশিখাৰ দৰে উজ্জ্বল হৈ উঠিল।
Verse 41
तयोरथमहान् कालोव्यतीयाद्युध्यमानयोः ।।6.89.41।।न च तौयुद्धवैमुख्यंश्रमंवाप्युपजग्मतुः ।
সেই দুয়ো জনে যুদ্ধ কৰি থাকোঁতে বহুত দীঘলীয়া সময় পাৰ হৈ গ’ল; তথাপি কোনেও যুদ্ধৰ পৰা বিমুখ নহ’ল, আৰু শ্ৰমেও তেওঁলোকক বশ কৰিব নোৱাৰিলে।
Verse 42
তাৰ পাছত মহাত্মা বিভীষণে, যুদ্ধৰ অগ্ৰভাগত অজেয় লক্ষ্মণৰ মঙ্গল কামনা কৰি, তেওঁৰ যুদ্ধজনিত ক্লান্তি দূৰ কৰিবলৈ ৰণভূমিলৈ আহি তাতে থিয় হৈ ৰ’ল।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is psychological warfare within dharmic combat: Indrajit attempts to destabilize Lakṣmaṇa through memory-taunts and threats of death, while Lakṣmaṇa rejects fear, critiques improper striking, and responds with disciplined, targeted force rather than reckless rage.
The sarga teaches that true vīrya includes mental sovereignty: endurance under pain, refusal to concede moral or psychological ground, and sustained effort without fatigue or retreat—supported by loyal allies who act for one’s welfare in crisis.
No specific terrestrial landmark is foregrounded; instead, the ‘sky’ (antarikṣa/gagana) becomes the primary arena through networks of arrows and cloud similes, while ‘Yama’s abode’ functions as a cultural-religious reference point for mortality and warrior challenge.