Sarga 104
रावणशूलप्रक्षेपः — Ravana Hurls the Trident; Rama Counters with Indra’s Javelin
युद्धकाण्ड
সৰ্গ ১০৪-ত যুদ্ধই এক প্ৰলয়ংকৰী ৰূপ ধাৰণ কৰে। শ্ৰীৰামৰ ক্ৰোধিত ৰূপ দেখি পৰ্বত-পাহাৰ কঁপি উঠে আৰু সাগৰ উত্তাল হৈ পৰে। দেৱতা, গন্ধৰ্ব আৰু ঋষিসকলে আকাশৰ পৰা এই ভয়ংকৰ যুদ্ধ দৰ্শন কৰে। ৰাৱণে ক্ৰোধত ৰক্তিম চকুৰে এডাল ভয়ংকৰ ত্ৰিশূল হাতত লয়, যিডাল বজ্ৰৰ দৰে কঠিন আৰু টিলিঙাৰ শব্দৰে মুখৰিত আছিল, আৰু শ্ৰীৰামক লক্ষ্য কৰি নিক্ষেপ কৰে। শ্ৰীৰামে প্ৰথমে শৰ বৰ্ষণ কৰি ত্ৰিশূলডাল ৰোধ কৰিবলৈ চেষ্টা কৰে, কিন্তু জুইত পৰা পতংগৰ দৰে সেই শৰবোৰ ভস্মীভূত হয়। তেতিয়া শ্ৰীৰামে মাতলিৰ দ্বাৰা অনা ইন্দ্ৰৰ দিব্য 'শক্তি' অস্ত্ৰ হাতত তুলি লয়। এই শক্তি অস্ত্ৰই আকাশত উল্কাৰ দৰে জিলিকি উঠে আৰু ৰাৱণৰ ত্ৰিশূলডাল ভাঙি পেলায়। ইয়াৰ পিছত শ্ৰীৰামে তীব্ৰ বেগেৰে শৰ নিক্ষেপ কৰি ৰাৱণৰ ঘোঁৰাবোৰ বধ কৰে আৰু ৰাৱণৰ বুকু তথা কপালত আঘাত কৰে, যাৰ ফলত ৰাৱণ তেজত লুতুৰি-পুতুৰি হৈ ফুলি থকা অশোক গছৰ দৰে দৃশ্যমান হয়।
Shlokas
Verse 1
तस्यक्रुद्धस्यवदनंदृष्टवारामस्यधीमतः ।।।।सर्वभूतानिवित्रेसुःप्राकम्पत च मेदिनी ।
ধীমান শ্ৰীৰামৰ ক্ৰুদ্ধ মুখ দেখিয়েই সকলো প্ৰাণী ভীত-সন্ত্ৰস্ত হ’ল, আৰু পৃথিৱীও কঁপি উঠিল।
Verse 2
सिंहशार्दूलान्शैलस्सञ्चचालचलद्द्रुमः ।बभूवचापिक्षुभितःसमुद्रःसरिताम्पतिः ।।।।
সিংহ-শাৰ্দূলৰ আশ্ৰয় পৰ্বতসমূহ কঁপি উঠিল, গছ-দ্ৰুমসমূহ থৰথৰাই উঠিল; আৰু সৰিতাসকলৰ পতি সমুদ্ৰও ভীষণভাৱে ক্ষুব্ধ হ’ল।
Verse 3
खराश्चखरनिर्घोषागगनेपरुषाघनाः ।औत्पातिकानिनर्दन्तस्समन्तात्परिचक्रमुः ।।।।
গগনত চাৰিওফালে ঔত্পাতিক, কঠোৰ আৰু ঘন মেঘ—গাধাৰ দৰে কৰ্কশ নাদ কৰি—সমন্তত ঘূৰি ফুৰিল, যুদ্ধত অশুভ সংকেত দিছিল।
Verse 4
रामंदृष्टवासुसङ्क्रुद्धमुत्पातांश्चैवसुदारुणान् ।वित्रेसुस्सर्वभूतानिरावणस्याभवद्भयम् ।।।।
ৰামক অতি ক্ৰুদ্ধ ৰূপে দেখি আৰু ভয়ংকৰ উৎপাতসমূহো দেখি, সকলো প্ৰাণী কঁপি উঠিল; ৰাৱণৰ মনতো ভয় জাগিল।
Verse 5
विमानस्थास्तदादेवागन्धर्वाश्चमहोरगाः ।ऋषिदावनदैत्याश्चगरुत्मन्तश्चखेचराः ।।।।ददृशुस्तेतदायुद्धंलोकसम्वर्तसंस्थितम् ।नानाप्रहरणैर्भीमैश्शूरयोस्सम्प्रयुध्यतोः ।।।।
তেতিয়া বিমানস্থ দেৱসকল, গন্ধৰ্বসকল, মহোৰগ নাগসকল, ঋষিসকল, দানৱ-দৈত্যসকল আৰু গৰুড়সদৃশ খেচৰসকল—সকলে লোক-সংৱৰ্ত সদৃশ সেই যুদ্ধ দেখিলে; য’ত দুজন শূৰে নানা ভয়ংকৰ প্ৰহৰণেৰে পৰস্পৰ সংপ্ৰযুদ্ধ কৰি আছিল।
Verse 6
विमानस्थास्तदादेवागन्धर्वाश्चमहोरगाः ।ऋषिदावनदैत्याश्चगरुत्मन्तश्चखेचराः ।।6.104.5।।ददृशुस्तेतदायुद्धंलोकसम्वर्तसंस्थितम् ।नानाप्रहरणैर्भीमैश्शूरयोस्सम्प्रयुध्यतोः ।।6.104.6।।
তেতিয়া বিমানস্থ দেৱসকল, গন্ধৰ্বসকল, মহোৰগ নাগসকল, ঋষিসকল, দানৱ-দৈত্যসকল আৰু গৰুড়সদৃশ খেচৰসকল—সকলে লোক-সংৱৰ্ত সদৃশ সেই যুদ্ধ দেখিলে; য’ত দুজন শূৰে নানা ভয়ংকৰ প্ৰহৰণেৰে পৰস্পৰ সংপ্ৰযুদ্ধ কৰি আছিল।
Verse 7
ऊचुस्सुरासुरास्सर्वेतदाविग्रहमागताः ।प्रेक्षमाणामहर्युद्धंवाक्यंभक्त्याप्रहृष्टवत् ।।।।
তেতিয়া সেই মহাযুদ্ধ দৰ্শন কৰি থকা সকলো দেৱতা আৰু অসুৰে ভক্তি আৰু আনন্দৰে ভৰা বাক্য উচ্চাৰণ কৰিলে।
Verse 8
दशग्रीवंजयेत्याहुरसुराःसमवस्थिताः ।देवाराममवोचंस्तेत्वंजयेतिपुनःपुनः ।।।।
অসুৰসকলে চিঞৰি ক’লে, 'দশগ্ৰীৱৰ জয় হওক!' আনহাতে দেৱতাসকলে ৰামক বাৰে বাৰে ক’লে, 'আপোনাৰ জয় হওক!'
Verse 9
एतस्मिन्नन्तरेक्रोधाद्राघवस्य स रावणः ।प्रहर्तुकामोदुष्टात्मास्पृशन् प्रहरणंमहत् ।।।।वज्रसारंमहानादंसर्वशत्रुनिबर्हणम् ।शैलशृङ्गनिभैःकूटैश्चित्तदृष्टिभयावहम् ।।।।सधूममिवतीक्ष्णाग्रंयुगान्ताग्निचमोपमम् ।अतिरौद्रमनासाद्यंकालेनापिदुरासदम् ।।।।त्रासनंसर्वभूतानांदारणंभेदनंतथा ।प्रदीप्तमिवरोषेणशूलंजग्राहरावणः ।।।।
সেই অন্তৰত, ৰাঘৱৰ প্ৰতি ক্ৰোধে দহি থকা দুষ্টাত্মা ৰাৱণে প্ৰহাৰ কৰিবলৈ ইচ্ছা কৰি এক মহা প্ৰহৰণ স্পৰ্শ কৰিলে। সি বজ্ৰসাৰ সদৃশ কঠোৰ, মহানাদ কৰা, সৰ্বশত্ৰুনিবাৰণ; শৈলশৃংগ সদৃশ কূটযুক্ত, কল্পনামাত্ৰেই ভয়ংকৰ। ধূমসদৃশ দীপ্ত, তীক্ষ্ণাগ্ৰ, যুগান্তাগ্নিৰ দৰে জ্বলি উঠা; অতি ৰৌদ্ৰ, অনাসাদ্য, কালেৰো দুঃসাধ্য। সৰ্বভূতৰ ত্ৰাস, চিৰা-ভেদ কৰা—ৰোষে প্ৰদীপ্ত সেই শূল ৰাৱণে ধৰি ল’লে।
Verse 10
एतस्मिन्नन्तरेक्रोधाद्राघवस्य स रावणः ।प्रहर्तुकामोदुष्टात्मास्पृशन् प्रहरणंमहत् ।।6.104.9।।वज्रसारंमहानादंसर्वशत्रुनिबर्हणम् ।शैलशृङ्गनिभैःकूटैश्चित्तदृष्टिभयावहम् ।।6.104.10।।सधूममिवतीक्ष्णाग्रंयुगान्ताग्निचमोपमम् ।अतिरौद्रमनासाद्यंकालेनापिदुरासदम् ।।6.104.11।।त्रासनंसर्वभूतानांदारणंभेदनंतथा ।प्रदीप्तमिवरोषेणशूलंजग्राहरावणः ।।6.104.12।।
সেয়া বজ্ৰসাৰ দৰে কঠিন আৰু মহানাদময়, সকলো শত্ৰু নিধনকাৰী; পৰ্বতশৃংগ সদৃশ কাঁটাল কূটৰে সংযুক্ত, চাবলৈ আৰু ভাবিবলৈও ভয়ংকৰ।
Verse 11
एतस्मिन्नन्तरेक्रोधाद्राघवस्य स रावणः ।प्रहर्तुकामोदुष्टात्मास्पृशन् प्रहरणंमहत् ।।6.104.9।।वज्रसारंमहानादंसर्वशत्रुनिबर्हणम् ।शैलशृङ्गनिभैःकूटैश्चित्तदृष्टिभयावहम् ।।6.104.10।।सधूममिवतीक्ष्णाग्रंयुगान्ताग्निचमोपमम् ।अतिरौद्रमनासाद्यंकालेनापिदुरासदम् ।।6.104.11।।त्रासनंसर्वभूतानांदारणंभेदनंतथा ।प्रदीप्तमिवरोषेणशूलंजग्राहरावणः ।।6.104.12।।
সেয়া ধোঁৱাৰে আৱৃত যেন তীক্ষ্ণাগ্ৰ, যুগান্তৰ অগ্নিৰ সদৃশ; অতিশয় ৰৌদ্ৰ, অগম্য, আৰু কালৰো সমান দুঃসাধ্য।
Verse 12
एतस्मिन्नन्तरेक्रोधाद्राघवस्य स रावणः ।प्रहर्तुकामोदुष्टात्मास्पृशन् प्रहरणंमहत् ।।6.104.9।।वज्रसारंमहानादंसर्वशत्रुनिबर्हणम् ।शैलशृङ्गनिभैःकूटैश्चित्तदृष्टिभयावहम् ।।6.104.10।।सधूममिवतीक्ष्णाग्रंयुगान्ताग्निचमोपमम् ।अतिरौद्रमनासाद्यंकालेनापिदुरासदम् ।।6.104.11।।त्रासनंसर्वभूतानांदारणंभेदनंतथा ।प्रदीप्तमिवरोषेणशूलंजग्राहरावणः ।।6.104.12।।
সকলো প্ৰাণীৰ ত্ৰাসস্বরূপ, ছিঙি-ভেদি পেলোৱা—ৰাৱণে সেই ত্ৰিশূল ধৰি ল’লে, যেন নিজৰ ৰোষেৰে নিজেই প্ৰদীপ্ত হৈ জ্বলি উঠিছে।
Verse 13
तच्छूलंपरमक्रुद्धोमध्येजग्राहवीर्यवान् ।अनेकैःसमरेश्शूरैराक्षसैःपरिवारितः ।।।।
পৰম ক্ৰোধিত সেই মহাবীৰে শূলখন মধ্যভাগত দৃঢ়কৈ ধৰি ল’লে; সমৰত বহু শূৰ ৰাক্ষসে তেওঁক পৰিবেষ্টিত কৰি আছিল।
Verse 14
समुद्यम्यमहाकायोननादयुधिभैरवम् ।संरक्तनयनोरोषात्स्वसैन्यमभिहर्षयन् ।।।।
মহাকায় সেইজনে তাক উঠাই যুদ্ধত ভৈৰৱ গর্জন কৰিলে; ৰোষত চকু ৰঙা হৈ উঠিল আৰু নিজৰ সৈন্যক হর্ষিত কৰি উদ্দীপিত কৰিলে।
Verse 15
पृथिवींचान्तरिक्षं च दिशश्चप्रदिशस्तथा ।प्राकम्पयत्तदाशब्दोराक्षसेन्द्रस्यदारुणः ।।।।
তেতিয়া ৰাক্ষসেন্দ্ৰৰ দাৰুণ শব্দে পৃথিৱী আৰু অন্তৰীক্ষক, লগতে সকলো দিশা-প্ৰদিশাক কঁপাই তুলিলে।
Verse 16
अतिनादस्य्यदानेनतेनतस्यदुरात्मनः ।सर्वभूतानिवित्रेसुस्सागरश्चप्रचुक्षुभे ।।।।
সেই দুৰাত্মাৰ অতি-প্ৰচণ্ড নাদত সকলো ভূত-প্ৰাণী ভীত-সন্ত্ৰস্ত হ’ল; সাগৰো প্ৰচণ্ডভাবে উথলি উঠিল।
Verse 17
स गृहीत्वामहावीर्यश्शूलंतद्रावणोमहत् ।विनद्यसुमहानादंरामंपरुषमब्रवीत् ।।।।
মহাবীৰ্যবান ৰাৱণে সেই মহাশূল হাতত লৈ, অতি উচ্চ নাদে গর্জন কৰি, ৰামক পৰুষ বাক্য ক’লে।
Verse 18
शूलोऽयंवज्रसारस्तेरामरोषान्मयोद्यतः ।तवभ्रातृसहायस्यसम्यक् प्राणान् हरिष्यति ।।।।
হে ৰাম! ক্ৰোধত মই উঠোৱা এই শূল তোমাৰ বাবে বজ্ৰসাৰ-সম কঠোৰ; ভাতৃক সহায় কৰি থিয় হোৱা তোমাৰ প্ৰাণক ই নিশ্চিতভাৱে হৰণ কৰিব।
Verse 19
रक्षसामद्यशूराणांनिहतानांचमूमुखे ।त्वांनिहत्यरणश्लाघीकरोमितरसासमम् ।।।।
আজি যুদ্ধমুখত, সেনাৰ অগ্ৰভাগত, তোমাক তৎক্ষণাৎ নিধন কৰি—ৰণশ্লাঘী মই—ইতিমধ্যে পতিত ৰাক্ষস বীৰসকলৰ দলে তোমাকো সম কৰি দিম।
Verse 20
तिष्ठेदानींनिहमनित्वामेषशूलेनराघव ।एवमुक्त्वा स चिक्षेपतच्छूलंराक्षसाधिपः ।।।।
হে ৰাঘৱ! এতিয়া য’ত থিয় আছা ত’তেই থিয় থাকা; এই শূলৰে মই তোমাক নিধন কৰিম! এইদৰে কৈ ৰাক্ষসাধিপতিয়ে সেই শূল নিক্ষেপ কৰিলে।
Verse 21
तद्रावणकरान्मुक्तंविद्युन्मालासमावृतम् ।अष्टघण्टंमहानादंवियद्गतमशोभत ।।।।
ৰাৱণৰ হাতৰ পৰা মুক্ত হোৱা সেই শূল বিদ্যুৎ-মালাৰে আৱৃত হৈ জ্বলি উঠিল; আঠটা ঘণ্টাযুক্ত, মহা-নাদ কৰি, আকাশপথে গতি কৰি দীপ্তিময় হৈ শোভা পালে।
Verse 22
तच्छूलंराघवोदृष्टवाज्वलन्तंघोरदर्शनम् ।ससर्जविशिखान्रामश्चापमायम्यवीर्यवान् ।।।।
সেই জ্বলি উঠা, ভয়ংকৰ দৰ্শনযুক্ত শূল দেখি পৰাক্ৰমী ৰাঘৱ ৰামে ধনু টানি, বিশিখসমূহৰ বৰ্ষা তাৰ ওপৰত নিক্ষেপ কৰিলে।
Verse 23
आपतन्तंशरौघेणवारयामासराघवः ।उत्पतन्तंयुगान्तानगिंजलौघैरिववासवः ।।।।
আহি পৰি থকা তাক ৰাঘৱে শৰসমূহৰ ঘন বৰ্ষাৰে বাধা দিলে; যেনেকৈ বাসৱে যুগান্তৰ অগ্নি উঠিলে জলধাৰাৰে শমাই দিয়ে।
Verse 24
निर्ददाह स तान्बाणान्रामकार्मुकनिःसृतान् ।रावणस्यमहान् शूलःपतङ्गानिवपावकः ।।।।
ৰামৰ ধনুৰ পৰা নিৰ্গত সেই বাণসমূহক ৰাৱণৰ মহাশূলে দহি পেলালে; যেনেকৈ পাৱকে পতঙ্গসমূহক ভস্ম কৰে।
Verse 25
तान्दृष्टवाभस्मसाद्भूतान्शूलसम्स्पर्शचूर्णितान् ।सायकानन्तरिक्षस्थान् राघवःक्रोधमाहरत् ।।।।
শূলৰ স্পৰ্শত চূৰ্ণ হৈ ভস্মসাৎ হোৱা, আকাশমধ্যতে থকা নিজৰ সায়কসমূহ দেখি ৰাঘৱ ক্ৰোধে আচ্ছন্ন হ’ল।
Verse 26
स तांमातलिनानीतांशक्तिंवासवसम्मताम् ।जग्राहपरमक्रुद्धोराघवोरघुनन्दनः ।।।।
তেতিয়া পৰম ক্ৰুদ্ধ ৰঘুনন্দন ৰাঘৱে, মাতলিয়ে আনি দিয়া আৰু বাসৱৰ সন্মত সেই শক্তি (ভালা) হাতত গ্ৰহণ কৰিলে।
Verse 27
सातोलिताबलवताशक्तिर्घण्टाकृतस्वना ।नभःप्रज्वालयामासयुगान्तोल्केवसप्रभा ।।।।
বলৱানৰ দ্বাৰা তোলা সেই শক্তি—ঘণ্টাৰ দৰে ধ্বনি কৰি—যুগান্তৰ উল্কাৰ দৰে দীপ্তিময় হৈ, নিজৰ প্ৰভাৰে আকাশক জ্বলাই তুলিলে।
Verse 28
साक्षिप्ताराक्षसेन्द्रस्यतस्मिन्कूलेपपात ह ।भिन्नःशक्त्यामहान् शूलोनिपपातहतद्युतिः ।।।।
নিক্ষিপ্ত সেই শক্তি ৰাক্ষসেন্দ্ৰৰ শূলত লাগিল; শক্তিৰে বিদীৰ্ণ মহাশূলটি দ্যুতি হেৰুৱাই মাটিত পৰি গ’ল।
Verse 29
निर्भिभेदततोबाणैर्हयानस्यमहाजवान् ।रामस्त्रीक्ष्णैर्महावेगैर्भाणवद्भिरजिह्मगैः ।।।।
তাৰ পাছত শক্তিশালী ৰামে তেওঁৰ তীব্ৰ আৰু দ্ৰুতগামী শৰৰ দ্বাৰা ৰাৱণৰ ঘোঁৰাবোৰক ধ্বংস কৰি পেলালে।
Verse 30
निर्बिभेदोरपितदारावणंनिशितैश्शरैः ।राघवःपरमायत्तोललाटेपत्रतिभिस्त्रिभिः ।।।।
তেতিয়া ৰাঘৱে সম্পূৰ্ণ মনোযোগেৰে তিনিডাল তীক্ষ্ণ শৰেৰে ৰাৱণৰ কপালত আঘাত কৰিলে।
Verse 31
स शरैर्भिन्नसर्वाङ्गोगात्रप्रसृतशोणितः ।राक्षसेन्द्रस्समूहस्थःफुल्लाशोकइवाबभौ ।।।।
শৰৰ দ্বাৰা বিদীৰ্ণ শৰীৰ আৰু প্ৰবাহিত ৰক্তেৰে সৈতে, ৰাক্ষসৰাজক ফুলি থকা অশোক গছৰ দৰে দেখা গৈছিল।
Verse 32
स रामबाणैरतिविद्धगात्रोनिशाचरेन्द्रःक्षतजार्द्रगात्रः ।जगामखेदं च समाजमध्येक्रोधं च चक्रेसुभृशंतदानीम् ।।।।
ৰামৰ বাণে অতি বেছি বিদ্ধ হৈ, ঘাঁৱৰ ৰক্তে সিক্ত দেহ লৈ নিশাচৰেন্দ্ৰ ৰজাই সভামধ্যত খেদত পৰিল; আৰু সেই মুহূৰ্ততে সি অতি প্ৰচণ্ড ক্ৰোধ উদ্ৰেক কৰিলে।
Frequently Asked Questions
The chapter frames the escalation from intimidation to lethal action: Ravana openly vows to kill Rama (and his brother) and weaponizes terror through a cosmic-scale trident, while Rama responds not with panic but with measured escalation—shifting from conventional arrows to a divinely sanctioned śakti when the threat proves extraordinary.
Power without dharma manifests as spectacle and fear (portents, roaring, threats), yet it is not ultimate; righteous agency may require stronger means, but legitimacy is marked by composure, discernment, and alignment with a wider moral order symbolized by divine witnessing and assistance.
Rather than a named city-site, the Sarga emphasizes a cosmic geography of battle—earth, sky, quarters, and ocean—showing the duel’s perceived impact on the whole world, a typical epic technique to signal that the conflict is not merely personal but civilizational and cosmological.