Sarga 40
सुवेलारोहणं रावण-सुग्रीव-नियुद्धम् (Ascent of Suvela and the Ravana–Sugriva Duel)
युद्धकाण्ड
এই সৰ্গত যুদ্ধকথা এক কৌশলগত উচ্চভূমিৰ পৰা আগবঢ়ে। শ্ৰী ৰাম সুগ্ৰীৱ আৰু বানৰসেনাৰ সৈতে সুবেলা পৰ্বতৰ শিখৰত উঠি ত্ৰিকূটত অৱস্থিত লংকাক দৰ্শন কৰে; লংকাৰ নিৰ্মাণ বিশ্বকৰ্মাৰ শিল্পকৌশল বুলি বৰ্ণিত। ৰামে উচ্চ গোপুৰৰ ওপৰত অৱস্থিত ৰাৱণক দেখে—শ্বেত চামৰ, বিজয়-ছত্ৰ, ৰক্ত চন্দনৰ লেপ, অলংকাৰ আৰু ঐৰাৱতৰ সৈতে সম্পৰ্কিত আঘাতচিহ্নে তাক একে সময়তে ৰাজসিক আৰু ভয়ংকৰ প্ৰতিপক্ষ ৰূপে প্ৰকাশ কৰে। এই দৃশ্য দেখি সুগ্ৰীৱ সংযত ক্ৰোধে উঠি ৰাৱণক সম্বোধন কৰি কয় যে তেওঁ “জগতৰ স্বামী” শ্ৰী ৰামৰ নিষ্ঠাবান সেৱক। তৎক্ষণাৎ তেওঁ সোজা আক্রমণ আৰম্ভ কৰি ৰাৱণৰ মুকুট ধৰি তললৈ নিক্ষেপ কৰে—ৰাজচিহ্নৰ এই পতন ৰাৱণৰ বাবে প্ৰতীকী অপমান হৈ উঠে। তাৰ পিছত দুয়োৰে নিকট-যুদ্ধ আৰম্ভ হয়—পেলাই দিয়া, প্ৰতিপেলাই, আঁকোৱালি ধৰা কুস্তি, বৃত্তাকাৰ পদচালনা, ভ্ৰান্তি-চাল আৰু বৰ্ণিত যুদ্ধ-মাৰ্গে বীৰ-ৰসৰ তীব্ৰতা প্ৰকাশ কৰে। ৰাৱণে প্ৰাণঘাতী প্ৰতিশোধৰ ধমকি দিয়ে আৰু মায়া-প্ৰয়োগে সুবিধা ল’ব খোজে; কিন্তু সুগ্ৰীৱ আগতেই সেই কৌশল বুজি তাক ক্লান্ত কৰি আঁতৰি যায় আৰু বানৰসেনাৰ মাজেৰে ৰামৰ ওচৰলৈ উভতি আহে। ইয়াৰ ফলত ৰামৰ যুদ্ধোৎসাহ আৰু মিত্ৰসেনাৰ মনোবল অধিক বৃদ্ধি পায়; সুবেলা-লংকাৰ ভূগোল, সেৱা আৰু সংযমৰ নীতি, আৰু পতিত মুকুটৰ ৰাজচিহ্ন—এই সকলো মিলি ক্ষমতাৰ সংঘাতৰ এক পবিত্ৰ মানচিত্ৰ গঢ়ে।
Shlokas
Verse 1
ततोरामस्सुवेलाग्रंयोजनद्वयमण्डलम् ।अरुरोहससुग्रीवोहरियूधपसम्वृतः ।।।।
তাৰ পাছত, বানৰসেনাৰ যূধপতিসকলৰ দ্বাৰা পৰিবৃত আৰু সুগ্ৰীৱসহ শ্ৰীৰামে দুয়ো যোজন বিস্তাৰযুক্ত সুৱেলা পৰ্বতৰ শিখৰত আৰোহণ কৰিলে।
Verse 2
स्थित्वामुहूर्तंतत्रैवदिशोदशविलोकयन् ।त्रिकूटशिखरेरम्येनिर्मितांविश्वकर्मणा ।।।।ददर्शलङ्कांसुन्यस्तांरम्यकाननशोभिताम् ।
সেই ঠাইতে ক্ষণকাল থিয় হৈ দহো দিশালৈ চাহি, ৰামে ত্ৰিকূটৰ ৰম্য শিখৰত বিশ্বকৰ্মাই নিৰ্মাণ কৰা লংকাক দেখিলে—সুদৃঢ়ভাৱে সজ্জিত আৰু মনোমোহা কাননৰ শোভাৰে বিভূষিত।
Verse 3
तस्यांगोपुरशृङ्गस्थंराक्षसेन्द्रंदुरासदम् ।।।।श्वेतचामरपर्यन्तंविजयच्छत्रशोभितम् ।रक्तचन्दनसंलिप्तंरत्नाभरणभूषितम् ।।।।नीलजीमूतसङ्काशंहेमसञ्छादिताम्बरम् ।ऐरावतविषाणाग्रैरुत्कृष्टकिणवक्षसम् ।।।।शशलोहितरागेणसंवीतंरक्तवाससा ।सन्ध्यातपेनसंवीतंमेघराशिमिवाम्बरे ।।।।
ৰামে প্ৰাসাদ-গোপুৰৰ শৃংগত দণ্ডায়মান, সমীপগম্য নোহোৱা ৰাক্ষসেন্দ্ৰক দেখিলে—শ্বেত চামৰেৰে সেবিত আৰু বিজয়ছত্ৰেৰে শোভিত। ৰক্তচন্দন লেপিত, ৰত্নাভৰণে ভূষিত, স্বৰ্ণকসুতি বস্ত্ৰ পৰিধান কৰি সি নীল মেঘপুঞ্জ সদৃশ দেখা দিছিল। তাৰ বক্ষস্থলত উঁচা ঘা-চিহ্ন—যেন আইৰাৱতৰ দন্তাগ্ৰেৰে আঁচোৰা; ৰক্তবস্ত্ৰে আৱৃত সি সন্ধ্যাৰ ৰক্তিম তাপে দীপ্ত আকাশৰ মেঘৰাশি যেন জ্বলজ্বল কৰিছিল।
Verse 4
तस्यांगोपुरशृङ्गस्थंराक्षसेन्द्रंदुरासदम् ।।6.40.3।।श्वेतचामरपर्यन्तंविजयच्छत्रशोभितम् ।रक्तचन्दनसंलिप्तंरत्नाभरणभूषितम् ।।6.40.4।।नीलजीमूतसङ्काशंहेमसञ्छादिताम्बरम् ।ऐरावतविषाणाग्रैरुत्कृष्टकिणवक्षसम् ।।6.40.5।।शशलोहितरागेणसंवीतंरक्तवाससा ।सन्ध्यातपेनसंवीतंमेघराशिमिवाम्बरे ।।6.40.6।।
ৰামে প্ৰাসাদ-গোপুৰৰ শৃংগত দণ্ডায়মান, সমীপগম্য নোহোৱা ৰাক্ষসেন্দ্ৰক দেখিলে—শ্বেত চামৰেৰে সেবিত আৰু বিজয়ছত্ৰেৰে শোভিত। ৰক্তচন্দন লেপিত, ৰত্নাভৰণে ভূষিত, স্বৰ্ণকসুতি বস্ত্ৰ পৰিধান কৰি সি নীল মেঘপুঞ্জ সদৃশ দেখা দিছিল। তাৰ বক্ষস্থলত উঁচা ঘা-চিহ্ন—যেন আইৰাৱতৰ দন্তাগ্ৰেৰে আঁচোৰা; ৰক্তবস্ত্ৰে আৱৃত সি সন্ধ্যাৰ ৰক্তিম তাপে দীপ্ত আকাশৰ মেঘৰাশি যেন জ্বলজ্বল কৰিছিল।
Verse 5
तस्यांगोपुरशृङ्गस्थंराक्षसेन्द्रंदुरासदम् ।।6.40.3।।श्वेतचामरपर्यन्तंविजयच्छत्रशोभितम् ।रक्तचन्दनसंलिप्तंरत्नाभरणभूषितम् ।।6.40.4।।नीलजीमूतसङ्काशंहेमसञ्छादिताम्बरम् ।ऐरावतविषाणाग्रैरुत्कृष्टकिणवक्षसम् ।।6.40.5।।शशलोहितरागेणसंवीतंरक्तवाससा ।सन्ध्यातपेनसंवीतंमेघराशिमिवाम्बरे ।।6.40.6।।
ৰামে প্ৰাসাদ-গোপুৰৰ শৃংগত দণ্ডায়মান, সমীপগম্য নোহোৱা ৰাক্ষসেন্দ্ৰক দেখিলে—শ্বেত চামৰেৰে সেবিত আৰু বিজয়ছত্ৰেৰে শোভিত। ৰক্তচন্দন লেপিত, ৰত্নাভৰণে ভূষিত, স্বৰ্ণকসুতি বস্ত্ৰ পৰিধান কৰি সি নীল মেঘপুঞ্জ সদৃশ দেখা দিছিল। তাৰ বক্ষস্থলত উঁচা ঘা-চিহ্ন—যেন আইৰাৱতৰ দন্তাগ্ৰেৰে আঁচোৰা; ৰক্তবস্ত্ৰে আৱৃত সি সন্ধ্যাৰ ৰক্তিম তাপে দীপ্ত আকাশৰ মেঘৰাশি যেন জ্বলজ্বল কৰিছিল।
Verse 6
तस्यांगोपुरशृङ्गस्थंराक्षसेन्द्रंदुरासदम् ।।6.40.3।।श्वेतचामरपर्यन्तंविजयच्छत्रशोभितम् ।रक्तचन्दनसंलिप्तंरत्नाभरणभूषितम् ।।6.40.4।।नीलजीमूतसङ्काशंहेमसञ्छादिताम्बरम् ।ऐरावतविषाणाग्रैरुत्कृष्टकिणवक्षसम् ।।6.40.5।।शशलोहितरागेणसंवीतंरक्तवाससा ।सन्ध्यातपेनसंवीतंमेघराशिमिवाम्बरे ।।6.40.6।।
ৰামে প্ৰাসাদ-গোপুৰৰ শৃংগত দণ্ডায়মান, সমীপগম্য নোহোৱা ৰাক্ষসেন্দ্ৰক দেখিলে—শ্বেত চামৰেৰে সেবিত আৰু বিজয়ছত্ৰেৰে শোভিত। ৰক্তচন্দন লেপিত, ৰত্নাভৰণে ভূষিত, স্বৰ্ণকসুতি বস্ত্ৰ পৰিধান কৰি সি নীল মেঘপুঞ্জ সদৃশ দেখা দিছিল। তাৰ বক্ষস্থলত উঁচা ঘা-চিহ্ন—যেন আইৰাৱতৰ দন্তাগ্ৰেৰে আঁচোৰা; ৰক্তবস্ত্ৰে আৱৃত সি সন্ধ্যাৰ ৰক্তিম তাপে দীপ্ত আকাশৰ মেঘৰাশি যেন জ্বলজ্বল কৰিছিল।
Verse 7
पश्यतांवानरेन्द्राणांराघवस्यापिपश्यतः ।दर्शनाद्राक्षसेन्द्रस्यसुग्रीवस्सहसोत्थितः ।।।।
বানৰেন্দ্ৰসকলে চাই থাকোঁতে আৰু ৰাঘৱেও চাই থাকোঁতে—ৰাক্ষসেন্দ্ৰৰ দৰ্শনমাত্ৰতেই সুগ্ৰীৱ হঠাৎ উঠি থিয় হ’ল।
Verse 8
क्रोधवेगेनसंयुक्तस्सत्त्वेनचबलेनच ।अचलाग्रादथोत्थायपुप्लुवेगोपुरस्थले ।।।।
ক্ৰোধৰ বেগেৰে প্ৰেৰিত—আৰু ধৈৰ্য্য তথা বলেৰে যুত—সি অচলশিখৰৰ পৰা উঠি গোপুৰ-মঞ্চলৈ জঁপিয়াই পৰিল।
Verse 9
स्थित्वामुहूर्तंसम्प्रेक्ष्यनिर्भयेनान्तरात्मना ।तृणीकृत्यचतद्रक्षस्सोऽब्रवीत्परुषंवचः ।।।।
এটি মুহূৰ্ত থিয় হৈ, নিৰ্ভয় অন্তৰাত্মাৰে তাক চোৱাই, সেই ৰাক্ষসক তৃণসম গণি তেওঁ কঠোৰ বাক্য উচ্চাৰণ কৰিলে।
Verse 10
लोकनाथस्यरामस्यसखादासोऽस्मिराक्षस ।नमयामोक्ष्यसेऽद्यत्वंपार्थिवेन्द्रस्यतेजसा ।।।।
সুগ্ৰীৱে ক’লে: “হে ৰাক্ষস! লোকনাথ শ্ৰীৰামৰ মই সখাও, দাসো। পাৰ্থিৱেন্দ্ৰসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ সেই ৰজাৰ তেজে আজি তই মোৰ হাতৰ পৰা ৰক্ষা নাপাবি!”
Verse 11
इत्युक्त्वासहसोत्पत्यपुप्लुवेतस्यचोपरि ।आकृष्यमुकुटंचित्रंपातयित्वाऽपतद्भुवि ।।।।
এইদৰে কৈ সুগ্ৰীৱে তৎক্ষণাৎ জঁপিয়াই উঠি তাৰ ওপৰত পুলুকি পৰিল; সেই বিচিত্ৰ দীপ্তিময় মুকুটখন টানি লৈ তললৈ পেলাই দিলে, আৰু সি ভূমিত পৰি গ’ল।
Verse 12
समीक्ष्यतूर्णमायान्तमबभाषेनिशाचरः ।सुग्रीवस्त्वपरोक्षम् मेहीनग्रीवोभविष्यसि ।।।।
সুগ্ৰীৱক তৎক্ষণাত ধাৱি আহি থকা দেখি নিশাচৰ ৰাৱণে ক’লে: “সুগ্ৰীৱ! এতিয়া তই মোৰ চকুৰ সন্মুখত; তই গ্ৰীৱাহীন হ’বি।”
Verse 13
इत्युक्त्वोत्थायतंक्षिप्रंबाहुभ्यामाक्षिपत्तले ।कन्तुवत्तंसमुत्थायबाहुभ्यामाक्षिपद्धरि ।।।।
এইদৰে কৈ সি উঠি, দুয়ো বাহুৰে তৎক্ষণাত ধৰি তাক মাটিত পেলাই দিলে। কিন্তু বানৰটো বলৰ দৰে পুনৰ জঁপিয়াই উঠি, দুয়ো বাহুৰে প্ৰতিঘাত কৰি তাকো তললৈ পেলাই দিলে।
Verse 14
परस्परंस्वेदविदग्धगात्रौपरस्परंशोणितदिग्धदेहौ ।परस्परंलशिष्टनिरुद्धचेष्टौपरस्परंशाल्मलिकिंशुकौयधा ।।।।मुष्टिप्रहारैश्चतलप्रहारैररत्निघातैश्चकराग्रघातैः ।तौचक्रतुर्युद्धमसह्यरूपंमहाबलौराक्षसवानरेन्द्रौ ।।।।
পৰস্পৰে গাঁথ খাই—ঘামত দগ্ধ অংগ, ৰক্তত লিপ্ত দেহ—সেই দুজন মহাবলী ৰাক্ষসৰাজ আৰু বানৰেন্দ্ৰ ক্ষণমাত্ৰ গতি ৰোধ হৈ, ৰঙা শাল্মলী আৰু কিঞ্চুক গছৰ দৰে দেখা দিলে। তাৰ পাছত মুষ্টিপ্ৰহাৰ, তালপ্ৰহাৰ, কনুইঘাত আৰু আঙুলিৰ আগৰ চিৰা-ঘাতৰে তেওঁলোকে অসহ্য ভয়ংকৰ যুদ্ধ কৰিলে।
Verse 15
परस्परंस्वेदविदग्धगात्रौपरस्परंशोणितदिग्धदेहौ ।परस्परंलशिष्टनिरुद्धचेष्टौपरस्परंशाल्मलिकिंशुकौयधा ।।6.40.14।।मुष्टिप्रहारैश्चतलप्रहारैररत्निघातैश्चकराग्रघातैः ।तौचक्रतुर्युद्धमसह्यरूपंमहाबलौराक्षसवानरेन्द्रौ ।।6.40.15।।
গোপুৰ-ৱেদীৰ মাজত দীৰ্ঘ সময় অতি উগ্ৰ বেগেৰে নিয়ুদ্ধ কৰি, তেওঁলোকে বাৰে বাৰে পৰস্পৰক উঠাই ছুঁড়ি পেলাইছিল; দেহ নমাই আৰু পাদচলন সলনি কৰিও গোপুৰ-ৱেদীতেই দৃঢ়ভাৱে থিয় হৈ থাকিল।
Verse 16
कृत्वानियुद्धंभृशमुग्रवेगौकालंचिर, गोपुरवेदिमध्ये ।उत्क्षिप्यचोत्क्षिप्यविनम्यदेहौपादक्रमाद्गोपुरवेदिलग्नौ ।।।।
গোপুৰ-ৱেদীৰ মাজত দীৰ্ঘ সময় অতি উগ্ৰ বেগেৰে নিয়ুদ্ধ কৰি, তেওঁলোকে বাৰে বাৰে পৰস্পৰক উঠাই ছুঁড়ি পেলাইছিল; দেহ নমাই আৰু পাদচলন সলনি কৰিও গোপুৰ-ৱেদীতেই দৃঢ়ভাৱে থিয় হৈ থাকিল।
Verse 17
अन्योन्यमाविध्यवेदिलग्नौतौपेततुस्सालनिखातमध्ये ।उत्पेततुर्भूतलमस्पृशन्तौस्थित्वामुहूर्तंत्वभिनिश्श्वसन्तौ ।।।।
ৱেদীত আঁকোৰা হৈ পৰস্পৰক আঘাত দি টানাটানি কৰোঁতে, সেই দুয়োটা বেৰা আৰু খালৰ মাজৰ ঠাইত পৰি গ’ল। ক্ষণমাত্ৰ ওচৰতে থিয় হৈ গহীনকৈ নিশ্বাস ল’লে; তাৰ পাছত মাটিক নাছুঁই পুনৰ জঁপিয়াই উঠিল।
Verse 18
आलिङ् ग्यचालिङ् ग्यचबाहुयोक्स्रैस्संयोजयामासतुराहवेतौ ।सम्रम्भशिक्षाबलसम्प्रयुक्तौसंचेरतुस्सम्प्रतियुद्धमार्गैः ।।।।
আলিঙ্গন কৰি পুনৰ পুনৰ আলিঙ্গন কৰি, বাহুবলেৰে বক্ষস্থলত বক্ষস্থল চেপি, সেই দুয়ো ৰণক্ষেত্ৰত বাৰে বাৰে একে-অপৰক জকাই ধৰিলে। ক্ৰোধ, শিক্ষা আৰু বলৰ প্ৰেৰণাত, সিহঁতে নিকট-যুদ্ধৰ নানা পথত বিচৰণ কৰিলে।
Verse 19
शार्दूरसिंहाविवजातदर्पौगजेन्द्रपोताविवसम्प्रयुक्तौ ।संहत्यचापीड्यचतावुरोभ्यांनिपेततुर्वैयुगपद्धरण्याम् ।।।।
গৰ্বে উন্মত্ত বাঘ আৰু সিংহৰ দৰে, পৰস্পৰ জড়োৱা দুটা যুৱ গজেন্দ্ৰৰ দৰে, সেই দুয়ো একেলগে মিলি উৰস্থলত উৰস্থল চেপি, একে সময়তে ভূমিত পতিত হ’ল।
Verse 20
उद्यम्यचान्योन्यमधिक्षिपन्तौसञ्चक्रमातेबहुयुद्धमार्गे: ।व्यायामशिक्षाबलसम्प्रयुक्तौक्लमंनतौजग्मतुराशुवीरौ ।।।।
একে-অপৰক ধৰি আৰু পৰস্পৰক আক্ষেপ কৰি, সেই দুয়ো বীৰ বহু যুদ্ধমাৰ্গেৰে চলি থাকিল। ব্যায়াম, শিক্ষা আৰু বলত সংযুক্ত থাকিলেহে, সিহঁতৰ শীঘ্ৰে ক্লান্তি নাহিল।
Verse 21
बाहूत्तमैर्वारणवारणाभैर्निवारयन्तौवरवारणाभौ ।चिरेणकालेनतुसम्प्रयुक्तौसञ्चेरतुर्मण्डलमार्गमाशु ।।।।
উত্তম বাহুবলেৰে, প্ৰতিদ্বন্দ্বী হাতীৰ দৰে সেই দুয়োজনে পৰস্পৰক বাধা দি ৰোধ কৰি ৰাখিলে। দীৰ্ঘকাল যুঁজত সংযুক্ত হৈ, তেওঁলোকে শীঘ্ৰে মণ্ডলাকাৰ পথত চক্ৰাকাৰে ঘূৰি ফুৰিলে।
Verse 22
तौपरस्परमासाद्ययत्तावन्योन्यसूदने ।मार्जाराविवभक्ष्यार्थेऽवितस्थातेमुहुर्मुहुः ।।।।
পৰস্পৰৰ ওচৰলৈ ধাৱি আহি, একে-আনে ধ্বংস কৰিবৰ তীব্ৰ বাসনাৰে, সেই দুয়োজনে বাৰে বাৰে আগ-পিছ কৰি চঞ্চলভাৱে সৰি গ’ল—যেন খাদ্যৰ বাবে বিড়ালবোৰে শিকাৰৰ চাৰিওফালে ঘূৰে।
Verse 23
मण्डलानिविचित्राणिस्थानानिविविधानिच ।मूत्रकाणिचित्राणिगतप्रत्यागतानिच ।।।।तिरच्शीनगतान्येवतथावक्रगतानिच ।परिमोक्षंप्रहाराणांवर्जनंपरिधावनम् ।।।।अभिद्रवणमाप्लावमावस्थानंसविग्रहम् ।परावृत्तमपावृत्तमपद्रुतमवप्लुतम् ।।।।उपन्यस्तपमन्यस्तंयुद्धमार्गविशारदौ ।तौसञ्चेचेरतुरन्योन्यंवानरेन्द्रश्चरावणः ।।।।
যুদ্ধমাৰ্গত বিশাৰদ ৰাৱণ আৰু বানৰেন্দ্ৰে আশ্চৰ্য মণ্ডলচলন আৰু নানা স্থিতি প্ৰদৰ্শন কৰিলে—বিচিত্ৰ চক্ৰ, আগবঢ়া-পিছহটা, পাৰ্শ্বগতি আৰু বক্ৰচলন; প্ৰহাৰ মুকলি কৰা আৰু প্ৰহাৰ এৰাই যোৱা; দৌৰা-ধাৱা আৰু আঘাত; ধাৱন আৰু লাফ; সংযমেৰে দৃঢ়ভাৱে থিয় হোৱা; ঘূৰি আঁতৰি যোৱা আৰু পুনৰ ঘূৰি অহা; পিছলৈ সৰি কাষলৈ ঝাঁপ দিয়া; ধৰা বসাই পুনৰ আঁতৰোৱা—এইদৰে দুয়োজনে পৰস্পৰৰ বিপক্ষে চলি, যুদ্ধকৌশল প্ৰকাশ কৰিলে।
Verse 24
मण्डलानिविचित्राणिस्थानानिविविधानिच ।मूत्रकाणिचित्राणिगतप्रत्यागतानिच ।।6.40.23।।तिरच्शीनगतान्येवतथावक्रगतानिच ।परिमोक्षंप्रहाराणांवर्जनंपरिधावनम् ।।6.40.24।।अभिद्रवणमाप्लावमावस्थानंसविग्रहम् ।परावृत्तमपावृत्तमपद्रुतमवप्लुतम् ।।6.40.25।।उपन्यस्तपमन्यस्तंयुद्धमार्गविशारदौ ।तौसञ्चेचेरतुरन्योन्यंवानरेन्द्रश्चरावणः ।।6.40.26।।
এই অন্তৰত ৰাক্ষসে নিজৰ মায়াবল প্ৰয়োগ কৰিবলৈ উদ্যোগী হ’ল। সেয়া বুজি বানৰাধিপ—বিজয়ভাৱে, ক্লান্তিৰহিত—তৎক্ষণাৎ আকাশলৈ লাফ দিলে। ৰাৱণ তাতে থিয় হৈ ৰ’ল, যেন হৰিৰাজে তাক কৌশলেৰে ঠগি পেলাইছে।
Verse 25
मण्डलानिविचित्राणिस्थानानिविविधानिच ।मूत्रकाणिचित्राणिगतप्रत्यागतानिच ।।6.40.23।।तिरच्शीनगतान्येवतथावक्रगतानिच ।परिमोक्षंप्रहाराणांवर्जनंपरिधावनम् ।।6.40.24।।अभिद्रवणमाप्लावमावस्थानंसविग्रहम् ।परावृत्तमपावृत्तमपद्रुतमवप्लुतम् ।।6.40.25।।उपन्यस्तपमन्यस्तंयुद्धमार्गविशारदौ ।तौसञ्चेचेरतुरन्योन्यंवानरेन्द्रश्चरावणः ।।6.40.26।।
তেওঁলোকে যুদ্ধচলন প্ৰদৰ্শন কৰিলে—ধাৱন আৰু লাফ, সংযমিত ভাৱে দৃঢ় হৈ থিয় হোৱা; ঘূৰি আঁতৰি গৈ পুনৰ চক্ৰ দিয়া, পিছলৈ সৰি কাষলৈ ঝাঁপ দিয়া—ধৰ্মযুদ্ধত পৰস্পৰৰ ওপৰত আধিপত্য লাভ কৰিবলৈ প্ৰয়াসী।
Verse 26
मण्डलानिविचित्राणिस्थानानिविविधानिच ।मूत्रकाणिचित्राणिगतप्रत्यागतानिच ।।6.40.23।।तिरच्शीनगतान्येवतथावक्रगतानिच ।परिमोक्षंप्रहाराणांवर्जनंपरिधावनम् ।।6.40.24।।अभिद्रवणमाप्लावमावस्थानंसविग्रहम् ।परावृत्तमपावृत्तमपद्रुतमवप्लुतम् ।।6.40.25।।उपन्यस्तपमन्यस्तंयुद्धमार्गविशारदौ ।तौसञ्चेचेरतुरन्योन्यंवानरेन्द्रश्चरावणः ।।6.40.26।।
যুদ্ধমাৰ্গত বিশাৰদ বানৰাধিপতি আৰু ৰাৱণে পৰস্পৰে আশ্চৰ্য মণ্ডল ৰচি চক্ৰাকাৰে ঘূৰি ফুৰিলে—‘গোমূত্ৰক’ সদৃশ বক্ৰ-ঘূৰ্ণন গতি, নানাবিধ স্থান-ভংগী। কেতিয়াবা আগবাঢ়ে, কেতিয়াবা পিছুৱাই; কেতিয়াবা আড়ে, কেতিয়াবা তিৰ্যক আৰু বক্ৰ পথে; কেতিয়াবা ছলচাল কৰি বেঁকা হৈ আঁতৰি যায়। আঘাত কৰে আৰু এৰাই যায়; পিছু লয় আৰু ৰোধ কৰে; ধাৱি আহে, জঁপিয়াই উঠে, অবিচল হৈ থিয় থাকে; ঘূৰি যায় আৰু পুনৰ ঘূৰি আহে; পিছুৱাই কাষলৈ জঁপিয়াই—কেতিয়াবা হাত আঘাতৰ বাবে আগবঢ়ায়, কেতিয়াবা পিছু টানি লয়—একে-অন্যৰ সন্মুখত যুদ্ধকৌশল প্ৰকাশ কৰি থাকিল।
Verse 27
एतस्मिन्नन्तरेरक्षोमायाबलमथात्मनः ।आरब्धुमुपसंपेदेज्ञात्वातंवानराधिपः ।।।।उत्पपाततदाकाशंजितकाशीजितक्लमः ।रावणःस्थितएवात्रहरिराजेववञ्चितः ।।।।
এই অন্তৰত ৰাক্ষসে নিজৰ মায়াবল প্ৰয়োগ কৰিবলৈ উদ্যোগী হ’ল। সেয়া বুজি বানৰাধিপ—বিজয়ভাৱে, ক্লান্তিৰহিত—তৎক্ষণাৎ আকাশলৈ লাফ দিলে। ৰাৱণ তাতে থিয় হৈ ৰ’ল, যেন হৰিৰাজে তাক কৌশলেৰে ঠগি পেলাইছে।
Verse 28
एतस्मिन्नन्तरेरक्षोमायाबलमथात्मनः ।आरब्धुमुपसंपेदेज्ञात्वातंवानराधिपः ।।6.40.27।।उत्पपाततदाकाशंजितकाशीजितक्लमः ।रावणःस्थितएवात्रहरिराजेववञ्चितः ।।6.40.28।।
এই সময়তে সেই ৰাক্ষস (ৰাৱণ) নিজৰ মায়াবলৰ প্ৰভাৱ দেখুৱাবলৈ উদ্যোগী হ’ল। কিন্তু বানৰাধিপতিয়ে তাৰ অভিপ্ৰায় বুজি, জয়লক্ষণ মুখমণ্ডল আৰু ক্লান্তিহীন তেজেৰে তৎক্ষণাৎ আকাশলৈ জঁপিয়াই উঠিল। ৰাৱণ অৱশ্যে তাতেই স্থিৰ হৈ ৰ’ল—যেন বানৰ-ৰাজে কৌশলেৰে তাক বঞ্চিত কৰিলে।
Verse 29
अथहरिवरनाथःप्राप्यसङ्ग्रामकीर्तिंनिशिचरपतिमाजौयोजयित्वाश्रमेण ।गगनमतिविशालंलङ्घयित्वार्कसूनुर्हरिगणमध्येरामपार्श्वंजगाम ।।।।
তাৰ পাছত বানৰশ্ৰেষ্ঠসকলৰ নাথ, সূৰ্যপুত্ৰ সুগ্ৰীৱে, ৰণক্ষেত্ৰত নিশাচৰপতিক শ্ৰমে ক্লান্ত কৰি সংগ্ৰাম-খ্যাতি লাভ কৰিলে; অতি বিশাল গগন লংঘি বানৰসেনাৰ মাজত থকা ৰামৰ পাৰ্শ্বলৈ গ’ল।
Verse 30
इतिससवितृसूनुस्तत्रतत्कर्मकृत्वापवनगतिरनीकंप्राविशत्ससम्प्रहृष्टः ।रघुवरनृपसूनोद्वर्धयन्युद्धहर्षंतरुमृगगणमुख्यैःपूज्यमानोहरीन्द्रः ।।।।
এইদৰে পৱনবেগী সৱিতৃপুত্ৰ সুগ্ৰীৱে সেই কৰ্ম সম্পন্ন কৰি পৰম হৰ্ষে বানৰসেনাত প্ৰৱেশ কৰিলে; ৰঘুকুলৰ ৰাজপুত্ৰ ৰামৰ যুদ্ধ-হৰ্ষ বৃদ্ধি কৰি, বৃক্ষবাসী বানৰগণৰ মুখ্যসকলৰ দ্বাৰা পূজিত হৰীন্দ্ৰ হৈ ৰ’ল।
Frequently Asked Questions
Sugrīva’s action tests allied dharma: he must balance personal fury against disciplined service. He initiates combat to challenge Rāvaṇa’s arrogance and signal allegiance to Rāma, yet disengages after exhausting the enemy rather than pursuing uncontrolled escalation, aligning valor with strategic restraint.
The dialogue frames legitimate power as moral and relational: Sugrīva defines his identity through seva to a dharmic ruler (“lokanātha” Rāma), while the fallen diadem dramatizes that sovereignty without righteousness can be publicly unseated, even before final defeat.
Key landmarks include Suvelā (the observation peak), Laṅkā on Trikūṭa (city-topography and fortification), and the gopura (towered battlement). Cultural markers of kingship—cāmara, victory parasol, crown, sandal paste, and ornamentation—function as visual metadata for royal presence and contested legitimacy.