Sarga 44
चतुश्चत्वारिंशः सर्गः (Sarga 44): निशायुद्धम्, धूलिरुधिरप्रवाहः, इन्द्रजितो मायायुद्धम्
युद्धकाण्ड
বানৰ আৰু ৰাক্ষসৰ সংঘৰ্ষ তীব্ৰ হোৱাৰ মাজতে সূৰ্যাস্তে যোদ্ধাসকলৰ বাবে প্ৰাণঘাতী নিশাযুদ্ধৰ সূচনা কৰে, আৰু যুদ্ধ অন্ধকাৰত বিভ্ৰান্তিময় হাতাহাতিলৈ পৰিণত হয়। ঘোঁৰা আৰু ৰথচক্ৰে উৰুৱা ধূলিয়ে দৃষ্টি-শ্ৰৱণ ঢাকি পেলায়; ৰণক্ষেত্ৰ ৰক্ত-মাটিৰ কাদাত পৰিণত যেন লাগে, আৰু ডমৰু-নগৰা, শঙ্খ, বাঁহী, গর্জন আৰু ত্ৰিকূট পৰ্বতৰ গুহাৰ প্ৰতিধ্বনিয়ে ভয়ংকৰ শব্দমণ্ডল সৃষ্টি কৰে। অন্ধকাৰত চিনাক্তকৰণ ভুল হয়; যোদ্ধাই বন্ধু-শত্ৰু গুলাই নিজৰ পক্ষকেই আঘাত কৰে। ৰামৰ বাণে দিশা আলোকিত কৰে আৰু যি ৰাক্ষস তেওঁৰ ওপৰত ধাৱমান হয় সিহঁত ধ্বংস হয়; কিছুমান নামধাৰী ৰাক্ষস বাণবিদ্ধ হৈও অৱশ প্ৰাণ লৈ আঁতৰি যায়। অঙ্গদে ইন্দ্ৰজিতৰ ৰথ ভাঙি পেলায়—তাৰ ঘোঁৰা আৰু সাৰথিক বধ কৰি—যাৰ ফলত দেবতা আৰু বানৰসেনাৰ প্ৰশংসা উঠে। ক্ৰুদ্ধ ইন্দ্ৰজিতে প্ৰকাশ্য যুদ্ধ ত্যাগ কৰি গোপন কৌশল গ্ৰহণ কৰে: অদৃশ্য হৈ সৰ্পসদৃশ বাণ নিক্ষেপ কৰে, ৰাম আৰু লক্ষ্মণক আহত কৰে, আৰু শেষত বাণৰ জালত দুয়ো ভ্ৰাতাক বদ্ধ কৰে। এইদৰে যুদ্ধ মায়া-নির্ভৰ, মনোবল বিচলিত কৰা কৌশললৈ অধিক ভয়ংকৰ ৰূপ লয়।
Shlokas
Verse 1
युध्यतामेनतेषांतुतदावानरराक्षसाम् ।रविरस्तंगतोरात्रिःप्रवृत्ताप्राणहारिणी ।।।।
বানৰ আৰু ৰাক্ষসসকল যুঁজতেই লিপ্ত থাকোঁতেই সূৰ্য অস্ত গ’ল; আৰু ৰণকোলাহলৰ মাজত প্ৰাণহাৰিণী ৰাত্ৰি আৰম্ভ হ’ল—জীৱনৰ বাবে ঘাতক।
Verse 2
अन्योन्यंबद्धवैराणांघोराणांजयमिच्छताम् ।सम्प्रवृत्तंनिशायुद्धंतदावानररक्षसाम् ।।।।
পৰস্পৰ বদ্ধবৈৰী, ঘোৰ আৰু জয়কামী বানৰ আৰু ৰাক্ষসসকলৰ তেতিয়া নিশাযুদ্ধ আৰম্ভ হ’ল।
Verse 3
राक्षसोऽसीतिहरयोहरिश्चाऽसीतिराक्षसाः ।अन्योन्यंसमरेजघ्नुस्तस्मिंस्तमसिदारुणे ।।।।
সেই দাৰুণ অন্ধকাৰত বানৰসকলে ‘ই ৰাক্ষস’ বুলি ভাবি পৰস্পৰক আঘাত কৰিলে, আৰু ৰাক্ষসসকলে ‘ই বানৰ’ বুলি ভাবি একে-অন্যক বধ কৰিলে; সমৰত ভয়ংকৰ বিভ্ৰান্তি ছাই পৰিল।
Verse 4
जहिदारयचैहीतिकथंविद्रवसीतिच ।एवंसुतुमुलश्शब्दस्तस्मिंस्तमसिशुश्रुवे ।।।।कालाःकाञ्चनसन्नाहास्तस्मिंस्तमसिराक्षसाः ।सम्प्रदृश्यन्तशैलेन्द्रादीप्तौषधिवनाइव ।।।।
সেই ঘোৰ অন্ধকাৰত “মাৰ!”, “চিৰি পেলাও!”, “কিয় পলাইছ?” আদি ধ্বনিয়ে তুমুল কোলাহল তুলিলে। সেই একে ৰাতিতে ক’লা বৰ্ণৰ হলেও কাঞ্চন কৱচধাৰী ৰাক্ষসসকল, দীপ্ত ঔষধিবনে জ্যোতি ছটিয়াই থকা শৈলেন্দ্ৰসম পৰিলক্ষিত হ’ল।
Verse 5
जहिदारयचैहीतिकथंविद्रवसीतिच ।एवंसुतुमुलश्शब्दस्तस्मिंस्तमसिशुश्रुवे ।।6.44.4।।कालाःकाञ्चनसन्नाहास्तस्मिंस्तमसिराक्षसाः ।सम्प्रदृश्यन्तशैलेन्द्रादीप्तौषधिवनाइव ।।6.44.5।।
ৰাতিৰ অন্ধকাৰত “মাৰ!”, “চিৰি পেলাও!”, “কিয় দৌৰিছ?” বুলি যুদ্ধৰ কোলাহল সকলোফালে শুনা গ’ল। ক’লা বৰ্ণৰ হলেও সোণালী কৱচে মিণমিণাই থকা ৰাক্ষসসকল, দীপ্ত ঔষধিবনে আলোকিত পাহাৰৰ গোটৰ দৰে দেখা গ’ল।
Verse 6
तस्मिंस्तमसिदुष्पारेराक्षसाःक्रोधमूर्छिताः ।परिपेतुर्महावेगाभक्षयन्तःप्लवङ्गमान् ।।।।
সেই দুস্পাৰ অন্ধকাৰত ক্ৰোধে মূৰ্ছিত ৰাক্ষসসকল মহাবেগে চাৰিওফালে ঘূৰি ফুৰি বানৰসকলক ভক্ষণ কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 7
तेहयान् काञ्चनापीडान् ध्वजांश्चाशीविषोपमान् ।आप्लुत्यदशनैस्तीक्ष्णैर्भीमकोपाव्यदारयन् ।।।।वानराबलिनोयुद्धेऽक्षोभयन् राक्षसींचमूम् ।
তেতিয়া ভয়ংকৰ ক্ৰোধে দীপ্ত বলৱান বানৰসকলে সুৱৰ্ণশিৰোভূষণধাৰী ঘোঁৰাবোৰ আৰু বিষধৰ সাপসদৃশ ধ্বজসমূহৰ ওপৰত ঝাঁপ দি, তীক্ষ্ণ দাঁতেৰে চিৰি-ফালি পেলালে; যুদ্ধক্ষেত্ৰত ৰাক্ষসী সেনাক অস্থিৰ কৰি তোলিলে।
Verse 8
कुञ्जरान् कुञ्जरारोहान् पताकाध्वजिनोरथान् ।।।।कर्षुश्चददंशुश्चदशनैःक्रोधमूर्छिताः ।
যুদ্ধক্ৰোধে মূৰ্ছিত হৈ তেওঁলোকে হাতীবোৰ আৰু হাতী-আৰোহীক টানি তললৈ পেলাই দিলে, পতাকা-ধ্বজযুক্ত ৰথবোৰো কাষৰি টানি আনিলে; দাঁতেৰে কামুৰি কামুৰি সিহঁতক চূৰ্ণ-বিচূৰ্ণ কৰি পেলালে।
Verse 9
लक्ष्मणश्चापिरामश्चशरैराशीविषोपमैः ।।।।दृश्यादृश्यानिरक्षांसिप्रवराणिनिजघ्नतुः ।
ৰাম আৰু লক্ষ্মণেও আশীবিষ সদৃশ বাণেৰে দৃশ্য আৰু অদৃশ্যভাৱে চলা প্ৰধান ৰাক্ষসসকলক প্ৰহাৰ কৰি নিধন কৰিলে।
Verse 10
तुरङ्गखुरविध्वस्तंरथनेमिसमुत्थितम् ।।।।रुरोधकर्णनेत्राणियुध्यतांधरणीरजः ।
ঘোঁৰাৰ খুৰে চেপি উৰুৱা আৰু ৰথচক্ৰৰ নেমিৰে মথিত ধৰণীৰ ৰজ উথলি উঠি, যুদ্ধৰত যোদ্ধাসকলৰ কাণ আৰু চকু বন্ধ কৰি পেলালে।
Verse 11
वर्तमानेतथाघोरेसङ्ग्रामेरोमहर्षणे ।।।।रुधिरोधामहाघोरानद्यस्तत्रप्रसुस्रुवुः ।
এনেদৰে ভয়ংকৰ, ৰোমাঞ্চ জগোৱা ঘোৰ সংগ্ৰাম চলি থাকোঁতে, তাত অতি ভীষণ ৰক্তৰ নদীবোৰ প্ৰবাহিত হ’ল।
Verse 12
ततोभेरीमृदङ्गानांपणवानांचनिस्स्वनः ।।।।शङ्खवेणुस्वनोन्मिश्रस्सम्भूवाद्भुतोपमः ।
তাৰ পাছত ভেৰী-মৃদংগ আৰু পণৱৰ নিস্বনৰ সৈতে শঙ্খ-ৱেণুৰ মিশ্ৰ স্বৰ মিলি, অদ্ভুতোপম এক মহাকোলাহল উঠিল।
Verse 13
हतानांस्तनमानानांराक्षसानांचनिःस्वनः ।।।।शस्तानांवानराणांचसम्बभूवातिदारुणः ।
হত ৰাক্ষসসকলৰ কৰুণ আৰ্তনাদ আৰু শস্ত্ৰাহত বানৰসকলৰ চিঞৰ মিলি, অতি দাৰুণ এক গর্জন উঠিল।
Verse 14
हतैर्वानरवीरैश्चशक्तिशूलपरश्वधैः ।।।।निहतैःपर्वताकारैराक्षसैःकामरूपिभिः ।शस्त्रपुष्पोपहाराचतत्रासीद्युद्धमेदिनी ।।।।दुर् ज्ञेयादुर्निवेशाचशोणितास्रावकर्दमा ।
শক্তি, শূল, পৰশু আদি শস্ত্ৰে নিহত বানৰবীৰসকল আৰু পৰ্বতাকাৰ, কামৰূপী ৰাক্ষসসকলৰ নিহত দেহেৰে তাত যুদ্ধভূমি আৱৰি গ’ল; যেন শস্ত্ৰ-ৰূপী পুষ্পৰ উপহাৰ ছটিয়াই দিয়া হৈছে। ৰক্তধাৰা বৈ কাদামাটি হোৱা সেই মাটিখন চিনিবও কঠিন, পাৰ হ’বও দুৰ্নিবেশা হৈ পৰিল।
Verse 15
हतैर्वानरवीरैश्चशक्तिशूलपरश्वधैः ।।6.44.14।।निहतैःपर्वताकारैराक्षसैःकामरूपिभिः ।शस्त्रपुष्पोपहाराचतत्रासीद्युद्धमेदिनी ।।6.44.15।।दुर् ज्ञेयादुर्निवेशाचशोणितास्रावकर्दमा ।
শক্তি, শূল, পৰশু আদি অস্ত্ৰে হত হোৱা বানৰ-বীৰসকল আৰু পৰ্বতাকাৰ কামৰূপী ৰাক্ষসসকলৰ নিহত দেহেৰে তাত যুদ্ধভূমি যেন শস্ত্ৰ-পুষ্পৰ উপহাৰে ঢাকি গ’ল; শোণিতস্ৰাৱৰ কাদাত ই দুৰ্জ্ঞেয় আৰু দুৰ্নিবেশ, অতিক্ৰম কৰাও দুষ্কৰ হৈ পৰিল।
Verse 16
साबभूवनिशाघोराहरिराक्षसहारिणी ।।।।कालरात्रीवभूतानांसर्वेषांदुरतिक्रमा ।
সেই নিশা ভয়ংকৰ হৈ উঠিল—বানৰ আৰু ৰাক্ষস উভয়কে বিনাশ কৰা; সকলো ভূতৰ বাবে কালৰাত্ৰিৰ দৰে, অতিক্ৰম কৰাটো অতি দুৰূহ আছিল।
Verse 17
ततस्तेराक्षसास्तत्रतस्मिंस्तमसिदारुणे ।।।।राममेवाभ्यवर्तन्तसम्हृष्टाश्शरवृष्टिभिः ।
তাৰ পাছত, সেই দাৰুণ অন্ধকাৰত তাত সেই ৰাক্ষসসকল হৰ্ষিত হৈ, শৰবৃষ্টিৰে, শ্ৰীৰামৰ ওপৰতে ধাৱিত হ’ল।
Verse 18
तेषामापततांशब्दःक्रुद्धानामपिगर्जताम् ।।।।उद्वर्तइवसत्त्व, नांसमुद्राणांप्रशुश्रुवे ।
আগত হৈ ক্ৰোধে গর্জন কৰা তেওঁলোকৰ শব্দ, যেন সাগৰসমূহেই উথলি উঠিছে, তেনেকৈ সত্ত্বসকলৰ কাণত পৰিল।
Verse 19
तेषांरामश्शरैःषडिभःषडजघाननिशाचरान् ।।।।निमेषान्तरमात्रेणशितैरग्निशिखोपमैः ।यमशत्रुश्चदुर्धर्षोमहापार्श्वमहोदरौ ।।।।वज्रदंष्ट्रोमहाकायस्तौचोभौशुकसारणौ ।तेतुरामेणबाणौघैस्सर्वेमर्मसुताडिताः ।।।।युद्धादपसृतास्तत्रसावशेषायुषोऽभवन् ।
শ্ৰীৰামে চকুৰ পচাৰতে জুইৰ শিখাৰ দৰে তীক্ষ্ণ ছডাল শৰেৰে ছজন নিশাচৰ ৰাক্ষসক আঘাত কৰিলে। যমশত্ৰু, দুৰ্ধৰ্ষ, মহাপাৰ্শ্ব, মহোদৰ, বজ্ৰদংষ্ট্ৰ আৰু মহাকায়, লগতে শুক আৰু সাৰণ - এই সকলোৱে ৰামৰ বাণত মৰ্মস্থলত আঘাতপ্ৰাপ্ত হৈ যুদ্ধক্ষেত্ৰৰ পৰা পলাই গ’ল।
Verse 20
तेषांरामश्शरैःषडिभःषडजघाननिशाचरान् ।।6.44.19।।निमेषान्तरमात्रेणशितैरग्निशिखोपमैः ।यमशत्रुश्चदुर्धर्षोमहापार्श्वमहोदरौ ।।6.44.20।।वज्रदंष्ट्रोमहाकायस्तौचोभौशुकसारणौ ।तेतुरामेणबाणौघैस्सर्वेमर्मसुताडिताः ।।6.44.21।।युद्धादपसृतास्तत्रसावशेषायुषोऽभवन् ।
সেই ৰণক্ষেত্ৰত মহাৰথী ৰামে সোণখচিত আৰু অগ্নিশিখাৰ দৰে উজ্জ্বল শৰসমূহৰ দ্বাৰা দহোদিশ আলোকিত কৰি তুলিলে।
Verse 21
तेषांरामश्शरैःषडिभःषडजघाननिशाचरान् ।।6.44.19।।निमेषान्तरमात्रेणशितैरग्निशिखोपमैः ।यमशत्रुश्चदुर्धर्षोमहापार्श्वमहोदरौ ।।6.44.20।।वज्रदंष्ट्रोमहाकायस्तौचोभौशुकसारणौ ।तेतुरामेणबाणौघैस्सर्वेमर्मसुताडिताः ।।6.44.21।।युद्धादपसृतास्तत्रसावशेषायुषोऽभवन् ।
আৰু যিবোৰ ভয়ংকৰ ৰাক্ষস ৰামৰ সন্মুখত থিয় হৈছিল, জুইত জপিয়াই পৰা পতংগৰ দৰে তেওঁলোকো বিনাশ হ’ল।
Verse 22
तत्रकाञ्चनचित्राङ्गैश्शरैरग्निशिखोपमैः ।।।।दिशश्चकारविमलाःप्रदिशश्चमहारथः ।
সেই ৰণক্ষেত্ৰত মহাৰথী ৰামে সোণখচিত আৰু অগ্নিশিখাৰ দৰে উজ্জ্বল শৰসমূহৰ দ্বাৰা দহোদিশ আলোকিত কৰি তুলিলে।
Verse 23
येत्वन्येराक्षसाभीमारामस्याभिमुखेस्थिताः ।।।।तेऽपिनष्टाःसमासाद्यपतङ्गाइवपावकम् ।
আৰু যিবোৰ ভয়ংকৰ ৰাক্ষস ৰামৰ সন্মুখত থিয় হৈছিল, জুইত জপিয়াই পৰা পতংগৰ দৰে তেওঁলোকো বিনাশ হ’ল।
Verse 24
सुवर्णपुङ्खैर्विशिखैस्सपतद्भिस्सहस्रशः ।।।।बभूवरजनीचित्राखद्योतैरिवशारदी ।
হাজাৰ হাজাৰ সোণৰ পাখি লগা শৰৰ বৰষুণেৰে সেই ৰাতিটো এনেদৰে জিলিকি উঠিছিল, যেন শৰৎ কালৰ ৰাতি জোনাকী পৰুৱাইহে পোহৰাই তুলিছে।
Verse 25
राक्षसानांचनिनदैर्हरीणांचापिनिस्स्वनैः ।।।।साबभूवनिशाघोराभूयोघोरतरातदा ।
ৰাক্ষসবিলাকৰ কোলাহল আৰু বানৰবিলাকৰ গৰ্জনত সেই ভয়ংকৰ ৰাতিটো তেতিয়া আৰু অধিক ভয়াবহ হৈ পৰিল।
Verse 26
तेनशब्देनमहताप्रवृद्धेनसमन्ततः ।।।।त्रिकूटःकन्दराकीर्णःप्रव्याहरदिवाचलः ।
সেই মহাশব্দ চাৰিওফালে বৃদ্ধি পোৱাত, কন্দৰাৰে ভৰা ত্ৰিকূট পৰ্বত প্ৰতিধ্বনিত হ’ল—যেন পৰ্বত নিজেই আহ্বানৰ উত্তৰ দিছে।
Verse 27
गोलाङ्गूलामहाकायास्तमसातुल्यवर्चसः ।।।।सम्परिष्वज्यबाहुभ्यांभक्षयन्रजनीचरान् ।
দীঘল লেঙুৰযুক্ত, মহাকায়, তমসাৰ সমান দীপ্তিযুক্ত বীৰসকলে বাহুদ্বয়ে ৰজনীচৰ ৰাক্ষসক অঁকোৱাই দৃঢ়ভাৱে ধৰি ৰাখি ভক্ষণ কৰিলে।
Verse 28
अङ्गदस्तुरणेशत्रूननिहन्तुंसमुपस्थितः ।।।।रावणिंनिजघानाशुसारथिंचहयानपि ।
কিন্তু অঙ্গদ ৰণত শত্ৰুসংহাৰ কৰিবলৈ দৃঢ়সঙ্কল্পে আগবাঢ়ি আহি, তৎক্ষণাৎ ৰাৱণপুত্ৰৰ সাৰথিক আৰু অশ্বসমূহকো প্ৰহাৰ কৰি পতিত কৰিলে।
Verse 29
वर्तमानेतदाघोरेसङ्ग्रामेभृशदारुणे ।।।।इन्द्रजित्तुरथंत्यक्त्वाहताश्वोहतसारथिः ।अङ्गदेनमहामायस्तत्रैवान्तरधीयत ।।।।
সেই সময়ত সেই অঘোৰ, অতি ভয়ংকৰ যুদ্ধ চলি আছিল। অংগদে ইন্দ্ৰজিতৰ ঘোঁৰা বধ কৰি সাৰথিকো নিধন কৰিলে; তেতিয়া মহামায়াবী ইন্দ্ৰজিতে ৰথ ত্যাগ কৰি তাতেই অন্তৰ্ধান হ’ল।
Verse 30
वर्तमानेतदाघोरेसङ्ग्रामेभृशदारुणे ।।6.44.29।।इन्द्रजित्तुरथंत्यक्त्वाहताश्वोहतसारथिः ।अङ्गदेनमहामायस्तत्रैवान्तरधीयत ।।6.44.30।।
সেই অঘোৰ, অতি উগ্ৰ যুদ্ধ চলি থাকোঁতে অংগদে ইন্দ্ৰজিতৰ ঘোঁৰা আৰু সাৰথিক বধ কৰিলে; সেয়ে মহামায়াধাৰী ইন্দ্ৰজিতে ৰথ এৰি তাতেই অন্তৰ্ধান হ’ল।
Verse 31
तत्कर्मवालिपुत्रस्यसर्वेदेवास्सहर्षिभिः ।तुष्टुवुःपूजनार्हस्यतौचोभौरामलक्ष्मणौ ।।।।
পূজনীয় বালিপুত্ৰৰ সেই কীৰ্তিক সকলো দেৱতাই ঋষিসকলৰ সৈতে হৰ্ষে স্তুতি কৰিলে; আৰু ৰাম-লক্ষ্মণ দুয়োও তাক প্ৰশংসা কৰিলে।
Verse 32
प्रभावंसर्वभूतानिविदुरिन्द्रजितोयुधि ।तेनतेतंमहात्मानंतुष्टाःदृष्टवाप्रधर्षितम् ।।।।
যুদ্ধত ইন্দ্ৰজিতৰ প্ৰভাৱ সকলো প্ৰাণীয়ে জানিছিল; সেয়ে সেই মহাত্মা দমন হোৱা দেখিয়েই তেওঁলোকে সন্তোষে আনন্দিত হ’ল।
Verse 33
ततःप्रहृष्टाःकपयस्ससुग्रीवविभीषणाः ।साधुसाध्वितिनेदुश्चदृष्टवाशत्रुंप्रधर्षितम् ।।।।
তেতিয়া সুগ্ৰীৱ আৰু বিভীষণসহ কপিসকল অতি হৰ্ষিত হ’ল; শত্রু দমন হোৱা দেখি “সাধু! সাধু!” বুলি গর্জন কৰিলে।
Verse 34
इन्द्रजित्तुतदातेननिर्जितोभीमकर्मणा ।संयुगेवालिपुत्रेणक्रोधंचक्रेसुदारुणम् ।।।।
কিন্তু সেই সময় ভীমকৰ্মা বালিপুত্ৰৰ সৈতে যুদ্ধত পৰাজিত ইন্দ্ৰজিতক অতি দাৰুণ ক্ৰোধে আচ্ছন্ন কৰিলে।
Verse 35
सोऽन्तर्धानगतःपापोरावणीरणकर्कशः ।अदृश्योनिशितान्बाणान्मुमोचाशनिवर्चसः ।।।।
ৰণত কটোৰ সেই পাপী ৰাৱণিপুত্ৰ অন্তৰ্ধানত প্ৰৱেশ কৰি অদৃশ্য হৈ পৰিল আৰু বজ্ৰসম দীপ্ত তীক্ষ্ণ বাণসমূহ নিক্ষেপ কৰিলে।
Verse 36
सरामंलक्ष्मणंचैवघोरैर्नागमयैश्शरैः ।बिभेदसमरेक्रुद्धःसर्वगात्रेषुराक्षसः ।।।।
সমৰত ক্ৰোধিত সেই ৰাক্ষসে ভয়ংকৰ নাগময় শৰদ্বাৰা ৰাম আৰু লক্ষ্মণ—দুয়োকে—সৰ্বগাত্ৰতে বিদ্ধ কৰি ভেদ কৰিলে।
Verse 37
माययासम्वृतस्तत्रमोहयन्राघवौयुधि ।अदृश्यस्सर्वभूतानांकूटयोधीनिशाचरः ।।।।बबन्धशरबन्धेनभ्रातरौरामलक्ष्मणौ ।
তাত মায়াৰে আৱৃত হৈ যুদ্ধত দুয়ো ৰাঘৱক মোহিত কৰি, সৰ্বভূতৰ বাবে অদৃশ্য কূটযোদ্ধা নিশাচৰে শৰবন্ধেৰে ভ্ৰাতৃ ৰাম-লক্ষ্মণক বাণবন্ধনত বেঁধি পেলালে।
Verse 38
तेनतौपुरुषव्याघ्रौक्रुद्धेनाशीविषैश्शरैः ।।।।सहसानिहतौवीरौतदाप्रैक्षन्तवानराः ।
তেতিয়া বানৰসকলে সেই দুজন পুৰুষব্যাঘ্ৰ বীৰক দেখিলে—ক্ৰোধেৰে নিক্ষিপ্ত, আশীবিষ সদৃশ বিষবাণেৰে সি হঠাতে আঘাত কৰি ভূমিত পেলাই দিছিল।
Verse 39
प्रकाशरूपस्तुतदानशक्तस्तौबाधितुंराक्षसराजपुत्रः ।मायांप्रयोक्तुंसमुपाजगामबबन्धतौराजसुतौदुरात्मा ।।।।
কিন্তু তেতিয়া ৰাক্ষসৰাজপুত্ৰে প্ৰকাশ, খোলা সমৰত সেই দুজনক দমন কৰিব নোৱাৰিলে; সেয়ে সি মায়া প্ৰয়োগলৈ আগবাঢ়িল। সেই দুষ্টচিত্তই কপটেৰে দুয়ো ৰাজসুতক বন্ধন কৰিলে।
Frequently Asked Questions
The sarga highlights the dharmic hazard of night warfare: obscured perception leads to misrecognition and accidental harm, while Indrajit’s shift to invisibility and binding tactics raises questions of fair combat versus deceptive necessity.
When clarity (prakāśa) collapses—literally through darkness and metaphorically through fear—discipline and discernment become moral safeguards; the narrative contrasts open heroism with māyā-driven assault to stress vigilance and steadiness under confusion.
Trikūṭa mountain is foregrounded as an acoustic landmark whose caves echo the battle; the sarga also preserves cultural sound-markers of war (bherī, mṛdaṅga, paṇava, śaṅkha, veṇu) that function as identifiers of epic battlefield ritual and morale.