Sarga 125
पुष्पकारोहणम् (Boarding the Puṣpaka; Honoring the Allies and Departure for Ayodhyā)
युद्धकाण्ड
এই সৰ্গত বিজয়ৰ পিছত মিলন-সমাধান আৰু অযোধ্যালৈ প্ৰস্থানৰ মঙ্গলময় আয়োজন বৰ্ণিত হৈছে। বিভীষণে ফুলেৰে সজোৱা পুষ্পক বিমান শ্ৰীৰামচন্দ্ৰক সন্মানসূচক দূৰত্বত থিয় হৈ অৰ্পণ কৰি আদেশ বিচাৰে। লক্ষ্মণে শুনি থকা অৱস্থাত ৰামে চিন্তা কৰি নীতিসদৃশ নিৰ্দেশ দিয়ে—যুদ্ধৰ ভাৰ বহন কৰা বনচৰ মিত্ৰসেনা, বানৰ আদি, ধন-ৰত্নেৰে সন্মানিত হ’ব লাগিব; কৃতজ্ঞতাই ৰাজধৰ্মৰ বৈধতা স্থিৰ ৰাখে, আৰু গুণহীন শাসকক সেনাই ত্যাগ কৰে। বিভীষণে সেইমতে মূল্যবান বস্তু বিতৰণ কৰে। সেনাসকল সন্মানিত হোৱা দেখি ৰাম উৎকৃষ্ট বিমানত আৰোহণ কৰে। সমবেত বাহিনীৰ সন্মুখত সীতা লাজেৰে নত থাকে; ৰামে স্নেহেৰে তেওঁক আলিঙ্গন কৰি সৈতে উঠায়। তাৰ পিছত ৰামে সুগ্ৰীৱসহ বানৰসকলক কিষ্কিন্ধালৈ নিজ নিজ বাহিনীসহ উভতি যাবলৈ অনুমতি দিয়ে আৰু বিভীষণক লংকাত নিৰ্ভয়, ধৰ্মময় শাসনৰ আশীৰ্বাদ দিয়ে। মিত্ৰসকলে অযোধ্যাত ৰামৰ অভিষেক দৰ্শন আৰু কৌশল্যাৰ প্ৰণাম কৰিবলৈ সঙ্গ যাব খোজে; ৰামে সন্মতি দিয়ে আৰু সকলোৱে পুষ্পকত উঠে। ৰামৰ অনুমতিক্ৰমে কুবেৰ-স্বত্বাধীন পুষ্পক আকাশলৈ উৰি উঠে, আৰু ৰাম কুবেৰসম দীপ্তিমান দেখা যায়—যুদ্ধোত্তৰ ন্যায়সঙ্গত, জ্যোতিষ্মান ৰাজসত্তাৰ প্ৰতিমূর্তি।
Shlokas
Verse 1
उपस्थितंतुतंकृत्वापुष्पकंपुष्पभूषितम् ।अविदूरेस्थितोराममित्युवाचविभीषणः ।।6.125.1।।
পুষ্পেৰে সুশোভিত পুষ্পক বিমানখন সাজু কৰি, বিভীষণ ৰামৰ ওচৰত থিয় হৈ এইদৰে ক’লে।
Verse 2
स तुबद्धाञ्जलि: प्रह्वोविनीतोराक्षसेश्वरः ।अब्रवीत्त्वरयोपेतःकिंकरोमीतिराघवम् ।।6.125.2।।
তেতিয়া ৰাক্ষসেশ্বৰ বিভীষণ বদ্ধাঞ্জলি হৈ, নতশিৰে বিনীতভাৱে ত্বৰিত গতিৰে আগবাঢ়ি ৰাঘৱক ক’লে: “হে ৰাঘৱ, মই কি কৰোঁ?”
Verse 3
तमब्रवीन्महातेजालक्ष्मणस्योपशृण्वतः ।विमृश्यराघवोवाक्यमिदंस्नेहपुरस्कृतम् ।।6.125.3।।
লক্ষ্মণে মনোযোগেৰে শুনি থাকোঁতে, মহাতেজস্বী ৰাঘৱে বিচাৰ কৰি স্নেহপূৰ্বক এই বাক্য ক’লে।
Verse 4
कृतप्रयत्नकर्माणःसर्वएववनेचराः ।रत्नैरर्थैश्चविविधैस्सम्पूज्यन्तांविभीषण ।।6.125.4।।
হে বিভীষণ, যিসকল বনচৰে প্ৰচেষ্টা কৰি কাৰ্য সিদ্ধ কৰিছে, সেই সকলোকে ৰত্ন, ধন আৰু নানাবিধ দান-উপহাৰেৰে যথোচিত সন্মান কৰা হওক।
Verse 5
सहामीभिस्त्वयालङ्कानिर्जिताराक्षसेश्वर ।हृष्टैःप्राणभयंत्यक्त्वासङ्ग्रामेष्वनिवर्तिभिः ।।6.125.5।।
হে ৰাক্ষসেশ্বৰ, এই হৃষ্ট বীৰসকলৰ সৈতে—যিসকলে প্ৰাণভয় ত্যাগ কৰি, সংগ্ৰামত কেতিয়াও পিছু হট নকৰে—তুমিয়ে লংকা জয় কৰিলা।
Verse 6
त इमेकृतकर्माणस्सर्वएववनौकसः ।धनरत्नप्रदानेनकर्मैषांसफलंकुरु ।।6.125.6।।
এই সকলো বনবাসী বানৰে নিজৰ কৰ্তব্য সম্পন্ন কৰিছে; ধন আৰু ৰত্ন দান কৰি তেওঁলোকৰ কৰ্মক সফল ফলপ্ৰদ কৰি তুলক।
Verse 7
एवंसम्मानिताश्चेतेमानार्हमानदात्वया ।भविष्यन्तिकृतज्ञेननिर्वृताहरियूथपाः ।।6.125.7।।
মৰ্যাদা দানকাৰী আপুনি যেতিয়া মৰ্যাদাৰ যোগ্য এই বানৰসেনাৰ ইউথপতিসকলক এইদৰে সন্মান কৰে, তেতিয়া তেওঁলোকে কৃতজ্ঞ হৈ সন্তুষ্ট আৰু প্ৰসন্ন থাকিব।
Verse 8
त्यागिनंसङ्ग्रहीतारंसानुक्रोशंजितेन्द्रियम् ।सर्वेततःअवगच्छन्तिसम्बोधयामिते ।।6.125.8।।
তেতিয়া সকলোৱে আপোনাক ত্যাগী, পৰিগ্ৰহ নকৰা, কৰুণাময় আৰু জিতেন্দ্ৰিয় বুলি বুজিব; সেয়েহে মই আপোনাক এইদৰে উপদেশ দিছোঁ।
Verse 9
हीनंरतिगुणैस्सर्वैरभिहन्तारमाहवे ।सेनात्यजतिसम्विग्नानृपतिंतंनरेश्वरा ।।6.125.9।।
হে নৰেশ্বৰ, যি ৰজা সকলো গুণত হীন হৈ যুঁজত কেৱল সংহাৰক হৈ পৰে, উদ্বিগ্ন সেনাই তাক ত্যাগ কৰে।
Verse 10
एवमुक्तस्तुरामेणवानरांस्तान्विभीषणः ।रत्नार्थसंविभागेनसर्वानेवाभ्यपूजयत् ।।6.125.10।।
ৰামৰ এইদৰে আদেশ পোৱাৰ পাছত, বিভীষণে সেই বানৰ নেতা সকলক ৰত্ন আৰু ধন বিতৰণ কৰি সকলোকে পূজাসহ সন্মান জনালে।
Verse 11
ततस्तान्पूजितान्दृष्टवारत्नार्थैर्हरियूथपान् ।आरुरोहतदारामस्तद्विमानमनुत्तमम् ।।6.125.11।।
তাৰ পাছত ৰত্ন-ধনেৰে পূজিত হৰি-যূথপসকলক দেখি, ৰামে সেই সময়ত সেই অনুত্তম বিমানত আৰোহণ কৰিলে।
Verse 12
अङ्केनादायवैदेहींलज्जमानांयशस्विनीम् । लक्ष्मणेनसहभ्रात्राविक्रान्तेवधनुष्मता ।।6.125.12।।
লজ্জাশীলা যশস্বিনী বৈদেহীক অঙ্কত ধৰি, ধনুৰ্ধাৰী পৰাক্ৰমী ভ্ৰাতা লক্ষ্মণৰ সৈতে ৰামে বিমানত প্ৰস্থানৰ বাবে সাজু হ’ল।
Verse 13
अब्रवीत्सविमानस्थःपूजयन्सर्वावानरान् ।सुग्रीवं च महावीर्यंकाकुत्स्थसविभीषणम् ।।6.125.13।।
বিমানত আসীন কাকুৎস্থ ৰামে সকলো বানৰক পূজা-সন্মান জনাই, মহাবীৰ্য সুগ্ৰীৱ আৰু বিভীষণক সম্বোধন কৰি ক’লে।
Verse 14
मित्रकार्यंकृतमिदंभवद्भिद्वानरर्षभाः ।अनुज्ञातामयासर्वेयथेष्टंप्रतिगच्छत ।।6.125.14।।
হে বানৰশ্ৰেষ্ঠসকল! তোমালোকেহে মিত্ৰৰ কাৰ্য এইদৰে সম্পন্ন কৰিলে। মোৰ অনুমতিত তোমালোক সকলোৱে যেথেচ্ছা প্ৰত্যাৱর্তন কৰা।
Verse 15
यत्तुकार्यंवयस्येनस्निग्धेन च हितेन च ।कृतंसुग्रीवतत्सर्वंभवताधर्मभीरुणा ।।6.125.15।।किष्किन्धांप्रतियाह्यावुस्वसैन्येनाभिसम्वृतः ।
হে সুগ্ৰীৱ! স্নেহশীল আৰু হিতৈষী বয়োজ্যেষ্ঠ মিত্ৰে যি কৰিব লাগে, ধৰ্মচ্যুতিৰ ভয়ত তুমি সেই সকলো সম্পন্ন কৰিলা। এতিয়া নিজ সৈন্যেৰে পৰিবেষ্টিত হৈ কিষ্কিন্ধালৈ শীঘ্ৰে যোৱা।
Verse 16
स्वराज्येवसलङ्कायांमयादत्तेविभीषण ।।6.125.16।।न त्वांधर्षयितुंशक्तास्सेन्द्राअपिदिवौकसः ।
হে বিভীষণ! লংকাত মই তোমাক নিজ স্বৰাজ্যৰ দৰে সাৰ্বভৌম ৰাজ্য দান কৰিলোঁ। ইন্দ্ৰসহ স্বৰ্গীয় দেৱতাসকলেও তোমাক আক্রমণ কৰিবলৈ সক্ষম নহ’ব।
Verse 17
योध्यांप्रतियास्यामिराजधानींपितुर्मम ।।6.125.17।।अभ्यनुज्ञातुमिच्छामिसर्वानामन्त्रयामिवः ।
এতিয়া মই অযোধ্যালৈ যাত্ৰা কৰিম—সেই মোৰ পিতাৰ ৰাজধানী। তোমালোক সকলোৰে অনুমতি বিচাৰোঁ; তোমালোকক সকলোকে বিদায় জনাইছোঁ।
Verse 18
वमुक्तास्तुरामेणहरीन्द्राहरयस्तथा ।।6.125.18।।ऊचुःप्राञ्जलयस्सर्वेराक्षसश्चविभीषणः ।
ৰামে এইদৰে কোৱাৰ পাছত, হৰীন্দ্ৰ সুগ্ৰীৱ আৰু আন বানৰসকল, আৰু ৰাক্ষসসকলৰ মাজত বিভীষণ—সকলোৱে কৰযোৰ কৰি এইদৰে ক’লে।
Verse 19
अयोध्यांगन्तुमिच्छामःसर्वन्नयतुनोभवान् ।।6.125.19।।मुद्युक्ताविचरिष्यामोवनान्युपननानि च ।
আমিও অযোধ্যালৈ যাবলৈ ইচ্ছা কৰোঁ; ভৱানে আমাক সকলোকে লৈ যাওক। আনন্দেৰে আপোনাৰ সৈতে চলি আমি বন আৰু উপবনতেও বিচৰণ কৰিম।
Verse 20
दृष्टवात्वामभिषेकार्ध्रंकौसल्यामभिवाद्य च ।।6.125.20।।अचिरादगमिष्यामःस्वगृहान्नृपसत्तम ।
হে নৃপসত্তম, আপোনাৰ অভিষেক দৰ্শন কৰি আৰু কৌসল্যাদেৱীক প্ৰণাম জনাই, আমি অচিৰেই নিজৰ গৃহলৈ উভতি যাম।
Verse 21
एवमुक्तस्सधर्मात्मावानरैस्सविभीषणैः ।।6.125.21।।अब्रवीद्वानरान्रामस्ससुग्रीवविभीषणान् ।
বানৰসকল আৰু বিভীষণে এইদৰে কোৱাৰ পাছত, ধৰ্মাত্মা ৰামে বানৰসকলক—আৰু সুগ্ৰীৱ আৰু বিভীষণক—উত্তৰ দিলে।
Verse 22
प्रिययतरंलब्दंयदहंससुहृज्जनः ।।6.125.22।।सर्वैर्भवद्भिःसहितःप्रीतिंलप्स्येपुरींगतः ।
মোৰ বাবে ইয়াতকৈও অধিক প্ৰিয় লাভ এই যে—মই মোৰ সুহৃদজনসহ, আপোনালোক সকলোৰে সৈতে নগৰীত গৈ তাত প্ৰীতি আৰু আনন্দ লাভ কৰিম।
Verse 23
क्षिप्रम् सुग्रीवविमानंवानरैस्सह ।।6.125.23।।त्वमप्यारोहसामात्योराक्षसेन्द्रविभीषण ।
সুগ্ৰীৱে বানৰসকলৰ সৈতে শীঘ্ৰে সুগ্ৰীৱৰ বিমানত আৰোহণ কৰক। হে ৰাক্ষসেন্দ্ৰ বিভীষণ, তুমিও তোমাৰ অমাত্যসকলৰ সৈতে তাত উঠা।
Verse 24
ततः स पुष्पकंदिव्यंसुग्रीवस्सहवानरैः ।।6.125.24।।आरुरोहमुदायुक्तःसामात्यश्चविभीषणः ।
তাৰ পাছত হৰ্ষেৰে পূৰ্ণ সুগ্ৰীৱে বানৰসকলৰ সৈতে দিৱ্য পুষ্পক বিমানত আৰোহণ কৰিলে; বিভীষণেও নিজৰ অমাত্যসকলৰ সৈতে তাত উঠিল।
Verse 25
तेष्वारूढेषुसर्वेषुकौबेरंपरमासनम् ।।6.125.25।।राघवणाभ्यनुज्ञातमुत्पपातविहायसम् ।
যেতিয়া সকলোৱে কুবেৰদেৱৰ পৰম আসন—পুষ্পক বিমাণত আৰূঢ় হ’ল, তেতিয়া ৰাঘৱৰ অনুমতিত সি আকাশলৈ উছলি উৰি উঠিল।
Verse 26
गतेनविमानेनहंसयुक्तेनभास्वता ।।6.125.26।।प्रहृष्टश्चप्रतीतश्चबभौरामःकुबेरवत् ।
হংসযুক্ত দীপ্তিমান বিমানে আকাশপথে গমন কৰোঁতে, প্ৰহৃষ্ট আৰু তৃপ্ত ৰাম কুবেৰদেৱৰ দৰে দ্যুতিমান হৈ শোভা পালে।
Verse 27
বানৰ, ভালুক আৰু পৰাক্ৰমী ৰাক্ষসসকলেও—সকলোৱে—সেই আশ্চৰ্য বিমানে ঠেলাঠেলি নোহোৱাকৈ, পৰ্যাপ্ত ঠাই লৈ, আৰামেৰে বহিল।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Rāma’s insistence that allies who endured the war be materially honored; the implied dilemma is whether a new regime can claim legitimacy without gratitude—Rāma frames reward as a moral and political necessity.
Virtue-based leadership is sustained by kṛtajñatā (recognizing service) and dāna (generous recompense); a ruler lacking guṇas loses the loyalty of the army, whereas compassionate restraint and gratitude stabilize sovereignty.
Laṅkā and Kiṣkindhā mark the war’s theater and the ally-kingdom’s return, while Ayodhyā and Kauśalyā signal the homecoming and forthcoming consecration; the Puṣpaka (Kubera’s vimāna) functions as a cultural emblem of divine-sanctioned transit and royal radiance.