Yuddha Kanda Sarga 73 - Valmiki Ramayana | Assamese | Vedapath

Valmiki

Yuddha KandaSarga 7375 Verses

Sarga 73

इन्द्रजितः ब्रह्मास्त्र-यागः तथा वानरसेनाविध्वंसः (Indrajit’s Brahmastra Rite and the Crushing of the Vanara Host)

युद्धकाण्ड

সৰ্গ ৭৩ত অৱশিষ্ট ৰাক্ষসসকলে ৰাৱণক জনায় যে দেৱান্তক, ত্ৰিশিৰস আৰু অতিকায় আদি প্ৰধান বীৰ নিহত হৈছে। শোক আৰু ৰণনীতি-চিন্তাত ৰাৱণ বিমূঢ় হ’লে ইন্দ্ৰজিতে তেওঁক সান্ত্বনা দিয়ে আৰু ৰাম-লক্ষ্মণক নিপাত কৰাৰ প্ৰতিজ্ঞা কৰে। শঙ্খ-নগৰা, ছত্ৰ আৰু চামৰ-চৌৰীৰ ৰাজসিক-সৈনিক আড়ম্বৰে সৈতে তেওঁ যুদ্ধভূমিলৈ গমন কৰে। যুদ্ধভূমিত উপস্থিত হৈ ইন্দ্ৰজিতে সুৰক্ষা-বেষ্টনী স্থাপন কৰে আৰু হোম সম্পন্ন কৰে; তাত অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰকেই যজ্ঞীয় উপাদানৰ দৰে ব্যৱহাৰ কৰা হয়। ধোঁৱাবিহীন অগ্নি প্ৰজ্বলিত হয় আৰু বিজয়সূচক শুভ লক্ষণ দেখা যায়; অগ্নিদেৱে আহুতি গ্ৰহণ কৰে। তাৰ পাছত ইন্দ্ৰজিতে ব্ৰহ্মাস্ত্ৰ আহ্বান কৰি ৰথ আৰু ধনুক শক্তিসম্পন্ন কৰে, ফলত গ্ৰহ-নক্ষত্ৰ পৰ্যন্ত কম্পন উঠে। মায়াৰে অদৃশ্য হৈ তেওঁ বাণ আৰু অস্ত্ৰৰ জাল বিস্তাৰ কৰি বৰ্ষণ কৰে; তাতে বানৰসেনা বিধ্বস্ত হয় আৰু হনুমান, সুগ্ৰীৱ, অঙ্গদ, জাম্বৱান, নল আদি মহাবীৰ আহত হয়। ৰামে ব্ৰহ্মাস্ত্ৰৰ উৎস চিনাক্ত কৰি লক্ষ্মণক স্থিৰচিত্তে তাৰ বৰ্ষা সহিবলৈ উপদেশ দিয়ে। ৰাম-লক্ষ্মণ আঘাতপ্ৰাপ্ত আৰু সেনা বিমনস্ক দেখিয়েই ইন্দ্ৰজিতে বিজয়গর্জন কৰি লংকালৈ উভতি গৈ পিতাক সফলতাৰ সংবাদ জনায়।

Shlokas

Verse 1

ततोहतान्राक्षसपुङ्गवांस्तान् देवान्तकादित्रिशिरोतिकायान् ।रक्षोगणास्तत्रहतावशिष्टास्तेरावणायत्वरिताश्शशंसुः ।।।।

তাৰ পাছত তাত সংহাৰৰ পৰা বাচি থকা ৰাক্ষসগণ—অৱশিষ্ট জীৱিতসকল—দ্ৰুতগতিতে ৰাৱণৰ ওচৰলৈ গৈ, তেওঁলোকৰ অগ্ৰগণ্য দেৱান্তক, ত্ৰিশিৰ আৰু অতিকায় নিহিত হৈছে বুলি সংবাদ দিলে।

Verse 2

ततोहतांस्तान् सहसानिशम्यराजामुमोहपरिप्लुताक्षः ।पुत्रक्षयंभ्रातृवधं च घोरंविचिन्त्यराजाविपुलंप्रदध्यौ ।।।।

তাৰ পিছত তেওঁলোক হঠাতে নিহত হোৱা বুলি শুনি, অশ্ৰুপ্লুত নয়নে ৰজা মূৰ্ছিত হ’ল। পুত্ৰক্ষয় আৰু ভ্ৰাতৃবধৰ ভয়ংকৰ দুঃখ চিন্তা কৰি ৰজা গভীৰ ভাবনাত নিমগ্ন হ’ল।

Verse 3

ततस्तुराजानमुदीक्ष्यदीनंशोकार्णवेसम्परिपुप्लुवानम् ।रथर्षभोराक्षसराजसूनुस्तमिन्द्रजिद्वाक्यमिदंबभाषे ।।।।

তাৰ পাছত শোকসাগৰত ডুবি যোৱা যেন দীন ৰজাক দেখি, ৰথযোদ্ধাসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ ৰাৱণপুত্ৰ ইন্দ্ৰজিতে তেওঁক এই বাক্য ক’লে।

Verse 4

न तात मोहंपरिगन्तुमर्हसियत्रेन्द्रजिजजीवतिराक्षसेन्द्र ।नेन्द्रारिबाणाभिहतोहिकश्चित्प्राणान् समर्थस्समरेऽभिपातुम् ।।।।

“হে ৰাক্ষসেন্দ্ৰ, প্ৰিয় তাত! যেতিয়ালৈকে ইন্দ্ৰজিত্ জীৱিত আছে, তেতিয়ালৈকে তুমি মোহত পতিত হ’ব নালাগে। কিয়নো ইন্দ্ৰৰ শত্রুৰ বাণে সমৰত আঘাতপ্ৰাপ্ত কোনো জনেই প্ৰাণ ৰক্ষা কৰিবলৈ সক্ষম নহয়।”

Verse 5

पश्याद्यरामंसहलक्ष्मणेनमद्बाणनिर्भिन्नविकीर्णदेहम् ।गतायुषंभूमितलेशयानंशितैश्शरैराचितसर्वगात्रम् ।।।।

"এতিয়া ৰাম আৰু লক্ষ্মণক চোৱা: মোৰ বাণেৰে তেওঁলোকৰ শৰীৰ ছিন্ন-ভিন্ন হৈ গৈছে, তেওঁলোকৰ জীৱন শেষ হৈ গৈছে, মাটিত পৰি আছে, আৰু প্ৰতিটো অংগ তীক্ষ্ণ বাণেৰে ভৰি আছে।"

Verse 6

इमांप्रतिज्ञांशृणुशक्रशत्रोःसुनिश्चितांपौरुषदैवयुक्ताम् ।अद्यैवरामंसहलक्ष्मणेनसन्तर्पयिष्यामिशरैरमोघैः ।।।।

“শক্রশত্ৰুৰ এই প্ৰতিজ্ঞা শুনা—পৌৰুষ আৰু দৈৱশক্তিৰে যুক্ত, দৃঢ়নিশ্চিত: আজিেই মই অমোঘ শৰৰে লক্ষ্মণসহিত শ্ৰীৰামক সম্পূৰ্ণৰূপে আৱৰি সন্তৰ্পিত কৰিম।”}]}

Verse 7

अद्येन्द्रवैवस्वतविष्णुमित्रसाध्याश्चवैश्वानरचन्द्रसूर्याः ।द्रक्ष्यन्तुमेविक्रममप्रमेयंविष्णोरिवोग्रंबलियज्ञवाटे ।।।।

আজি ইন্দ্ৰ, বৈৱস্বত, বিষ্ণু, মিত্ৰ, সাধ্যগণ, বৈশ্বানৰ, চন্দ্ৰ আৰু সূৰ্য—মোৰ অপ্ৰমেয় বিক্ৰম দৰ্শন কৰক; বলিৰ যজ্ঞৱাটত বিষ্ণুৰ উগ্ৰ বল তেওঁলোকে যিদৰে দেখিছিল, তেনেদৰে।

Verse 8

स एवमुक्त्वात्रिदशेन्द्रशत्रुरापृच्छयराजानमदीनसत्त्वः ।समारुरोहानितुल्यवेगंरथंखरश्रेष्ठसमाधियुक्तम् ।।।।

এইদৰে কৈ, ত্ৰিদশেন্দ্ৰৰ শত্রু সি—অদীনসত্ত্ব ধাৰণ কৰি—ৰাজাক বিদায় জনাই, বতাহৰ দৰে অতুল বেগৱান আৰু শ্ৰেষ্ঠ গধেৰে যোজিত ৰথত আৰোহণ কৰিলে।

Verse 9

तमास्थायमहातेजारथंहरिरथोपमम् ।जगामसहसातत्रयत्रयुद्धमरिन्दमः ।।।।

মহাতেজস্বী সি, ইন্দ্ৰৰ ৰথৰ সদৃশ দীপ্তিমান সেই ৰথত আৰোহণ কৰি, শত্রুদমন ইন্দ্ৰজিত্ য’ত যুদ্ধ তীব্ৰ হৈ উঠিছিল তাত সহসাই গ’ল।

Verse 10

तंप्रस्थितंमहात्मानमनुजग्मुर्महाबलाः ।सम्हर्षमाणाबहनोधनुष्प्रवरपाणयः ।।।।गजस्कन्धगताःकेचित्केचित्प्रवरवाजिभिः ।व्याघ्रवृश्चिकमार्जारखरोरोष्ट्रैश्चभुजङ्गमैः ।।।।वराहैश्श्वापदैस्सिंहैर्जम्बुकैःपर्वतोपमैः ।काकहंसमयूरैश्चराक्षसाभीमविक्रमाः ।।।।प्रासमुद्गरनिस्त्रिंशपरश्वथगदाधराः ।भुशुण्डिमुद्गरायष्टिशतघ्नीपरिघायुधा ।।।।

সেই মহাত্মা যেতিয়া প্ৰস্থান কৰিলে, তেতিয়া অতি বলৱান বহু ৰাক্ষস হৰ্ষে উল্লসিত হৈ, শ্ৰেষ্ঠ ধনু ধৰি তেওঁৰ পিছে পিছে অনুসৰণ কৰিলে।

Verse 11

तंप्रस्थितंमहात्मानमनुजग्मुर्महाबलाः ।सम्हर्षमाणाबहनोधनुष्प्रवरपाणयः ।।6.73.10।।गजस्कन्धगताःकेचित्केचित्प्रवरवाजिभिः ।व्याघ्रवृश्चिकमार्जारखरोरोष्ट्रैश्चभुजङ्गमैः ।।6.73.11।।वराहैश्श्वापदैस्सिंहैर्जम्बुकैःपर्वतोपमैः ।काकहंसमयूरैश्चराक्षसाभीमविक्रमाः ।।6.73.12।।प्रासमुद्गरनिस्त्रिंशपरश्वथगदाधराः ।भुशुण्डिमुद्गरायष्टिशतघ्नीपरिघायुधा ।।6.73.13।।

কিছুমানে হাতীৰ পিঠিত উঠিছিল, কিছুমানে শ্ৰেষ্ঠ ঘোঁৰাত; আন কিছুমানে বাঘ, বিচ্ছু, মেকুৰী, গাধা, উট আৰু সাপৰ ওপৰতো আৰোহণ কৰিছিল।

Verse 12

ভয়ংকৰ পৰাক্ৰমী সেই ৰাক্ষসসকলে বৰাহ, বনৰীয়া জন্তু, সিংহ, পৰ্বতসম বিশাল জম্বুকৰ ওপৰত, আৰু কাক, হাঁহ (হংস) আৰু ময়ূৰৰ ওপৰতো আৰোহণ কৰিলে।

Verse 13

তেওঁলোকে প্ৰাস, মুদ্গৰ, নিস্ত্ৰিংশ (খড়্গ), পৰশু আৰু গদা ধাৰণ কৰিছিল; লগতে ভূশুণ্ডী, মুদ্গৰায়ষ্টি, লৌহদণ্ড, শতঘ্নী আৰু পৰিঘ আদি অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰে সজ্জিত আছিল।

Verse 14

स शङ्खनिनदैःपूर्णैर्भेरीणांचापिनिस्स्वनैः ।जगामत्रिदशेन्द्रास्तूयमानोनिशाचरैः ।।।।

শঙ্খৰ পূৰ্ণ নিনাদ আৰু ভেৰীৰ গম্ভীৰ ধ্বনিৰ মাজত, নিশাচৰসকলৰ স্তৱে স্তুত হৈ, দেৱৰাজ ইন্দ্ৰৰ বৈৰী সেইজন আগবাঢ়ি গ’ল।

Verse 15

स शङ्खशशिवर्णेनछत्रेणरिपुसूदनः ।रराजप्रतिपूर्णेननभश्चन्द्रमसायथा ।।।।

শঙ্খ আৰু চন্দ্ৰসম শ্বেত ছত্ৰ ধাৰণ কৰা সেই শত্রুসূদন, আকাশত পূৰ্ণিমাৰ চন্দ্ৰমাৰ দৰে দীপ্তিমানে শোভা পালে।

Verse 16

अवीज्यतततोवीरोहैमैर्हेमविभूषितैः ।चारुचामरमुख्यैश्चमुख्यस्सर्वधनुष्मताम् ।।।।

তাৰ পিছত, সকলো ধনুৰ্ধৰৰ মাজত অগ্ৰণী সেই বীৰক, সুৱৰ্ণ দণ্ডযুক্ত আৰু সোনাৰে অলংকৃত মনোৰম চামৰেৰে বীজনা কৰা হ’ল।

Verse 17

स तुदृष्टवाविनिर्यान्तंबलेनमहातावृतम् ।राक्षसाधिपतिश्रशीमान् रावणःपुत्रमब्रवीत् ।।।।

বৃহৎ সেনাৰে বেষ্টিত হৈ পুত্ৰে প্ৰস্থান কৰা দেখি, শ্ৰীমান ৰাক্ষসাধিপতি ৰাৱণে পুত্ৰক সম্বোধন কৰি ক’লে।

Verse 18

त्वमप्रतिरथःपुत्रत्वयावैवासवोजितः ।किम्पुनर्मानुषंधृष्यंनिहनिष्यसिराघवम् ।।।।तथोक्तोराक्षसेन्द्रेणप्रत्यगृह्णान्महाशिषः ।

“পুত্ৰ, তুমি অপ্রতীৰথ; তোমাৰ দ্বাৰাই বাচৱ (ইন্দ্ৰ)ও জয়প্ৰাপ্ত হৈছে। তেন্তে ধৃষ্ট মানৱ ৰাঘৱক—কেৱল মানুহক—তুমি কিয় নিধন নকৰিবা?” ৰাক্ষসেন্দ্ৰৰ এই বাক্য শুনি তেওঁ মহা আশীৰ্বাদসমূহ গ্ৰহণ কৰিলে।

Verse 19

तस्त्विन्द्रजितालङ्कासूर्यप्रतिमतेजसा ।।।।रराजाप्रतिवीर्येणद्यौरिवार्केणभास्वता ।

তেতিয়া সূৰ্যসম তেজস্বী আৰু অপ্ৰতিম পৰাক্ৰমী ইন্দ্ৰজিতৰ দ্বাৰা লংকা দীপ্তিময় হৈ উঠিল; যেন ভাস্বান অৰ্কে দ্যৌৰিব আকাশ উজ্জ্বল হয়।

Verse 20

सम्प्राप्यमहातेजायुद्धभूमिमरिन्दमः ।।।।स्थापयामासरक्षांसिरथंप्रतिसमन्ततः ।

যুদ্ধভূমিত উপস্থিত হৈ মহাতেজস্বী অরিদমন সি নিজৰ ৰথৰ চাৰিওফালে ৰাক্ষসসকলক স্থাপন কৰি ৰক্ষাৰ বলয় গঢ়িলে।

Verse 21

ततस्तुहुतभोक्तारंहुतभुक्सदृशप्रभः ।।।।जुहावराक्षसश्रेष्ठोमन्त्रवद्विधिवत्तदा ।

তাৰ পাছত অগ্নিসদৃশ প্ৰভাযুক্ত ৰাক্ষসশ্ৰেষ্ঠজনে মন্ত্ৰোচ্চাৰণসহ বিধিবৎ হুতভোক্তা অগ্নিদেৱক হৱন অৰ্পণ কৰিলে।

Verse 22

सहविर्लाजसंस्कारैर्माल्यगन्धपुरस्कृतैः ।।।।जुहुवेपावकंतत्रराक्षनेन्द्रःप्रतापवान् ।

তাত প্ৰতাপৱান ৰাক্ষসেন্দ্ৰই লাজা-সংস্কৃত হৱি, পুষ্পমালা আৰু সুগন্ধ আগত ৰাখি পাৱক অগ্নিত হৱন অৰ্পণ কৰিলে।

Verse 23

शस्त्राणिशरपत्राणिसमिधोऽथविभीतकाः ।।।।लोहितानि च वासांसिस्रुवंकार्ष्णायसंतथा ।

সেই বিধিত শস্ত্ৰ আৰু শৰপত্ৰ ‘পত্ৰ’সদৃশ আছিল; বিভীতক কাঠ সমিধা হৈছিল; লোহিত বস্ত্ৰ ব্যৱহৃত হৈছিল, আৰু স্ৰুৱো কৃ্ষ্ণায়স—ক’লা লোহাৰ—নিৰ্মিত আছিল।

Verse 24

सतत्राग्निंसमास्तीर्यशरपत्रैस्सतोमरैः ।।।।छागस्यकृष्णवर्णस्यगळंजग्राहजीवतः ।

তাত তেওঁ শৰপত্ৰ আৰু সতোমৰ সদৃশ সমিধা-সামগ্ৰীৰে অগ্নি বিছাই, হোমাৰ্থে জীৱন্ত কৃষ্ণবৰ্ণ ছাগটোক গলধৰি ধৰিলে।

Verse 25

सकृदेवसमिद्धस्यविधूमस्यमहार्चिषः ।।।।बभूवुस्तानिलिङ्गानिविजयंयान्यदर्शयन् ।

ধূমৰহিত মহাজ্বালাময় অগ্নি একেবাৰে প্ৰজ্বলিত হোৱাৰ লগে লগে, বিজয় সূচক সেই শুভ লক্ষণসমূহ প্ৰকাশ পালে।

Verse 26

प्रदक्षिणावर्तशिखस्तप्तकाञ्चनभूषणः ।।6.72.26।।हविस्तत्प्रतिजग्राहपावकस्स्वयमास्थितः ।

প্ৰদক্ষিণাৱৰ্ত শিখাযুক্ত আৰু তপ্ত কাঁচনৰ দৰে ভূষণেৰে বিভূষিত পাৱক স্বয়ং প্ৰত্যক্ষ হৈ, সেই হৱিষ্য নিজেই গ্ৰহণ কৰিলে।

Verse 26

Verse 27

सोऽस्त्रमाहारयामासब्राह्ममिन्द्ररिपुस्तदा ।।।।धनुश्चात्मरथंचैवसर्वंतत्राभ्यमन्त्रयत् ।

তেতিয়া ইন্দ্ৰজিতে ব্ৰাহ্মাস্ত্ৰ আহ্বান কৰি, তাত মন্ত্রবলে নিজৰ ধনু আৰু নিজৰ ৰথসহ সকলোকে সেই কাৰ্যাৰ্থে অভিমন্ত্রিত কৰিলে।

Verse 28

तस्मिन्नाहूयमानेस्त्रेहूयमाने च पावके ।।।।सार्धंग्रहेन्दुनक्षत्रैर्वितत्रासनभस्थ्सलम् ।

যেতিয়া সেই অস্ত্ৰ আহ্বান কৰা হৈছিল আৰু পাৱকত আহুতি দিয়া হৈছিল, তেতিয়া গ্ৰহ, চন্দ্ৰ আৰু নক্ষত্ৰসহ সমগ্ৰ আকাশমণ্ডল ভয়ত কঁপি উঠিল।

Verse 29

स पावकंपावकदीप्ततेजाहुत्वामहेन्द्रप्रतिमप्रभावः ।स चापबाणासिरथाश्वसूतःखेऽन्तर्दधेऽत्मानमचिन्त्यरूपः ।।।।

পাৱকৰ দৰে দীপ্ত তেজস্বী, মহেন্দ্ৰসদৃশ প্ৰভাৱশালী অচিন্ত্যৰূপ ইন্দ্ৰজিতে অগ্নিত আহুতি অৰ্পণ কৰি; ধনু-বাণ, খড়্গ, ৰথ, অশ্ব আৰু সাৰথিসহ আকাশত অন্তৰ্ধান হ’ল।

Verse 30

ततोहयरथाकीर्णंपताकाध्वजशोभितम् ।निर्ययौराक्षसबलंनर्दमानंययुत्सया ।।।।

তাৰ পাছত অশ্ব আৰু ৰথেৰে ঘনভাৱে ভৰ্তি, পতাকা-ধ্বজেৰে শোভিত ৰাক্ষসসেনা যুদ্ধেচ্ছাৰে গর্জন কৰি বাহিৰলৈ ওলাই গ’ল।

Verse 31

तेशरैर्बहुभिश्चित्रैस्तीक्ष्णवेगैरलङ्कृतैः ।तोमरैरङ्कुशैश्चापिवानरान् जघ्नुराहवे ।।।।

যুদ্ধত তেওঁলোকে তীক্ষ্ণ বেগযুক্ত বহু বিচিত্ৰ শৰৰে, আৰু তদুপৰি তোমৰ আৰু অঙ্কুশেৰেো, বানৰসকলক আঘাত কৰিলে।

Verse 32

रावणिस्तुततस्सङ्कृद्धस्तान्निरीक्ष्यनिशाचरान् ।हृष्टाभवन्तोयुध्यन्तुवानराणांजिघांसया ।।।।

তাৰ পাছত ৰাৱণপুত্ৰ ৰাৱণি ক্ৰুদ্ধ হৈ সেই নিশাচৰসকলক চাই ক’লে: “হৃষ্ট হওঁক; বানৰসকলক বধ কৰাৰ অভিপ্ৰায়ে যুদ্ধ কৰক।”

Verse 33

ततस्तेराक्षसास्सर्वेनर्धन्तोजयकाङ्क्षिणः ।अभ्यवर्षंस्ततोघोरान्वानरान् शरवृष्टिभिः ।।।।

তেতিয়া সেই সকলো ৰাক্ষস গর্জন কৰি, জয়ৰ আকাঙ্ক্ষাৰে, বানৰসকলৰ ওপৰত ভয়ংকৰ শৰবৃষ্টি বৰষালে।

Verse 34

स तुनालीकनाराचैर्गदाभिर्मुसलैरपि ।रक्षोभिस्सम्वृतस्सङ्ख्येवानरान् विचकर्त ह ।।।।

কিন্তু যুদ্ধৰ ঘোৰ সংঘৰ্ষত ৰাক্ষসসকলৰ আৱৰণত থাকি, সি নালীক-নাৰাচ শৰ, গদা আৰু মুসল আদিৰে বানৰসকলক চিৰি পেলালে।

Verse 35

तेवध्यमानास्समरेवानराःपादपायुधाः ।अभ्यवर्षन्तसहसारावणिंशैलपादपैः ।।।।

সমৰত বধ হ’বলৈ ধৰিলেও, গছক অস্ত্ৰ কৰা বানৰসকলে হঠাতে ৰাৱণিৰ ওপৰত শিলা আৰু গছৰ গুঁড়ি বৰষালে।

Verse 36

इन्द्रजित्तुतदाक्रुद्धोमहातेजामहाबलः ।वानराणांशरीराणिव्यधमद्रावणात्मजः ।।।।

তেতিয়া মহাতেজস্বী মহাবলী ৰাৱণাত্মজ ইন্দ্ৰজিত ক্ৰুদ্ধ হৈ বানৰসকলৰ দেহত প্ৰচণ্ড আঘাত হানিলে।

Verse 37

शरेणैकेन च हरीन्नवपञ्च च सप्त च ।बिभेदसमरेक्रुद्धोराक्षसान् संप्रहर्षयन् ।।।।

সমৰত ক্ৰুদ্ধ হৈ সি কিছুমান বানৰক এটা শৰেই, আৰু কিছুমানক নৱ, পাঁচ বা সাতটা শৰৰে ভেদ কৰি, ৰাক্ষসসকলক হৰ্ষিত কৰিলে।

Verse 38

स शरैस्सूर्यसङ्काशैश्शातकुम्भविभूषितैः ।वानरान् समरेवीरःप्रममाथसुदुर्जयः ।।।।

সূৰ্য্যসম দীপ্তিমান আৰু শাতকুম্ভ-সুৱৰ্ণে বিভূষিত শৰসমূহেৰে, অজেয় সেই বীৰে সমৰত বানৰসকলক চূৰ্ণ-বিচূৰ্ণ কৰি পেলালে।

Verse 39

तेभिन्नगात्रास्समरेवानराश्शरपीडिताः ।पेतुर्मथितसङ्कल्पास्सुरैरिवमहासुराः ।।।।

সমৰত শৰপীড়িত, অঙ্গ-প্ৰত্যঙ্গ ভগ্ন আৰু সংকল্প বিচলিত সেই বানৰসকল, দেৱসকলে নিধন কৰা মহাসুৰসকলৰ দৰে ভূমিত পতিত হ’ল।

Verse 40

तंतपन्तमिवादित्यंघोरैर्बाणगभस्तिभिः ।अभ्यधावन्तसङ्कृद्धास्सम्युगेवानरर्षभाः ।।।।

ভয়ংকৰ বাণৰূপ গাভস্তিৰে সূৰ্য্যৰ দৰে দহি উঠা তেওঁৰ দিশে, সম্যুগত ক্ৰুদ্ধ বানৰশ্ৰেষ্ঠসকল ধাৱমান হ’ল।

Verse 41

ततस्तुवानरास्सर्वेभिन्नदेहाविचेतसः ।व्यथिताविद्रवन्तिस्मरुधिरेणसमुक्षिताः ।।।।

তাৰ পাছত সকলো বানৰ—দেহ ছিন্নভিন্ন, চেতনা বিহ্বল—ব্যথিত হৈ ৰক্তে সিক্ত অৱস্থাত দিশে-দিশে দৌৰি ফুৰিবলৈ ধৰিলে।

Verse 42

रामस्यार्थेपराक्रम्यवानरास्त्यक्तजीविताः ।नर्दन्तस्तेऽभिवृत्तास्तुसमरेसशिलायुधाः ।।।।

ৰামৰ হিতাৰ্থে পৰাক্ৰম কৰি বানৰসকলে প্ৰাণ ত্যাগ কৰিবলৈও উদ্যত হ’ল; শিলা-আয়ুধ ধৰি গর্জন কৰি সমৰত পিছু নোহোৱাকৈ আগুৱাই গ’ল।

Verse 43

तेद्रुमैःपर्वताग्रैश्चशिलाभिश्चप्लवङ्गमाः ।अभ्यवर्षन्तसमरेरावणिंपर्यवस्थिताः ।।।।

সেই প্লৱংগমসকলে দ্ৰুম, পৰ্বতশিখৰ আৰু শিলা লৈ সমৰত পুনৰ ঘেৰি ৰাৱণিৰ ওপৰত বৰ্ষাৰ দৰে নিক্ষেপ কৰিলে।

Verse 44

तद्रुमाणांशिलानां च वर्षंप्राणहरंमहत् ।व्यपोहतमहातेजारावणिस्समितिंजयः ।।।।

তেতিয়া মহাতেজস্বী, সমিতিজয়ী ৰাৱণিয়ে দ্ৰুম আৰু শিলাৰ সেই প্ৰাণহৰ মহাবৰ্ষণ প্ৰতিৰোধ কৰি আঁতৰাই দিলে।

Verse 45

ततःपावकसङ्काशैश्शरैराशीविषोपमैः ।वानराणामनीकानिबिभेदसमरेप्रभुः ।।।।

তাৰ পাছত পাৱকসদৃশ দীপ্ত আৰু আশীবিষসদৃশ ঘাতক শৰদ্বাৰা সেই প্ৰভু যোদ্ধাই সমৰত বানৰসেনাৰ অণিকসমূহ ভেদি পেলালে।

Verse 46

अष्टादशशरैस्तीक्ष्णैस्सविदद्वागन्धमादनम् ।विव्याथनवभिश्चैवनलंदूरादवस्थितम् ।।।।

অষ্টাদশ তীক্ষ্ণ শৰৰে সি গন্ধমাদনক বিদ্ধ কৰিলে; আৰু দূৰত অৱস্থিত নলক নৱটি শৰৰে অতিশয় ব্যথিত কৰি তুলিলে।

Verse 47

सप्तभिस्तुमहावीर्योमैन्दंमर्मविदारणैः ।पञ्चभिर्विशिखैश्चैवगजंविव्याथसंयुगे ।।।।

সেই মহাবীৰে সাতপাট মৰ্মভেদী বাণেৰে মৈন্দক আঘাত কৰিলে আৰু সেই একেই যুদ্ধত তেওঁ গজক পাঁচপাট বাণেৰে বিদ্ধ কৰিলে।

Verse 48

जाम्बवन्तंतुदशभिर्नीलंत्रिंशद्भिरेव च ।सुग्रीवमृषभंचैवसोऽङ्गदंद्विविधंतथा ।।।।घोरैर्दत्तवरैस्तीक्ष्णैर्निष्प्राणानकरोत्तदा ।

তাৰপাছত তেওঁ জাম্বৱানৰ ওপৰত দহপাট, নীলৰ ওপৰত ত্ৰিশপাট, আৰু সুগ্ৰীৱ, ঋষভ, অংগদ আৰু দ্বিবিদৰ ওপৰত বৰদানপ্ৰাপ্ত তীক্ষ্ণ বাণ বৰ্ষণ কৰিলে, যাৰ ফলত তেওঁলোক নিপ্ৰাণ হৈ পৰিল।

Verse 49

अन्यानपितदामुख्यान्वानरान् बहुभिश्शरैः ।।।।अर्दयामाससङ्कृद्धःकालानगिरिवमूर्छितः ।

আৰু তেতিয়া, ক্ৰোধত জ্বলি উঠি, তেওঁ অসংখ্য বাণেৰে আন বহুতো প্ৰধান বানৰক আক্ৰমণ কৰিলে, যেন প্ৰলয়কালৰ জুইহে নিয়ন্ত্ৰণহীনভাৱে জ্বলি উঠিছে।

Verse 50

सशरैस्सूर्यसङ्काशैस्सुमुक्सैशशीघ्रगामिभिः ।।।।वानराणामनीकानिनिर्ममन्थमहारणे ।

সূৰ্যৰ দৰে উজ্জ্বল, দ্ৰুতগামী আৰু সুনিপুণভাৱে নিক্ষেপ কৰা বাণেৰে তেওঁ সেই মহাযুদ্ধত বানৰ সেনাক মথনি মাৰি পেলালে।

Verse 51

आकुलांवानरींसेनांशरजालेनमोहिताम् ।।।।हृष्टस्सपरयाप्रीत्याददर्शक्षतजोक्षिताम् ।

শৰজালত মোহিত হৈ ব্যাকুল হোৱা, ৰক্তে সিঞ্চিত বানৰ সেনাক দেখি সি পৰম প্ৰীতিত হৃষ্ট হৈ আনন্দিত হ’ল।

Verse 52

वानरेवमहातेजाराक्षसेन्द्रात्मजोबली ।।।।संसृज्यबाणवर्षं च शस्त्रवर्षं च दारुणम् ।ममर्दवानरानीकमिन्द्रजित्त्वरितोबली ।।।।

এইদৰে মহাতেজস্বী, বলৱান ৰাক্ষসেন্দ্ৰৰ পুত্ৰ ইন্দ্ৰজিতে ত্বৰিতে ভয়ংকৰ বাণবৃষ্টি আৰু শস্ত্ৰবৃষ্টি সৃষ্ট কৰি বানৰ বাহিনীক মৰ্দন কৰিলে।

Verse 53

वानरेवमहातेजाराक्षसेन्द्रात्मजोबली ।।6.73.52।।संसृज्यबाणवर्षं च शस्त्रवर्षं च दारुणम् ।ममर्दवानरानीकमिन्द्रजित्त्वरितोबली ।।6.73.53।।

ভয়ংকৰ বাণবৃষ্টি আৰু শস্ত্ৰবৃষ্টি সৃষ্ট কৰি, বলৱান আৰু ত্বৰিত ইন্দ্ৰজিতে বানৰ বাহিনীক মৰ্দন কৰিলে।

Verse 54

स्वसैन्यमुत्सृज्यसमेत्यतूर्णंमहारणेवानरवाहिनीषु ।अदृश्यमानश्शरजालमुग्रंववर्षनीलाम्बुधरोयथाम्बु ।।।।

নিজ সৈন্য ত্যাগ কৰি সি ত্বৰিতে মহাৰণত বানৰ বাহিনীৰ মাজলৈ সোমাল; অদৃশ্য হৈ থাকি সি উগ্ৰ শৰজাল বৰষালে—যেন নীল মেঘে জল বৰষায়।

Verse 55

तेशक्रजिद्बाणविशीर्णदेहामायाहताविस्वरमुन्नदन्तः ।रणेनिपेतुर्हरयोऽद्रिकल्पायथेन्द्रवज्राभिहतानगेन्द्राः ।।।।

ইন্দ্ৰজিতৰ বাণে দেহ বিদীৰ্ণ হোৱা, মায়াৰে আঘাতপ্ৰাপ্ত হৈ কৰ্কশ স্বৰে চিঞৰি উঠা পৰ্বতসদৃশ বানৰসকল ৰণত লুটি পৰিল—যেন ইন্দ্ৰবজ্ৰে আঘাত কৰা মহান পৰ্বতশিখৰসমূহ।

Verse 56

तेकेवलंसन्ददृशुशशिताग्रान्बाणान्रणेवानरवाहिनीषु ।मायानिगूढंतुसुरेन्द्रशत्रुं न चावृतंराक्षसमभ्यपश्यन् ।।।।

ৰণত বানৰবাহিনীয়ে কেৱল চন্দ্ৰশিখৰ-সদৃশ তীক্ষ্ণাগ্ৰ বাণবোৰ বৰ্ষিত হোৱা দেখিলে; মায়াৰে গোপন সুৰেন্দ্ৰশত্ৰু ৰাক্ষসক তেওঁলোকে নেদেখিলে, তথাপি অস্ত্ৰবোৰে আঘাত কৰি থাকিল।

Verse 57

ततस्सरक्षोधिपतिर्महात्मासर्वादिशोबाणगणैशशिताग्रैः ।प्रच्छादयामासरविप्रकाशैर्विपादयामास च वानरेन्द्रान् ।।।।

তাৰ পিছত সেই মহাত্মা ৰাক্ষসাধিপতিয়ে সূৰ্যপ্ৰকাশ-সদৃশ দীপ্ত তীক্ষ্ণাগ্ৰ বাণগণৰে সকলো দিশ আৱৰি পেলাই, বানৰেন্দ্ৰসকলক ভূমিত পতিত কৰিলে।

Verse 58

स शूलनिस्त्रिंशपरश्वधानिव्याविध्यदीप्तानलसन्निभानि ।सविस्फुलिङ्गोज्ज्वलपावकानिववर्षतीव्रंप्लवगेन्द्रसैन्ये ।।।।

সেইজনে শূল, নিস্ত্ৰিংশ (খড়্গ) আৰু পৰশু আদি শস্ত্ৰ দীপ্ত অগ্নিৰ দৰে ঘূৰাই নিক্ষেপ কৰিলে; স্ফুলিঙেৰে উজ্জ্বল জ্বালাৰ সমান সেয়া প্লৱগেন্দ্ৰসেনাৰ ওপৰত তীব্ৰভাৱে বৰ্ষিল।

Verse 59

ततोज्वलनसङ्काशैश्शरैर्वानरयूथपाः ।ताडिताश्शक्रजिद्बाणैःप्रफुल्लाइवकिंशुकाः ।।।।

তাৰ পিছত জ্বলন্ত অগ্নিৰ দৰে দীপ্ত শৰে—শক্রজিতৰ বাণে আঘাতপ্ৰাপ্ত বানৰযূথপতিসকল—প্ৰফুল্ল কিঞ্চুক গছৰ দৰে দেখা দিল।

Verse 60

तेन्योन्यमभिसर्पन्तोनिनदन्तश्चविस्वरम् ।राक्षसेन्द्रास्त्रनिर्भिन्नानिपेतुर्वानरर्षभाः ।।।।

ৰাক্ষসেন্দ্ৰৰ অস্ত্ৰে বিদ্ধ হোৱা সেই বানৰশ্ৰেষ্ঠসকলে পৰস্পৰৰ ফালে ধাৱিত হ’ল; স্বৰ ভাঙি যোৱা দৰে কৰুণ নিনাদ কৰি কৰি ভূমিত লুটাই পৰিল।

Verse 61

उदीक्षमाणागगनंकेचिन्नेत्रेषुताडिताः ।शरैर्विविशुरन्योन्यंपेतुश्चजगतीतले ।।।।

কিছুমানে আকাশলৈ চাই আছিল; শৰবোৰে তেওঁলোকৰ চকুত আঘাত কৰিলে। পৰস্পৰক আঁকোৱালি ধৰি ধৰি তেওঁলোক ভূমিত পৰি গ’ল।

Verse 62

हनूमन्तं च सुग्रीवमङ्गदंगन्धमादनम् ।जाम्बवन्तंसुषेणं च वेगदर्शिनमेव च ।।।।मैन्दं च द्विविदंनीलंगवाक्षंगजगोमुभौ ।केसरिंहरिलोमानंविद्युद्धंष्ट्रं च वानरम् ।।।।सूर्याननंज्योतिमुखंतथादधिमुखंहरिम् ।पावकाक्षनळंचैवकुमुदंचैववानरम् ।।।।प्रसैश्शूलैश्शितैर्बाणैरिन्द्रजिन्मन्त्रसम्हितैः ।विव्याधहरिशार्दूलान् सर्वांस्तान्राक्षसोत्तमः ।।।।

ইন্দ্ৰজিতে বানৰসেনাৰ অগ্ৰগণ্য বীৰ—হনুমান, সুগ্ৰীৱ, অংগদ, গন্ধমাদন, জাম্বৱান, সুষেণ আৰু বেগদৰ্শিন—কেও বাণে আঘাত কৰি ভূমিত পেলাই দিলে।

Verse 63

हनूमन्तं च सुग्रीवमङ्गदंगन्धमादनम् ।जाम्बवन्तंसुषेणं च वेगदर्शिनमेव च ।।6.73.62।।मैन्दं च द्विविदंनीलंगवाक्षंगजगोमुभौ ।केसरिंहरिलोमानंविद्युद्धंष्ट्रं च वानरम् ।।6.73.63।।सूर्याननंज्योतिमुखंतथादधिमुखंहरिम् ।पावकाक्षनळंचैवकुमुदंचैववानरम् ।।6.73.64।।प्रसैश्शूलैश्शितैर्बाणैरिन्द्रजिन्मन्त्रसम्हितैः ।विव्याधहरिशार्दूलान् सर्वांस्तान्राक्षसोत्तमः ।।6.73.65।।

সেও মাইন্দ, দ্বিৱিদ, নীল, গৱাক্ষ, গজ আৰু গোমুখ—তদুপৰি কেশৰী, হৰিলোমান আৰু বিদ্যুদ্দংষ্ট্ৰ নামৰ পৰাক্ৰমী বানৰসকলকো আঘাত কৰি পেলাই দিলে।

Verse 64

সেও সূৰ্যানন, জ্যোতিমুখ আৰু দধিমুখ বানৰক, লগতে পাৱকাক্ষকো আঘাত কৰিলে; তদুপৰি নল আৰু কুমুদ—প্ৰসিদ্ধ বানৰবীৰসকলকো ভূমিত পেলাই দিলে।

Verse 65

মন্ত্ৰসংহিত তীক্ষ্ণ বাণ, ভালা আৰু শূলৰে ৰাক্ষসোত্তম ইন্দ্ৰজিতে বানৰসেনাৰ ‘হৰিশাৰ্দূল’ সদৃশ সকলোকে বিদ্ধ কৰিলে।

Verse 66

स वैगदाभिर्हरियूथमुख्यान्निर्भिद्यबाणैस्तपनीयवङ्खैः ।ववर्षरामंशरवृष्टिजालैस्सलक्ष्मणंभास्कररमशिकल्पैः ।।।।

গদা আৰু তপনীয় (সুৱৰ্ণবৰ্ণ) বাণেৰে বানৰযূথৰ মুখ্যসকলক ভেদি, সূৰ্যকিৰণসদৃশ দীপ্ত শৰৰ জালবৃষ্টি লক্ষ্মণসহিত ৰামৰ ওপৰত বৰ্ষালে।

Verse 67

स बाणवर्षैरभिवृष्यमाणोधारानिपातानिवतानच्नित्य ।समीक्षमाणःपरमाद्भुतश्रीरामतदालक्ष्मणमित्युवाच ।।।।

বাণবৃষ্টি তেওঁৰ ওপৰত পৰি থাকিলেও, পৰম অদ্ভুতশ্ৰীযুক্ত ৰামে তাক বৰষুণৰ ধাৰাৰ দৰে নিৰ্বিকাৰভাৱে চাই, তাৰ পাছত ‘লক্ষ্মণ’ বুলি ক’লে।

Verse 68

असौपुनर्लक्ष्मणराक्षसेन्द्रोब्रह्मास्त्रमाश्रित्यसुरेन्द्रशत्रुः ।निपातयित्वाहरिसैन्यमुग्रमस्मान्शरैरर्दयतिप्रसक्तः ।।।।

‘লক্ষ্মণ, এই ৰাক্ষসেন্দ্ৰ—সুৰেন্দ্ৰৰ শত্রু—ব্ৰহ্মাস্ত্ৰৰ আশ্ৰয় লৈ, উগ্ৰ বানৰসেনাক পতিত কৰি, এতিয়া অবিৰত শৰেৰে আমাক পীড়া দিছে।’

Verse 69

स्वयम्भुवादत्तवरोमहात्मा ।समाहितोन्तर्हितभीमकायः ।कथंनुशक्योयुधिनष्टदेहोनिहन्तुमद्येन्द्रजिदुद्यतास्त्रः ।।।।

‘স্বয়ম্ভূ (ব্ৰহ্মা)ৰ পৰা বৰ লাভ কৰা মহাত্মা, সমাহিত হৈ ভীমকায়ক অন্তৰ্হিত কৰে; যুঁজত যাৰ দেহ দৃষ্ট নহয়, সদা উদ্যতাস্ত্ৰ ইন্দ্ৰজিতক আজি কেনেকৈ নিধন কৰিব পাৰি?’

Verse 70

मन्येस्वयम्भुर्भगवानच्नित्योयस्यैतदस्त्रंप्रभवश्चयोऽस्य ।बाणावपातास्त्वमिहाद्यधीमन्मयासहाव्यग्रमनास्सहस्व ।।।।

মই ভাবোঁ যে স্বয়ম্ভূ ভগৱান ব্ৰহ্মা অচিন্ত্য; এই অস্ত্ৰ তেওঁৰেই, আৰু ইয়াৰ প্ৰভাৱো তেওঁৰ পৰাই উদ্ভৱ। সেয়ে, হে ধীমন, আজি ইয়াত মোৰ সৈতে মন অব্যগ্ৰ ৰাখি এই বাণবৃষ্টি সহন কৰা।

Verse 71

प्रच्छादयत्येषहिराक्षसेन्द्रस्सर्वाधिशस्सायकवृष्टिजालैः ।एतच्चसर्वंपतिताग्य्रशूरं न भ्राजतेवानरराजसैन्यम्।। ।।

কাৰণ এই ৰাক্ষসেন্দ্ৰ (ইন্দ্ৰজিত্) সৰ্ব দিশে বাণবৃষ্টিৰ ঘন জালেৰে ৰণক্ষেত্ৰ আচ্ছাদিত কৰিছে। সেয়ে অগ্ৰশূৰ বীৰসকল পতিত হোৱাত বানৰৰাজৰ সমগ্ৰ সেনা এতিয়া যুঁজত আর দীপ্তিমান নহয়।

Verse 72

आवांतुदृष्टवापतितौविसंज्ञौनिवृत्तयुद्दौगतरोषहर्षे ।ध्रुवंप्रवेक्ष्यत्यमरारिवासमसौसमादायरणाग्रलक्ष्मीम् ।।।।

কিন্তু আমাক দুয়োকে পতিত, সংজ্ঞাহীন—যুদ্ধ নিবৃত্ত, ৰোষ আৰু হর্ষ ক্ষয়প্ৰাপ্ত—দেখি, সি নিশ্চয়েই অমৰাৰিসকলৰ নিবাস লংকাত প্ৰৱেশ কৰিব; ৰণাগ্ৰৰ বিজয়লক্ষ্মী সি লাভ কৰিলে বুলি ভাবি।

Verse 73

ततस्तुताविन्द्रजिदस्त्रजालैर्भभूवतुस्तत्रतथाविशस्तौ ।स चापितौतत्रविदर्शयित्वाननादहर्षाद्युधिराक्षसेन्द्रः ।।।।

তাৰ পাছত তাত ইন্দ্ৰজিতৰ অস্ত্ৰজালে বিদ্ধ হৈ সেই দুয়ো তেনেদৰেই ধৰণীত লুটাই পৰিল। আৰু ৰণক্ষেত্ৰত তেওঁলোকক সেই অৱস্থাত দেখি ৰাক্ষসেন্দ্ৰে হর্ষত যুঁজত গর্জন কৰি নাদ তুলিলে।

Verse 74

सतत्तदावानरसैन्यमेवंरामं च सङ्ख्येसहलक्ष्मणेन ।विषादयित्वासहसाविवेशपुरींदशग्रीवभुजाभिगुप्ताम् ।।।।सन्स्तूयमानस्सतुयातुधानैः ।पत्रे च सर्वंहृषितोऽभ्युवाच ।।।।

এইদৰে সি বানৰসেনাক আৰু ৰণমধ্যত লক্ষ্মণসহ শ্ৰীৰামকো বিষাদত নিমজ্জিত কৰি, সহসাই দশগ্ৰীৱৰ বাহুৰে সুৰক্ষিত লংকাপুৰীত প্ৰৱেশ কৰিলে। ৰাক্ষসসকলৰ স্তুতি লাভ কৰি হৃষ্টচিত্তে পিতৃৰ আগত সকলো কথা আনন্দেৰে নিবেদন কৰিলে।

Frequently Asked Questions

What specific ethical dilemma or action is presented in this Sarga?

The pivotal action is Indrajit’s concealed assault (māyā-nigūḍha) empowered by a Brahmāstra invocation; the episode foregrounds the tension between martial effectiveness and the ethical ambiguity of invisible, ritual-amplified violence in a dharma-framed war.

What is the philosophical takeaway (Upadesha) of this chapter's dialogue?

Rāma’s instruction to Lakṣmaṇa emphasizes disciplined composure (avyagra-manāḥ) and clear discernment: when confronted with overwhelming, divinely-sourced force, the righteous response includes steadiness, accurate attribution of causality, and refusal to collapse into panic.

Which geographical or cultural landmarks are highlighted here?

The narrative pivots between Laṅkā (as the fortified rākṣasa capital) and the yuddha-bhūmi (battlefield), while highlighting Vedic ritual culture through the homa setting—mantra-recitation, offerings, and omens—recast in a militarized register.