Sarga 57
प्रहस्तनिर्याणम् — Prahasta’s Departure and the Muster of the Rakshasa Host
युद्धकाण्ड
সৰ্গ ৫৭ত অকম্পনৰ মৃত্যুৰ ধাক্কাৰ পৰা কাহিনী ৰাক্ষসসকলৰ সুসংগঠিত প্ৰতিআক্রমণলৈ ঘূৰে। ক্ৰোধে দগ্ধ কিন্তু মুখমণ্ডল ফিকে ৰাৱণ মন্ত্ৰীসকলৰ সৈতে পৰামৰ্শ কৰে, লংকাৰ ৰক্ষাস্থানসমূহ পৰিদৰ্শন কৰে আৰু যুদ্ধ-বিশাৰদ প্ৰহস্তক সম্বোধন কৰি কয় যে হঠাৎ পীড়িত নগৰীক উদ্ধাৰ কৰিবলৈ দৃঢ় নেতৃত্ব প্ৰয়োজন। সংকট সমাধানযোগ্য বুলি দেখুৱাই তেওঁ বিকল্প ভাৰবাহক (নিজে, কুম্ভকৰ্ণ, ইন্দ্ৰজিত, নিকুম্ভ)ৰ নামো লয়, তথাপি তৎক্ষণাৎ সেনা সংগ্ৰহৰ দায়িত্ব প্ৰহস্তকেই অৰ্পণ কৰে। প্ৰহস্ত উপদেশময় ভাষাত আগৰ আলোচনা স্মৰণ কৰাই কয়—সীতাক উভতাই দিয়া কল্যাণকৰ পথ; অস্বীকাৰ কৰিলে যুদ্ধ অনিবার্য। তথাপি তেওঁ ৰাজভক্তি প্ৰকাশ কৰে, পোৱা সন্মান-উপহাৰ স্বীকাৰ কৰে আৰু যুদ্ধত প্ৰাণোৎসৰ্গৰ প্ৰতিজ্ঞা কৰে। তেওঁ সেনাপতিসকলক মহাবাহিনী সমবেত কৰিবলৈ আদেশ দিয়ে; লংকা শস্ত্ৰসজ্জিত, গজসম বীৰেৰে ভৰি উঠে আৰু অগ্নিহোম, ব্ৰাহ্মণ-সন্মান, অভিষিক্ত মালা আদি বিধি সম্পন্ন হয়। প্ৰহস্ত সৰ্পধ্বজা, সুবৰ্ণজাল আৰু গম্ভীৰ গর্জনযুক্ত ৰথত উঠি সহচৰসহ যাত্ৰা কৰে; ঢোল-নগৰা, শঙ্খ আৰু ভয়ংকৰ ধ্বনিয়ে পথ কঁপাই তোলে। কিন্তু লগে লগে অশুভ লক্ষণ দেখা দিয়ে—বামাৱর্তে চক্ৰাকাৰে উৰা মাংসভোজী পাখি, উল্কাপাত, প্ৰচণ্ড বতাহ, শিয়ালৰ ডাক, ৰক্তবৃষ্টি, ধ্বজাত গৃধ্ৰ আৰু সাৰথিৰ চাবুক সৰি যোৱা—যিয়ে বাহ্যিক ঐশ্বৰ্যৰ মাজতো বিনাশৰ সংকেত দিয়ে। বাণৰসেনা গছ-শিল লৈ সাজু হয়, দুয়োপক্ষৰ ললকাৰ বাঢ়ে; প্ৰহস্ত জয়লালসাত অগ্নিত পতঙ্গৰ দৰে বাণৰদলত প্ৰৱেশ কৰে, আৰু সৰ্গে অহংকাৰ, অশুভ-চিহ্নযুক্ত আগ্ৰাসন আৰু যুদ্ধৰ কৰুণ গতি প্ৰকাশ কৰে।
Shlokas
Verse 1
अकम्पनवधंश्रुत्वाक्रुद्धोवैराक्षसेश्वरः ।किञ्चिददीनमुखश्चापिसचिवांस्तानुदैक्षत ।।।।
অকাম্পনৰ বধৰ সংবাদ শুনি ৰাক্ষসেশ্বৰ ক্ৰুদ্ধ হ’ল; তথাপি মুখখন কিছু ম্লান হোৱা যেন, তেওঁ নিজৰ সেই মন্ত্ৰীসকলৰ ফালে দৃষ্টি দিলে।
Verse 2
सतुध्यात्वामुहूर्तंतुमन्त्रिभिस्संविचार्यच ।ततस्तुरावणःपूर्वदिवसेराक्षसाधिपः ।।।।पुरींपरिययौलङ्कांसर्वगुल्मानवेक्षितुम् ।
তাৰ পাছত ৰাক্ষসাধিপ ৰাৱণে কিছুক্ষণ ধ্যান কৰি, মন্ত্ৰীসকলৰ সৈতে পৰামৰ্শ কৰি, পূৰ্বাহ্নত লংকাপুৰী পৰিভ্ৰমণ কৰি সকলো গুল্ম (সেনা চকী) পৰিদৰ্শন কৰিবলৈ ওলাই গ’ল।
Verse 3
तांराक्षसगणैर्गुप्तांगुल्मैर्बहुभिरावृताम् ।।।।ददर्शनगरींलङ्कांपताकाध्वजमालिनीम् ।
তেওঁ লংকা নগৰীখন দেখিলে—ৰাক্ষসগণৰ দ্বাৰা সু-ৰক্ষিত, বহু গুল্ম (চৌকি)য়ে চাৰিওফালে আৱৃত, আৰু পতাকা-ধ্বজাৰ শ্ৰেণীৰে শোভিত।
Verse 4
रुद्धांतुनगरींदृष्टवारावणोराक्षसेश्वरः ।।।।उवाचात्महितंकालेप्रहस्तंयुद्धकोविदम् ।
নগৰী অৱৰুদ্ধ হোৱা দেখি, ৰাক্ষসেশ্বৰ ৰাৱণে সেই সংকটকালত নিজৰ হিতৰ বাবে যুদ্ধকুশলী প্ৰহস্তক ক’লে।
Verse 5
पुरस्योपनिविष्टस्यसहसापीडितस्यवा ।।।।नान्यंयुद्धात्प्रपश्यामिमोक्षंयुद्धविशारद ।
এই নগৰী অৱৰোধিত আৰু হঠাতে কঠোৰভাৱে পীড়িত; হে যুদ্ধবিশাৰদ, যুদ্ধৰ বাহিৰে মই আন কোনো মুক্তিৰ পথ নেদেখোঁ।
Verse 6
अहंवाकुम्भकर्णोवात्वंवासेनापतिर्मम ।।।।इन्द्रजिद्वानिकुम्भोवावहेयुर्भारमीदृशम् ।
এনে ধৰণৰ ভাৰ মই বা কুম্ভকৰ্ণ, বা তুমি—মোৰ সেনাপতি—বা ইন্দ্ৰজিত, বা নিকুম্ভ—ইহঁতৰ মাজৰ কোনো এজনেই বহন কৰিব পাৰে।
Verse 7
सत्वंबलमतश्शीघ्रमादायपरिगृह्यच ।।।।विजयायाभिनिर्याहियत्रसर्वेवनौकसः ।
সেয়ে তুমি তৎক্ষণাৎ সেনাবল লৈ, নেতৃত্ব গ্ৰহণ কৰি, য’ত সকলো বনৌকস একত্ৰ হৈছে তাত বিজয়ৰ বাবে আগবাঢ়ি যা।
Verse 8
निर्याणायादेवतेनूनंचपलाहरिवाहिनी ।।।।नर्दतांराक्षसेन्द्राणांश्रुत्वानादंद्रविष्यति ।
তুমি যেতিয়াই বাহিৰ হ’ব, ৰাক্ষসেন্দ্ৰসকলৰ গর্জনৰ কোলাহল শুনি চঞ্চল বানৰ-বাহিনী নিশ্চয় দৌৰি পলাই যাব।
Verse 9
चपलाह्यविनीताश्चचलचित्ताश्चवानराः ।।।।नसहिष्यन्तितेनादंसिंहनादमिवद्विपाः ।
কাৰণ বানৰসকল চঞ্চল, অবিনীত আৰু চলচিত্ত; সিহঁতে তোমাৰ সিংহনাদ সদৃশ গর্জন সহিব নোৱাৰে—যেনেকৈ দ্বিপসকল সিংহনাদ সহ্য কৰিব নোৱাৰে।
Verse 10
विद्रुतेचबलेतस्मिन् रामःसौमित्रिणासह ।।।।अवशस्तेनिरालम्बःप्रहस्तवशमेष्यति ।
“যেতিয়া সেই বাহিনী পলাই যাব, তেতিয়া সৌমিত্ৰিসহ শ্ৰীৰাম নিৰালম্ব আৰু অসহায় হৈ, হে প্ৰহস্ত, তোমাৰ বশত পৰিব।”
Verse 11
आपत्संशयिताश्रेयोनात्रनिस्संशयीकृता ।।।।प्रतिलोमानुलोमंवायद्वानोमन्यसेहितम् ।
আপদকালত শ্ৰেয় কি, সেয়া সন্দেহজনক হৈ পৰে; ইয়াত একোৱেই নিঃসন্দেহে স্থিৰ নহয়। সেয়ে প্ৰতিকূল হওক বা অনুকূল, যি পথক তুমি সত্য হিতকাৰী বুলি মানা, তাক বিবেচনা কৰি সিদ্ধান্ত লোৱা।
Verse 12
रावणेनैवमुक्तस्तुप्रहस्तोवाहिनीपतिः ।।।।राक्षसेन्द्रमुवाचेदमसुरेन्द्रमिवोशना ।
ৰাৱণে এনেদৰে কোৱাৰ পাছত, বাহিনীপাতি প্ৰহস্তে উশনা যিদৰে একদা অসুৰেন্দ্ৰক কৈছিল, তেনেদৰেই ৰাক্ষসেন্দ্ৰক এই বাক্য ক’লে।
Verse 13
राजन्मन्त्रितपूर्वंनःकुशलैस्सहमन्त्रिभिः ।।।।विवादश्चापिनोवृत्तस्समवेक्ष्यपरस्परम् ।
হে ৰাজন, কুশল মন্ত্ৰীসকলৰ সৈতে আমি আগতেই এই বিষয়ে মন্ত্ৰণা কৰিছিলোঁ; আৰু পৰস্পৰে বিবেচনা কৰি চোৱাৰ ফলত আমাৰ মাজত মতভেদো উদ্ভৱ হ’ল।
Verse 14
प्रदानेनतुसीतायाःश्रेयोव्यवसितंमया ।।।।अप्रदानेपुनर्युद्धंदृष्टमेत्तथैवनः ।
সীতাদেৱীক প্ৰত্যাৰ্পণ কৰাটোৱেই শ্ৰেয় বুলি মই স্থিৰ কৰিছোঁ। কিন্তু যদি তেওঁক নেদিয়া হয়, তেন্তে পুনৰ যুদ্ধ অনিবার্য—এইদৰে আমাকো তেনেকৈয়ে দেখা যায়।
Verse 15
सोऽहंदानैश्चमानैश्चसततंपूजितस्त्वया ।।।।सान्त्वैश्चविविधैःकालेकिंनकुर्यांहितंतव ।
দান আৰু মান-সম্মানেৰে, আৰু সময়ে সময়ে নানাবিধ সান্ত্বনাবচনেৰে তুমি সদায় মোক পূজিত কৰি আহিছা। সেয়ে এতিয়া যোগ্য সময়ত মই তোমাৰ হিত কিয় নকৰিম?
Verse 16
नहिमेजीवितंरक्ष्यंपुत्रदारधनानिच ।।।।त्वंपश्यमांजुहूषन्तंत्वदर्थेजीवितंयुधि ।
মোৰ বাবে জীৱন ৰক্ষা কৰিবলগীয়া নহয়; পুত্ৰ-দাৰা বা ধনো নহয়। তুমি চোৱা—তোমাৰ নিমিত্তে যুদ্ধত মই জীৱন হোম কৰিবলৈ প্ৰস্তুত।
Verse 17
एवमुक्त्वातुभर्तारंरावणंवाहिनीपतिः ।।।।उवाचेदंबलाध्यक्षान्प्रहस्तःपुरतःस्थितान् ।
এইদৰে নিজৰ স্বামী ৰাৱণক কৈ, বাহিনীপাতি প্ৰহস্তে সন্মুখত থিয় হৈ থকা বলাধ্যক্ষসকলক এইদৰে সম্বোধন কৰিলে।
Verse 18
मेशीघ्रंराक्षसानांमहाद्बलम् ।।।।मद्भाणाब्दावेगेनहतानांशनिचरणाजिरे ।अद्यहृष्यन्तुमांसादाःपक्षिणःकाननौकसां ।।।।
“মোৰ সৈতে ৰাক্ষসসকলৰ মহাবল শীঘ্ৰে একত্ৰ কৰি ৰণভূমিলৈ আন। আজি মোৰ বাণৰ বতাহ-ধুমুহাৰ দৰে বেগেৰে নিহতা লোকসকলৰ ওপৰত বনবাসী মাংসভোজী পক্ষীবোৰ হৰ্ষিত হ’ব,” বুলি প্ৰহস্তে ক’লে।
Verse 19
मेशीघ्रंराक्षसानांमहाद्बलम् ।।6.57.18।।मद्भाणाब्दावेगेनहतानांशनिचरणाजिरे ।अद्यहृष्यन्तुमांसादाःपक्षिणःकाननौकसां ।।6.57.19।।
“মোৰ সৈতে ৰাক্ষসসকলৰ মহাবল শীঘ্ৰে একত্ৰ কৰি ৰণভূমিলৈ আন। আজি মোৰ বাণৰ বতাহ-ধুমুহাৰ দৰে বেগেৰে নিহতা লোকসকলৰ ওপৰত বনবাসী মাংসভোজী পক্ষীবোৰ হৰ্ষিত হ’ব,” বুলি প্ৰহস্তে ক’লে।
Verse 20
इत्युक्तास्तेप्रहस्तेनबलाध्यक्षा: कृतत्वरा: ।बलमुद्योजयामासुस्तस्मिन्राक्षसमन्दिरे ।।।।
প্ৰহস্তে এইদৰে কোৱাত বলাধ্যক্ষসকল তৎক্ষণাৎ ত্বৰিত হৈ, সেই ৰাক্ষস-দুৰ্গত সেনাবল সাজু কৰিবলৈ লাগিল।
Verse 21
साबभूवमुहूर्तेननिग्मर्नानाविधायुधैः ।लङ्काराक्षसवीरैस्तैर्गजैरिवसमाकुला ।।।।
অল্প মুহূৰ্ততে নানা বিধ অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰধাৰী সেই ৰাক্ষস বীৰসকলৰ দ্বাৰা লংকা গজসমূহেৰে ভৰি থকা স্থানৰ দৰে গিজগিজাই উঠিল।
Verse 22
हुताशनंतर्पयतांब्राह्मणांश्चनमस्यताम् ।आज्यगन्धप्रतिवहःसुरभिर्मारुतोववौ ।।।।
তেওঁলোকে হুতাশনক আহুতি দি তৰ্পণ কৰি আৰু ব্ৰাহ্মণসকলক নমস্কাৰ কৰোঁতে, ঘিউৰ সুগন্ধ বহন কৰা সুৰভি মাৰুত ববলৈ ধৰিলে।
Verse 23
स्रजश्चविविधाकाराजगृहुस्त्वभिमन्त्रिताः ।सङ्ग्रामसज्जाःसम्हृष्टाधरायन्राक्षसास्तदा ।।।।
তাৰ পাছত যুদ্ধসজ্জিত আৰু হৰ্ষিত ৰাক্ষসসকলে মন্ত্ৰেৰে অভিমন্ত্ৰিত নানা আকাৰৰ মালাসমূহ গ্ৰহণ কৰি ধাৰণ কৰিলে।
Verse 24
सधनुष्काःकवचिनोवेगादाप्लुत्यराक्षसाः ।रावणंप्रेक्ष्यराजानंप्रहस्तंपर्यवारयन् ।।।।
ধনুৰ্ধাৰী আৰু কবচধাৰী ৰাক্ষসসকলে বেগেৰে ধাৱমান হৈ আহিল; ৰজা ৰাৱণক দৰ্শন কৰি তেওঁলোকে তৎক্ষণাৎ প্ৰহস্তক ঘেৰি ধৰিলে।
Verse 25
अथामन्त्ऱ्यतुराजानंभेरीमाहत्यभैरवाम् ।आरुरोहरथंयुक्तःप्रहस्तस्सज्जकल्पितम् ।।।।हयैर्महाजवैर्युक्तंसम्यक्सूतसुसंयतम् ।महाजलदनिर्घोषंसाक्षाच्चन्द्रार्कभास्वरम् ।।।।उरगध्वजदुर्धर्षंसुवरूथंस्ववस्करम् ।सुवर्णजालसंयुक्तंप्रहसन्तमिवश्रिया ।।।।
তাৰ পাছত ৰজাক অনুমতি লৈ আৰু ভয়ংকৰ ভেৰী বজাই, প্ৰহস্ত যুদ্ধৰ বাবে সজাই থোৱা ৰথত আৰোহণ কৰিলে—মহাবেগী অশ্বেৰে যুক্ত, কুশল সূতে সম্যক নিয়ন্ত্ৰিত, মহামেঘৰ গর্জনৰ দৰে নিৰ্ঘোষ কৰা, চন্দ্ৰ-সূৰ্যৰ দৰে দীপ্ত; ধ্বজাত উৰগ-চিহ্নধাৰী, দুঃসাহসিকৰ বাবে দুঃস্পৰ্শ, দৃঢ় বৰুথ আৰু প্ৰহৰীৰে সুৰক্ষিত; সুবৰ্ণজালৰে অলংকৃত, যেন শ্ৰীৰ ঐশ্বৰ্য্যে হাঁহি উঠা।
Verse 26
अथामन्त्ऱ्यतुराजानंभेरीमाहत्यभैरवाम् ।आरुरोहरथंयुक्तःप्रहस्तस्सज्जकल्पितम् ।।6.57.25।।हयैर्महाजवैर्युक्तंसम्यक्सूतसुसंयतम् ।महाजलदनिर्घोषंसाक्षाच्चन्द्रार्कभास्वरम् ।।6.57.26।।उरगध्वजदुर्धर्षंसुवरूथंस्ववस्करम् ।सुवर्णजालसंयुक्तंप्रहसन्तमिवश्रिया ।।6.57.27।।
তাৰ পিছত প্ৰহস্তে নিজৰ ৰথত আৰোহণ কৰিলে—মহাবেগী অশ্বেৰে যুক্ত আৰু নিপুণ সাৰথিয়ে সম্যক নিয়ন্ত্ৰিত; সি মহামেঘৰ গর্জনৰ দৰে নিৰ্ঘোষ কৰি, চন্দ্ৰ-সূৰ্যৰ দৰে দীপ্তিমান আছিল।
Verse 27
अथामन्त्ऱ्यतुराजानंभेरीमाहत्यभैरवाम् ।आरुरोहरथंयुक्तःप्रहस्तस्सज्जकल्पितम् ।।6.57.25।।हयैर्महाजवैर्युक्तंसम्यक्सूतसुसंयतम् ।महाजलदनिर्घोषंसाक्षाच्चन्द्रार्कभास्वरम् ।।6.57.26।।उरगध्वजदुर्धर्षंसुवरूथंस्ववस्करम् ।सुवर्णजालसंयुक्तंप्रहसन्तमिवश्रिया ।।6.57.27।।
সেই ৰথৰ ধ্বজত উৰগ-চিহ্ন আছিল; সি দুৰ্ধর্ষ, সুৰক্ষাবৰূথ আৰু সংঘাত-নিবাৰক ৰক্ষাসাধনেৰে যুক্ত, সুবৰ্ণজালেৰে সংযুক্ত—শ্ৰীৰ বৈভৱত যেন মৃদু হাঁহি দিয়া দৰে লাগিছিল।
Verse 28
ततस्तंरथमास्थायरावणार्पितशासनः ।लङ्कायानिर्ययौतूर्णंबलेनमहतावृतः ।।।।
তাৰ পিছত সেই ৰথত আসীন হৈ, ৰাৱণৰ আদেশ শিৰোধাৰ্য কৰি, প্ৰহস্ত মহাসেনাৰে আৱৃত হৈ লংকাৰ পৰা ত্বৰিতে প্ৰস্থান কৰিলে।
Verse 29
ततोदुन्धुभिनिर्घोषःपर्जन्यनिनदोपमः ।वादित्राणांचनिनदःपूरयन्निवमेदिनीम् ।।।।शुश्रुवेशङ्खशब्दश्चप्रयातेवाहिनीपतौ ।
যেতিয়া বাহিনীপতি প্ৰস্থান কৰিলে, তেতিয়া দুন্দুভিৰ নিৰ্ঘোষ পর্জন্যৰ গর্জনৰ দৰে উঠিল; বাদ্যযন্ত্ৰৰ নিনাদে যেন মেদিনী পূৰাই পেলালে। প্ৰয়াণকালত শঙ্খধ্বনিও শোনা গ’ল।
Verse 30
निनदन्तस्स्वरान्घोरान्राक्षसाजग्मुरग्रतः ।।।।भीमरूपामहाकायाःप्रहस्तस्यपुरस्सराः ।
ভীষণ ৰূপ আৰু মহাকায় ৰাক্ষসসকলে ঘোৰ স্বৰৰে গর্জন কৰি আগফালে আগবাঢ়িল; প্ৰহস্তৰ অগ্ৰদল হিচাপে তেওঁলোকে আগত চলিল।
Verse 31
नरान्तकःकुम्भहनुर्महानादस्समुन्नतः ।।।।प्रहस्तसचिवाह्येतेनिर्ययुःपरिवार्यतम् ।
নৰান্তক, কুম্ভহনু, মহানাদ আৰু সমুন্নত—এইসকল প্ৰহস্তৰ সহায়ক; তেওঁক চাৰিওফালে ঘেৰি সৈতে সৈতে ওলাই গ’ল।
Verse 32
व्यूढेनेवसुघोरेणपूर्वद्वारात्सनिर्ययौ ।।।।गजयूथनिकाशेनबलेनमहतावृतः ।
অতি ঘোৰ যুদ্ধবিউহৰ দৰে সজ্জিত হৈ তেওঁ পূৰ্বদ্বাৰৰ পৰা ওলাই আহিল; হাতীৰ জাকৰ দৰে দেখা বৃহৎ সেনাই তেওঁক চাৰিওফালে আৱৃত কৰিছিল।
Verse 33
सागरप्रतिमौघेनवृतस्तेनबलेनसः ।।।।प्रहस्तोनिर्ययौक्रुद्धःकालान्तकयमोपमः ।
সাগৰৰ প্ৰচণ্ড ঢৌ-প্ৰবাহৰ দৰে সেই সেনাদ্বাৰা আৱৃত হৈ প্ৰহস্ত ক্ৰোধেৰে বাহিৰ ওলাই গ’ল; সংহাৰ-ৰূপে তেওঁ কাল, অন্তক আৰু যমৰ সদৃশ দেখা দিছিল।
Verse 34
तस्यनिर्याणघोषेणराक्षसानांचनर्दताम् ।।।।लङ्कायांसर्वभूतानिविनेदुर्विकृतैस्स्वरैः ।
তেওঁৰ প্ৰস্থান-ঘোষ আৰু ৰাক্ষসসকলৰ গর্জনত লংকাৰ সকলো প্ৰাণী বিকৃত, অস্বাভাৱিক স্বৰে কাতৰনাদ কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 35
व्यभ्रमाकाशमाविश्यमांसशोणितभोजनाः ।।।।मण्डलान्यपसव्यानिखगाश्चक्रूरथंप्रति ।
মাংস-শোণিত ভক্ষণকাৰী গৃধ্ৰাদি খগবোৰ আকাশলৈ উৰি উঠি, ৰথৰ চাৰিওফালে অপসব্যভাৱে (বাঁওফালে) মণ্ডল কৰি ঘূৰিবলৈ ধৰিলে—অশুভ নিমিত্তৰূপে।
Verse 36
सम्नत्यःपावकज्वालाःशिवाघोराववाशिरे ।।।।अन्तरिक्षात्पपातोल्कावायुश्चपरुषंवनौ ।
ভয়ংকৰ শিৱাবোৰ যেন অগ্নিজ্বালা উগলি দিছে তেনেকৈ হাউলি উঠিল; অন্তৰীক্ষৰ পৰা উল্কা পৰিল, আৰু কঠোৰ বতাহ ব’বলৈ ধৰিলে—অধৰ্মী বাহিনীৰ বিনাশ সূচক অশুভ লক্ষণ।
Verse 37
अन्योन्यमभिसंरब्धाग्रहाश्चनचकाशिरे ।।।।मेघाश्चखरनिर्घोषारथस्योपरिरक्षसः ।ववृषंरुधिरंचास्यसिषिचुश्चपुरस्सरान् ।।।।
একে-আনকক ধাক্কা মাৰিছে যেন, তেনে গ্ৰহবোৰে জ্যোতি হেৰুৱালে; কৰ্কশ গর্জন কৰা মেঘবোৰে ৰাক্ষসৰ ৰথৰ ওপৰত ৰক্তবৃষ্টি কৰি, আগত আগবাঢ়ি যোৱা লোকসকলক ৰক্তে সিঞ্চিত কৰিলে।
Verse 38
अन्योन्यमभिसंरब्धाग्रहाश्चनचकाशिरे ।।6.57.37।।मेघाश्चखरनिर्घोषारथस्योपरिरक्षसः ।ववृषंरुधिरंचास्यसिषिचुश्चपुरस्सरान् ।।6.57.38।।
গ্ৰহসমূহ যেন পৰস্পৰে সংঘৰ্ষত লিপ্ত হৈ ক্ৰুদ্ধ হৈ পৰিল আৰু নিজৰ দীপ্তি হেৰুৱালে; কৰ্কশ গর্জন কৰা মেঘে ৰাক্ষসৰ ৰথৰ ওপৰত ৰক্তবৃষ্টি ঢালি আগশাৰীৰ লোকসকলকো তিতাই দিলে—একেই অশুভ শকুনৰ দৃঢ় পুনৰাবৃত্তি।
Verse 39
केतुर्मूर्धनिगृध्रोऽस्यनिलीनोदक्षिणामुखः ।तुदन्नुभयतःपार्श्वंसमग्रामहरत्प्रभाम् ।।।।
তাৰ পতাকাৰ শিৰোভাগত দাক্ষিণমুখী হৈ এটা গৃধ্ৰ বহিল; দুয়োফালে ঠোঁট মাৰি মাৰি সি যেন তাৰ সমগ্ৰ দীপ্তি হৰণ কৰি ল’লে—আসন্ন পৰাজয়ৰ স্পষ্ট অশুভ শকুন।
Verse 40
सारथेर्भहुशश्चास्यसङ्ग्राममवगाहतः ।प्रतोदोन्यपतद्धस्तात्सूतस्यहयसादिनः ।।।।
যুদ্ধত প্ৰৱেশ কৰোঁতে, ঘোঁৰা সামলাত নিপুণ সাৰথিৰ হাতৰ পৰা প্ৰতোদ বাৰে বাৰে সৰি পৰিল—নিয়ন্ত্ৰণ ক্ষয় হোৱাৰ আন এক অশুভ লক্ষণ।
Verse 41
निर्याणश्रीश्चयाऽस्यासीद्भास्वरावसुदुर्लभाः ।साननाशमुहूर्तेनसमेचस्खलिताहयाः ।।।।
যাত্ৰাৰ সময়ত তাৰ সৈতে থকা দীপ্তিময়, দুষ্প্ৰাপ্য যুদ্ধশ্ৰী মুহূৰ্ততে লুপ্ত হ’ল; আৰু সমতল মাটিতো ঘোঁৰাবোৰ খোঁচ খাই লৰচৰিল—যেন ভাগ্যই নিজেই আঁতৰি গ’ল।
Verse 42
प्रहस्तंत्वभिनिर्यान्तंप्रख्यातबलपौरुषम् ।युधिनानाप्रहरणाकपिसेनाऽभ्यवर्तत ।।।।
কিন্তু প্ৰখ্যাত বল-পৌৰুষসম্পন্ন প্ৰহস্ত যেতিয়া আগবাঢ়ি আহিল, তেতিয়া নানাবিধ অস্ত্ৰশস্ত্ৰে সজ্জিত কপিসেনা যুদ্ধত তাক সন্মুখীন কৰিবলৈ আগুৱাই আহিল।
Verse 43
अथघोषस्सुतुमुलोहरीणांसमजायत ।वृक्षानारुजतांचैवगुर्वीरागृह्णतांशिलाः ।।।।
তেতিয়া বানৰসকলৰ মাজত অতি ভয়ংকৰ ঘোষ উঠিল; তেওঁলোকে গছবোৰ উখলাই ভাঙি পেলাই আৰু যুদ্ধত নিক্ষেপ কৰিবলৈ গধুৰ শিলা ধৰি ল’লে।
Verse 44
नदतांराक्षसानांचवानराणांचगर्जताम् ।उभेप्रमुदितेसैन्येरक्षोगणवनौकसाम् ।।।।वेगितानांसमर्थानामन्योन्यवधकाङ् क्षिणाम् ।परस्परंचाह्वयतांनिनाद्शूयतेमहान् ।।।।
ৰাক্ষসসকলৰ নাদ আৰু বানৰসকলৰ গর্জন উঠাৰ লগে লগে, ৰক্ষোগণ আৰু বনবাসী বানৰসেনা—উভয় সেনাই আনন্দিত, বেগৱান আৰু সমৰ্থ হৈ, পৰস্পৰ বধৰ আকাঙ্ক্ষাৰে একে-আনক আহ্বান কৰি ললকাৰিছিল; সেয়ে এক মহা গম্ভীৰ নিনাদ শুনা গৈছিল।
Verse 45
नदतांराक्षसानांचवानराणांचगर्जताम् ।उभेप्रमुदितेसैन्येरक्षोगणवनौकसाम् ।।6.57.44।।वेगितानांसमर्थानामन्योन्यवधकाङ् क्षिणाम् ।परस्परंचाह्वयतांनिनाद्शूयतेमहान् ।।6.57.45।।
বেগৱান আৰু সমৰ্থ যোদ্ধাসকলৰ মাজত—একে-আনৰ বিনাশ কামনা কৰা—পুনঃপুনঃ পৰস্পৰক আহ্বান কৰি ললকাৰ কৰাত এক মহা নিনাদ উঠি শুনা গৈছিল।
Verse 46
ततःप्रहस्तःकपिराजवाहिनीमभिप्रतस्थेविजयायदुर्मतिः ।विवृद्धवेगंश्चविवेशतांचमूंयथामुमूर्षुश्शलभोविभावसुम् ।।।।
তাৰ পিছত দুৰ্মতিযুক্ত প্ৰহস্ত বিজয়ৰ কামনাৰে কপিৰাজৰ সেনাৰ দিশে আগবাঢ়িল; বাঢ়ি উঠা বেগেৰে সি সেই চমূত প্ৰৱেশ কৰিলে—যেন মৃত্যুমুখী শলভ অগ্নিত ধাৱিত হয়।
Frequently Asked Questions
The sarga stages a governance dilemma: Prahasta states that returning Sītā is the beneficial option, while refusal makes war inevitable; yet he still accepts command out of loyalty, illustrating tension between prudent counsel and compelled martial duty.
Counsel ignored and omens dismissed intensify self-destructive momentum: outward splendor and confidence cannot neutralize adharma-driven resolve, and aggressive certainty may resemble a “moth to flame” when moral and cosmic indicators warn of ruin.
Laṅkā’s fortified posts and the eastern gate are emphasized, alongside wartime ritual culture—fire offerings, honoring brāhmaṇas, consecration of garlands and equipment—framing military mobilization as both civic and sacral activity.