Sarga 11
रावणस्य सभाप्रवेशः (Ravana Enters the Royal Assembly and Summons Counsel)
युद्धकाण्ड
সৰ্গ ১১ত ৰাজসভা আৰু যুদ্ধ-প্ৰস্তুতিৰ সন্ধিক্ষণ দেখুওৱা হৈছে। মৈথিলীৰ প্ৰতি আসক্তি আৰু পাপকর্মৰ সামাজিক পৰিণামত দুর্বল হোৱা ৰাৱণে সময় বেছি পাৰ হৈ যোৱাৰ তাড়না অনুভৱ কৰি যুদ্ধ-বিষয়ে পৰামৰ্শ তৎক্ষণাৎ প্ৰয়োজনীয় বুলি স্থিৰ কৰে। তেওঁ অতি অলংকৃত মহাৰথত আৰোহণ কৰি বাদ্য-নগাড়া আৰু শঙ্খধ্বনিৰ কোলাহলৰ মাজেৰে সভালৈ আগবাঢ়ে। নানা বস্ত্ৰ-ভূষা আৰু অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰধাৰী ৰাক্ষসসকলে তেওঁক সঙ্গ দিয়া আৰু ৰক্ষা কৰে। তাৰ পাছত ৰাজপথৰ শোভা, ছত্ৰ, চামৰ, নমস্কাৰ আৰু স্তুতিৰ আড়ম্বৰ বৰ্ণিত হয়। ৰাৱণ বিশ্বকৰ্মাৰ সদা-দীপ্ত সভাগৃহত প্ৰৱেশ কৰে—সোন-ৰূপাৰ স্তম্ভ, স্ফটিক-সদৃশ অন্তৰ্ভাগ, সুৱৰ্ণ ৰেশমী আৱৰণ আৰু কঠোৰ প্ৰহৰাৰে সজ্জিত। মণি-খচিত সিংহাসনত বহি তেওঁ তৎপৰ দূতসকলক আদেশ দিয়ে যে লংকাৰ চাৰিওফালে থকা ৰাক্ষসসকলক শত্রুৰ বিৰুদ্ধে মহাকাৰ্যৰ বাবে সমবেত কৰা হওক। ৰাজধানী ভৰি উঠে; নেতা-যোদ্ধাসকল ৰথ, ঘোঁৰা, হাতী আৰু পদব্ৰজে আহি বাহন থয় আৰু পৰ্বতগুহাত সিংহ প্ৰৱেশ কৰাৰ দৰে সভাত সোমাই বিধি-নিয়ম মানি নীৰৱে আসন গ্ৰহণ কৰে। মন্ত্রী, বীৰসকল আৰু শেষত বিভীষণ আহে; চন্দন আৰু ধূপৰ সুবাসে সভা ভৰি পৰে, আৰু ৰাৱণ অস্ত্ৰধাৰী বীৰসকলৰ মাজত বসুসকলৰ মাজত ইন্দ্ৰৰ দৰে দীপ্ত হয়—যি ৰাজনৈতিক জ্যোতি আৰু নৈতিক ভঙ্গুৰতাৰ তীব্ৰ বৈপৰীত্য প্ৰকাশ কৰে।
Shlokas
Verse 1
सबभूवकृशोराजामैथिलीकाममोहितः ।असन्मानाच्चसुहृदांपापंपापेनकर्मणा ।।।।
মৈথিলীৰ প্ৰতি কামমোহত মোহিত ৰজা কৃশ হৈ পৰিল; পাপকর্মৰ ফলত পাপী হ’ল, আৰু সুহৃদসকলেও তাক অৱমাননাৰে উপেক্ষা কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 2
अतीतसमयेकालेतस्मिन्वैयुधिरावणः ।अमात्यैश्चसुहृद्भिश्चप्राप्तकालममन्यत ।।।।
যুদ্ধত সময় অতিক্ৰম হোৱাত আৰু সংকট নিকটৱৰ্তী হোৱাত, ৰাৱণে অমাত্য আৰু সুহৃদসকলৰ সৈতে পৰামৰ্শ কৰিবলৈ এই সময়কেই যথোচিত বুলি মানিলে।
Verse 3
सहेमजालविततंमणिविद्रुमभूषितम् ।उपगम्यविनीताश्वमारुरोहमहारथम् ।।।।
তাৰ পাছত ৰাৱণে সুৱৰ্ণজালেৰে বিস্তৃত, মণি আৰু বিদ্ৰুমেৰে ভূষিত, সু-প্ৰশিক্ষিত অশ্বযুক্ত সেই দীপ্তিমান মহাৰথৰ ওচৰলৈ গৈ তাত আৰোহণ কৰিলে।
Verse 4
तमास्थायरथश्रेष्ठंमहामेघसमस्वनम् ।प्रययौरक्षसांश्रेष्ठोदशग्रीवस्सभांप्रति ।।।।
মহামেঘৰ গর্জনৰ দৰে ধ্বনি থকা সেই শ্ৰেষ্ঠ ৰথত আৰূঢ় হৈ, ৰাক্ষসসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ দশগ্ৰীৱ সভালৈ প্ৰস্থান কৰিলে।
Verse 5
असिचर्मधरायोधास्सर्वायुधधरास्ततः ।राक्षसाराक्षसेन्द्रस्यपुरस्तात्सम्प्रतस्थिरे ।।।।
তাৰ পাছত তৰোৱাল আৰু ঢাল ধৰা, সকলো প্ৰকাৰৰ অস্ত্ৰে সজ্জিত ৰাক্ষস যোদ্ধাসকল ৰাক্ষসেন্দ্ৰৰ সন্মুখত অৱস্থান ল’লে।
Verse 6
नानाविकृतवेषाश्चनानाभूषणभूषिताः ।पार्श्वतस्पृष्ठतश्चैनंपरिवार्यययुस्तत:।। ।।
তাৰ পাছত নানাবিধ বিকৃত বেশ ধৰা আৰু বিভিন্ন ভূষণেৰে ভূষিত আনসকলে, তেওঁৰ কাষে-কাষে আৰু পিঠিৰ ফালৰ পৰা তেওঁক ঘেৰি আগবাঢ়িল।
Verse 7
रथैश्चातिरथाश्शीघ्रंमत्तैश्चवरवारणैः ।अनूत्पेतुर्दशग्रीवमाक्रीडद्भिश्चवाजिभिः ।।।।
ৰথত অতিৰথ যোদ্ধাসকল, শ্ৰেষ্ঠ মদোন্মত্ত বৰবাৰণ হাতীৰ ওপৰত আৰূঢ় বীৰসকল, আৰু উচ্ছ্বাসে নাচি উঠা ঘোঁৰাৰ আৰোহীসকল—সকলোৱে শীঘ্ৰে দশগ্ৰীৱ ৰাৱণক অনুসৰণ কৰিলে।
Verse 8
गदापरिघहस्ताश्चशक्तितोमरपाणयः ।परश्वथधराश्चान्येतथाऽन्येशूलपाणयः ।।।।
কিছুমানে গদা আৰু পৰিঘ হাতত ধৰি আছিল; কিছুমানে শক্তি আৰু তোমৰ ভালে ধাৰণ কৰিছিল; আন কিছুমানে পৰশু (যুদ্ধ-কুঠাৰ) ধৰি আছিল; আৰু কিছুমানে শূল (ত্ৰিশূল) হাতত লৈ আছিল।
Verse 9
ततस्तूर्यसहस्राणांसञ्जज्ञेनिस्स्वनोमहान् ।तुमुलश्शङ्खशब्दश्चसभांगच्छतिरावणे ।।।।
তাৰ পাছত ৰাৱণ সভালৈ আগবাঢ়োঁতেই, হাজাৰ হাজাৰ তূৰ্যৰ মহা নিনাদ উঠিল; আৰু শঙ্খধ্বনিও তুমুল হৈ প্ৰতিধ্বনিত হ’ল।
Verse 10
सनेमिघोषेणमहान्सहसाऽभिनिनादयन् ।राजमार्गंश्रियाजुष्टंप्रतिपेदेमहारथः ।।।।
সেই মহাৰথীয়ে ৰথচক্ৰৰ নেমিঘোষেৰে পথখন হঠাতে গুঞ্জাই তুলিলে আৰু শ্ৰীয়ে শোভিত ৰাজমাৰ্গত প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 11
विमलंचातपत्राणांप्रगृहीतमशोभत ।पाण्डुरंराक्षसेन्द्रस्यपूर्णस्ताराधिपोयथा ।।।।
ৰাক্ষসেন্দ্ৰৰ নিৰ্মল শুভ্ৰ ছত্ৰখন ওপৰে ধৰি তোলা অৱস্থাত, তৰাধিপতি পূৰ্ণচন্দ্ৰৰ দৰে দীপ্তিময় হৈ শোভা পাইছিল।
Verse 12
हेममञ्जरिगर्भेचशुद्धस्फटिकविग्रहे ।चामरव्यजनेतस्यरेजतुस्सव्यदक्षिणे ।।।।
তাঁৰ বাঁওফালে আৰু সোঁফালে চামৰ-ব্যজনৰ যোৰা দীপ্তি পেলালে—শুদ্ধ স্ফটিক সদৃশ দণ্ডযুক্ত, আৰু ভিতৰত হেমমঞ্জৰীৰ গৰ্ভ নিহিত যেন সুসজ্জিত।
Verse 13
तेकृताञ्जलयस्सर्वेरथस्थंपृथिवीस्थिताः ।राक्षसाराक्षसश्रेष्ठंशिरोभिस्तंववन्दिरे ।।।।
সকলো ৰাক্ষস কৃতাঞ্জলি হৈ, নিজে ভূমিত থিয় হৈ থাকি, ৰথস্থ ৰাক্ষসশ্ৰেষ্ঠজনক শিৰ নত কৰি বন্দনা কৰিলে।
Verse 14
राक्षसैस्त्सूयमानस्सञ्जयाशीर्भिररिन्दमः ।आससादमहातेजास्सभांविरचितांतदा ।।।।
ৰাক্ষসসকলৰ জয়াশীৰ্বাদসহ স্তুতিত স্তুত শত্রুদমন মহাতেজস্বী ৰাৱণ তেতিয়া সুসজ্জিতভাৱে নিৰ্মিত ৰাজসভালৈ উপস্থিত হ’ল।
Verse 15
सुवर्णरजतास्तीर्णांविशुद्धस्फटिकान्तराम् ।विराजमानोवपुषारुक्मपट्टोत्तरच्छदाम् ।।।।तांपिशाचशतै: षङ्भिरभिगुप्तांसदाप्रभाम् ।प्रविवेशमहातेजास्सुकृतांविश्वकर्मणा ।।।।
সোণ-ৰূপেৰে আচ্ছাদিত, ভিতৰত নিৰ্মল স্ফটিকসদৃশ উজ্জ্বল, ঝলমল সুৱৰ্ণবস্ত্ৰে আৱৃত, সদাপ্ৰভা আৰু ছয়শ পিশাচেৰে সুৰক্ষিত—বিশ্বকৰ্মাই সুসৃষ্টভাৱে নিৰ্মাণ কৰা সেই সভামণ্ডপত মহাতেজস্বী ৰাৱণ দেহকান্তিৰে দীপ্তিমান হৈ প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 16
सुवर्णरजतास्तीर्णांविशुद्धस्फटिकान्तराम् ।विराजमानोवपुषारुक्मपट्टोत्तरच्छदाम् ।।6.11.15।।तांपिशाचशतै: षङ्भिरभिगुप्तांसदाप्रभाम् ।प्रविवेशमहातेजास्सुकृतांविश्वकर्मणा ।।6.11.16।।
সোণ-ৰূপেৰে আচ্ছাদিত, ভিতৰত নিৰ্মল স্ফটিকসদৃশ উজ্জ্বল, ঝলমল সুৱৰ্ণবস্ত্ৰে আৱৃত, সদাপ্ৰভা আৰু ছয়শ পিশাচেৰে সুৰক্ষিত—বিশ্বকৰ্মাই সুসৃষ্টভাৱে নিৰ্মাণ কৰা সেই সভামণ্ডপত মহাতেজস্বী ৰাৱণ দেহকান্তিৰে দীপ্তিমান হৈ প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 17
तस्यांसवैडूर्यमयंप्रियकाजिनसम्वृतम् ।महत्सोपाश्रयंभेजेरावणःपरमासनम् ।।।।
তাত ৰাৱণে বৈডূৰ্য্যমণিৰে জড়িত, প্ৰিয় অজিনেৰে আৱৃত আৰু গাদিযুক্ত মহৎ শ্ৰেষ্ঠ পৰমাসনত আসন গ্ৰহণ কৰিলে।
Verse 18
तत: शशासेश्वरवद्दूतान्लघुपराक्रमान् ।समानयतमेक्षिप्रमिहैतान्राक्षसानिति ।।कृत्यमस्तिमहज्जानेकर्तव्यमितिशत्रुभिः ।।।।
তাৰ পাছত তেওঁ ঈশ্বৰসদৃশ ৰজাৰ দৰে ক্ষিপ্ৰপৰাক্ৰমী দূতসকলক আদেশ দিলে: “এই ৰাক্ষসসকলক তৎক্ষণাৎ ইয়ালৈ মোৰ ওচৰলৈ আন। শত্রুসকলৰ বিৰুদ্ধে কৰিবলগীয়া এক মহৎ কাৰ্য আছে—ই জানি লোৱা।”
Verse 19
राक्षसास्तद्वचश्श्रुत्वालङ्कायांपरिचक्रमुः ।।।।अनुगेहमवस्थायविहारशयनेषुच ।उद्यानेषुचरक्षांसिचोदयन्तोह्यभीतवत् ।।।।
তেওঁৰ আদেশ শুনি ৰাক্ষসসকল লংকাৰ সৰ্বত্ৰ পৰিক্ৰমা কৰিলে—ঘৰে ঘৰে গৈ, বিহাৰস্থানত, শয়নকক্ষত আৰু উদ্যানতো—নিঃশংকভাৱে নিজৰ সহচৰ ৰাক্ষসসকলক জগাই উঠাই উদ্দীপিত কৰি থাকিল।
Verse 20
राक्षसास्तद्वचश्श्रुत्वालङ्कायांपरिचक्रमुः ।।6.11.19।।अनुगेहमवस्थायविहारशयनेषुच ।उद्यानेषुचरक्षांसिचोदयन्तोह्यभीतवत् ।।6.11.20।।
তেওঁৰ আদেশ শুনি ৰাক্ষসসকল লংকাৰ সৰ্বত্ৰ পৰিক্ৰমা কৰিলে—ঘৰে ঘৰে গৈ, বিহাৰস্থানত, শয়নকক্ষত আৰু উদ্যানতো—নিঃশংকভাৱে নিজৰ সহচৰ ৰাক্ষসসকলক জগাই উঠাই উদ্দীপিত কৰি থাকিল।
Verse 21
तेरथान् रुचिरानेकेदृप्तानेकेपृथग्घयान् ।नागानेकेऽधिरुरुहुर्जग्मुश्चैकेपदातयः ।।।।
তেওঁলোকৰ মাজত কিছুমানে মনোৰম ৰথত উঠিল; কিছুমানে গৰ্বিত অশ্বত আৰোহণ কৰিলে; কিছুমানে নাগ অৰ্থাৎ হাতীত উঠিল; আৰু কিছুমানে পদাতিক ৰূপে আগবাঢ়িল।
Verse 22
सापुरीपरमाकीर्णारथकुञ्जरवाजिभिः ।सम्पतद्भिर्विरुरुचेगरुत्मद्भिरिवाम्बरम् ।।।।
ৰথ, কুঞ্জৰ (হাতী) আৰু বাজিক (ঘোড়া)ৰ ভিৰে সেই পুৰী পৰমভাৱে পৰিপূৰ্ণ হ’ল; দৌৰি ফুৰা বাহনৰ সমূহেৰে ই পাখিধাৰী পক্ষীৰে ভৰা আকাশৰ দৰে উজ্জ্বল হৈ উঠিল।
Verse 23
तेवाहनाव्यवस्थाप्ययानानिविविधानिच ।सभांपद्भिःप्रविविशुस्सिंहागिरिगुहामिव ।।।।
প্ৰৱেশদ্বাৰত নানাবিধ যানসমূহ যথাবিধি সজাই থৈ, তেওঁলোকে পদব্ৰজে সভাগৃহত প্ৰৱেশ কৰিলে—যেন সিংহে পৰ্বতৰ গুহাত প্ৰৱেশ কৰে তেনেদৰে।
Verse 24
राज्ञःपादौगृहीत्वातुराज्ञातेप्रतिपूजिताः ।पीठेष्वन्येबृसीष्वन्येभूमौकेचिदुपाविशन् ।।।।
ৰাজাৰ চৰণ ধৰি প্ৰণাম কৰি, ৰজাই তেওঁলোকক যথোচিত সন্মান দিলে; তাৰ পাছত তেওঁলোকে আসন গ্ৰহণ কৰিলে—কিছুমানে পীঠত, কিছুমানে ব্ৰুসীত, আৰু কিছুমানে ভূমিত বহিল।
Verse 25
तेसमेत्यसभायांवैराक्षसाराजशासनात् ।यथार्हमुपतस्थुस्तेरावणंराक्षसाधिपम् ।।।।
ৰাজাৰ আদেশ অনুসৰি সেই ৰাক্ষসসকল সভাত সমবেত হৈ, যথাৰ্হ মৰ্যাদা অনুসাৰে স্থান গ্ৰহণ কৰি, ৰাক্ষসাধিপতি ৰাৱণৰ সন্মুখত উপস্থিতে থাকি সেৱা কৰিলে।
Verse 27
मन्त्रिणश्चयथामुख्यानिश्चयार्थेषुपण्डिताः ।अमात्याश्चगुणोपेतास्सर्वज्ञाबुद्धिदर्शनाः ।।6.11.26।।समीयुस्तत्रशतशशूराश्चबहवस्तदा ।सभायांहेमवर्णायांसर्वार्थस्यसुखायवै ।।6.11.27।।
ৰাজাৰ আদেশ অনুসৰি সেই ৰাক্ষসসকল সভাত সমবেত হৈ, যথাৰ্হ মৰ্যাদা অনুসাৰে স্থান গ্ৰহণ কৰি, ৰাক্ষসাধিপতি ৰাৱণৰ সন্মুখত উপস্থিতে থাকি সেৱা কৰিলে।
Verse 28
ततोमहात्माविपुलंसुयुग्यंरथम्वरंहेमविचित्रिताङ्गम् ।शुभंसमास्थायययौयशस्वीविभीषणस्संसदमग्रजस्य ।।।।
তাৰ পাছত মহাত্মা যশস্বী বিভীষণে শুভ, বিপুল, সুয়ুগ্য আৰু হেমে বিচিত্ৰিত অঙ্গযুক্ত শ্ৰেষ্ঠ ৰথত আৰোহণ কৰি, নিজৰ অগ্ৰজ ভ্ৰাতাৰ সংসদলৈ গমন কৰিলে।
Verse 29
सपूर्वजायावरजश्शशंसनामाथपश्चाश्चरणौववन्दे ।शुकःप्रहस्तश्चतथैवतेभ्योददौयथार्हंपृथगासनानि ।।।।
কনিষ্ঠ ভ্ৰাতৃয়ে প্ৰথমে নিজৰ নাম ঘোষণা কৰিলে, তাৰ পাছত জ্যেষ্ঠ ভ্ৰাতৃৰ চৰণত বন্দনা জনালে। শুক আৰু প্ৰহস্তেও তেনেদৰে, যথোচিত মৰ্যাদা অনুসাৰে, তেওঁলোকক পৃথক পৃথক আসন দিলে।
Verse 30
सुवर्णनानामणिभूषणानांसुवाससांसंसदिराक्षसानाम् ।तेषांपरार्घ्यागुरुचन्दनानांस्रजाश्चगन्धाःप्रववुस्समन्तात् ।।।।
সেই সভাত ৰাক্ষসসকল নানাবিধ সোণ আৰু মণিৰ ভূষণেৰে অলংকৃত আৰু সু-বস্ত্ৰধাৰী আছিল; তেওঁলোকৰ পৰমমূল্য অগৰু আৰু গুৰুচন্দনৰ সুগন্ধ, লগতে মালাৰ সুবাস, চাৰিওফালে বিয়পি পৰিল।
Verse 31
नचुक्रुशुर्नानृतमाहकश्चित्सभापदोनापिजजल्पुरुच्चैः ।संसिद्धार्थास्सर्वएवोग्रवीर्याभर्तुस्सर्वेददृशुश्चाननंते ।।।।
সভাসদসকলে কোনো চিঞৰ-বাখৰ নকৰিলে; কোনোবাই অসত্য কোৱা নাছিল; আৰু উচ্চস্বৰে কথাও নক’লে। সকলোৱে কাৰ্যসিদ্ধ, উগ্ৰবীৰ্য; আৰু সকলোৱে নিজৰ ভৰ্তৃ-স্বামীৰ মুখমণ্ডলত দৃষ্টি স্থিৰ কৰিলে।
Verse 32
सरावणश्शस्त्रभृतांमनस्विनांमहाबलानांसमितौमनस्वी ।तस्यांसभायांप्रभयाचकाशेमध्येवसूनामिववज्रहस्तेः ।।।।
অতিবলৱান, মনস্বী শস্ত্ৰধাৰী যোদ্ধাসকলৰ মাজত সেই বীৰ ৰাৱণ সেই সভাত তেজেৰে দীপ্তিমান হৈ উঠিল—যেনেকৈ যুদ্ধত বসুসকলৰ মাজত বজ্ৰহস্ত ইন্দ্ৰ উজ্জ্বল হয়।
Frequently Asked Questions
The sarga presents a leadership inflection point: Rāvaṇa, morally compromised by passion and prior sinful conduct, nevertheless initiates formal war-counsel and mobilization—highlighting the tension between outward sovereignty (pageantry, protocol) and inner ethical deterioration.
Power and splendor cannot substitute for dharmic legitimacy: the text juxtaposes Rāvaṇa’s radiant court and disciplined retinue with the statement that sinful action and desire weaken the ruler, implying that governance requires self-mastery and truthful counsel.
Key landmarks include Laṅkā’s royal road and the Viśvakarmā-constructed sabhā. Culturally, the chapter documents court etiquette—salutations, hierarchical seating, silence in assembly, royal insignia (canopy, cāmara), and the logistics of mustering forces across the city.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.