Sarga 113
रावणवधदर्शनम् — Lament of the Rākṣasa Women upon Seeing Rāvaṇa Slain
युद्धकाण्ड
এই সৰ্গত ৰাৱণ-বধৰ তৎক্ষণাৎ পাছৰ নগৰ-গৃহস্থালীৰ পৰিণতি চিত্ৰিত হৈছে। শোকাকুল ৰাক্ষসী নাৰীসকল অন্তঃপুৰৰ পৰা দৌৰি আহি ৰক্ত-কৰ্দমে লেপা ৰণভূমিত প্ৰৱেশ কৰে আৰু কটা ধড়, পতিত দেহৰ মাজত স্বামী-স্বজনক বিচাৰে। তেতিয়া তেওঁলোকে ক’লা পৰ্বতৰ ঢিপৰ দৰে বিশাল ৰাৱণৰ নিথৰ দেহ দেখা পায় আৰু তাৰ অঙ্গ-প্ৰত্যঙ্গত লুটাই পৰে—কোনোৱে আলিঙ্গন কৰে, কোনোৱে পদযুগল বা গলত আঁকোৱালি ধৰে, কোনোৱে মাটিত গড়াগড়ি খায়, কোনোৱে মূৰ্ছা যায়; অশ্ৰুধাৰাই পদ্মত শিশিৰ পৰাৰ দৰে তাৰ মুখমণ্ডল সিক্ত কৰে। তেওঁলোকৰ বিলাপ চিন্তন-উপদেশময় হৈ উঠে। যিজন ৰাৱণক আগতে ইন্দ্ৰ, যম, গন্ধৰ্ব, ঋষি আৰু সুৰসকলেও ভয় কৰিছিল, সেইজন আজি এক মৰ্ত্য বীৰৰ হাতে নিহত হৈ অসহায়। তেওঁলোকে কাৰণো স্পষ্ট কৰে—হিতৈষী উপদেশ (বিশেষকৈ বিভীষণৰ) অমান্য কৰা, সীতাৰ অপহৰণ আৰু বন্দিত্ব, আৰু তাৰ ফলত ৰাক্ষস সমাজৰ ‘মূলহৰণ’ বা মূল-নাশ। লগতে দैৱৰ অপ্রতিহত গতিৰ কথা ক’য় যে ধন, ইচ্ছা, পৰাক্ৰম বা ৰাজাজ্ঞাইও তাক উলটাই দিব নোৱাৰে। শেষত ক্ৰৌঞ্চ/কুৰৰী পখীৰ দৰে কৰুণ আৰ্তনাদেৰে সৰ্গ সমাপ্ত হয়, যুদ্ধেৰে ভৰা কাণ্ডত শোকগীতৰ গম্ভীৰ ছন্দ অক্ষুণ্ণ থাকে।
Shlokas
Verse 1
रावणंनिहतंदृष्टवाराघवेणमहात्मना ।अन्तःपुराद्विनिष्पेतूराक्षस्यश्शोककर्शिताः ।।।।
মহাত্মা ৰাঘৱৰ দ্বাৰা ৰাৱণ নিহত হোৱা দেখি, শোকত ক্ষয়প্ৰাপ্ত ৰাক্ষসী নাৰীসকল অন্তঃপুৰৰ পৰা দৌৰি বাহিৰলৈ ওলাই আহিল।
Verse 2
वार्यमाणास्सुबहुशोवेष्टन्त्यःक्षितिपांसुषु ।विमुक्तकेश्यश्शोकार्तागावोवत्सहतायथा ।।।।
বাৰে বাৰে বাধা দিয়া সত্ত্বেও, বহু স্ত্ৰী মাটিৰ ধূলিত লুটিয়াই পৰিল; চুলি মেলি, শোকত ব্যাকুল—যেন বাছুৰ হেৰালে গাইবোৰে বিলাপ কৰে তেনেদৰে।
Verse 3
उत्तरेणविनिष्क्रम्यद्वारेणसहराक्षसैः ।प्रविश्यायोधनंघोरंविचिन्वन्त्वोहतंपतिम् ।।।।आर्यपुत्रेतिवादिन्योहानाथेति च सर्वशः ।परिपेतुःकबन्धाङ्कांमहींशोणितकर्दमाम् ।।।।
উত্তৰ দুৱাৰেৰে ৰাক্ষসসকলৰ সৈতে ওলাই, সেই নাৰীসকলে ভয়ংকৰ যুদ্ধভূমিত প্ৰৱেশ কৰি নিহত স্বামীসকলক বিচাৰিলে। সৰ্বত্ৰ “আৰ্যপুত্ৰ!” আৰু “হা নাথ, মই অনাথ!” বুলি কান্দি, ধড়েৰে ভৰা আৰু ৰক্ত-কাদাৰে লিপ্ত ভূমিত তেওঁলোকে ঘূৰি ফুৰিলে।
Verse 4
उत्तरेणविनिष्क्रम्यद्वारेणसहराक्षसैः ।प्रविश्यायोधनंघोरंविचिन्वन्त्वोहतंपतिम् ।।6.113.3।।आर्यपुत्रेतिवादिन्योहानाथेति च सर्वशः ।परिपेतुःकबन्धाङ्कांमहींशोणितकर्दमाम् ।।6.113.4।।
উত্তৰ দুৱাৰেৰে ৰাক্ষসসকলৰ সৈতে ওলাই, তেওঁলোকে ভয়ংকৰ যুদ্ধভূমিত প্ৰৱেশ কৰি নিহত স্বামীসকলক বিচাৰিলে; “আৰ্যপুত্ৰ!” আৰু “হায় নাথ!” বুলি কান্দি, মূৰবিহীন ধড়েৰে ভৰা আৰু ঘন ৰক্ত-কাদাৰে ভিজা ভূমিত সৰ্বত্ৰ ঘূৰি ফুৰিলে।
Verse 5
ताबाष्पपरिपूर्णाक्ष्योभर्तृशोकपराजिताः ।करेण्वइवनर्द्नत्योविनेदुर्हतयूथपाः ।।।।
তেওঁলোকৰ চকু অশ্ৰুৰে ভৰি উঠিছিল; স্বামীশোকত পৰাভূত হৈ, যূথপতি নিহত হোৱা হাতিনীসকলৰ দৰে গর্জন কৰি তেওঁলোকে কৰুণ চিঞৰ তুলিলে।
Verse 6
ददृशुस्तामहाकायंमहावीर्यंमहाद्युतिम् ।रावणंनिहतम्भूमौनीलाञ्जनचयोपमम् ।।।।
তেওঁলোকে মহাকায়, মহাবীৰ্য আৰু মহাদ্যুতিমান ৰাৱণক ভূমিত নিহত হৈ পৰি থকা দেখিলে—নীলাঞ্জনৰ ঢিপৰ দৰে, ক’লা পৰ্বত-পিণ্ড সদৃশ।
Verse 7
ताःपतिंसहसादृष्टवाशयानंरणपांसुषु ।निपेतुस्तस्यगात्रेषुछिन्नावनलताइव ।।।।
ৰণৰ ধূলিত পতিক শুই থকা দেখি তেওঁলোকে হঠাতে তেওঁৰ অঙ্গ-প্ৰত্যঙ্গৰ ওপৰত ঢলি পৰিল—কাটি পেলোৱা উদ্যানলতা যেন ভাঙি পৰে তেনেকৈ।
Verse 8
बहुमानात्परिष्वज्यकाचिदेवंरुरोद ह ।चरणौकाचिदालम्ब्यकाचित्कण्ठेऽवलम्ब्य च ।।।।
গভীৰ মান-সম্মানত কিছুমানে তেওঁক আলিঙ্গন কৰি উচ্চস্বৰে কান্দিলে; কিছুমানে তেওঁৰ চৰণ ধৰি কান্দিলে, আৰু কিছুমানে কণ্ঠত আঁকোৱালি ধৰি কান্দিলে।
Verse 9
उत्क्षिप्य च भुजौकाचिद्भूमौसुपरिवर्तते ।हतस्यवदनंदृष्टवाकाचिन्मोहमुपागमत् ।।।।
কিছুমানে বাহু উচলাই ভূমিত পৰি লুটিয়াই থাকিল; হতৰ মুখ দেখি কিছুমান মোহ-মূৰ্ছাত আচ্ছন্ন হ’ল।
Verse 10
काचिदङ्केशिरःकृत्वारुरोदमुखमीक्षती ।स्नापयन्तीमुखंबाष्पैस्तुषारैरिवपङ्कजम् ।।।।
এগৰাকী নাৰীয়ে তেওঁৰ শিৰ নিজৰ অঙ্কত থৈ, মুখলৈ চাই কান্দিলে; অশ্ৰুৰে তেওঁৰ মুখ স্নান কৰাইছিল—যেন তুষাৰবিন্দুৱে পদ্মক ভিজাই তোলে।
Verse 11
एवमार्ताःपतिंदृष्टवारावणंनिहतंभुवि ।चुक्रुशुर्भहुधाशोकाद्भूयस्ताःपर्यदेवयन् ।।।।
এইদৰে আৰ্ত হৈ, ভূমিত স্বামী ৰাৱণক নিহিত দেখিয়া, তেওঁলোকে শোকত নানাভাৱে ক্ৰন্দন কৰিলে; পুনঃপুনঃ বিলাপ কৰিলে।
Verse 12
येनमित्रासितःशक्रोयेनवित्रासितोयमः ।येनवैश्रवणोराजापुष्पकेणवियोजितः ।।।।गन्धर्वाणामृषीणां च सुराणां च महात्मनाम् ।भयंयेनरणेदत्तंसोऽयंशेतेरणेहतः ।।।।
যাৰ পৰা শক্ৰ ইন্দ্ৰও কঁপিছিল, যাৰ পৰা যমো ভীত হৈছিল; যিয়ে বৈশ্ৰৱণ ৰজাক পুষ্পক বিমানেৰে বিয়োগ কৰাইছিল; যিয়ে গন্ধৰ্ব, ঋষি আৰু মহাত্মা দেৱসকলৰ মনত ৰণত ভয় সঞ্চাৰ কৰিছিল—সেইজনেই এতিয়া ৰণভূমিত নিহিত হৈ শুই আছে।
Verse 13
येनमित्रासितःशक्रोयेनवित्रासितोयमः ।येनवैश्रवणोराजापुष्पकेणवियोजितः ।।6.113.12।।गन्धर्वाणामृषीणां च सुराणां च महात्मनाम् ।भयंयेनरणेदत्तंसोऽयंशेतेरणेहतः ।।6.113.13।।
যিয়ে গন্ধৰ্ব, ঋষি আৰু মহাত্মা দেৱসকলৰ মাজত ৰণত ভয় বিস্তাৰ কৰিছিল—সেইজনেই এতিয়া ইয়াত ৰণভূমিত নিহিত হৈ পৰি আছে।
Verse 14
असुरेभ्यःसुरेभ्योवापन्नगेभ्योऽपिवातथा ।भयंयो न विजानातितस्येदंमानुषाद् भयम् ।।।।
অসুৰৰ পৰা হওক বা দেৱৰ পৰা, অথবা নাগবংশৰ পৰাও—যিয়ে কেতিয়াও ভয় নাজানিছিল, সেয়াই এতিয়া এজন মানৱৰ পৰা ভয় পালে।
Verse 15
अवध्योदेवतानांयस्तथादानवराक्षसाम् ।हतःसोऽयंरणेशेतेमानुषेणपदातिना ।।।।
যিজন দেৱতাসকলৰ বাবেও অৱধ্য আছিল, তদুপৰি দানৱ-ৰাক্ষসকলৰ বাবেও অজেয় আছিল—সেইজনেই এতিয়া ৰণভূমিত পদাতিক মানৱ যোদ্ধাৰ হাতে নিহিত হৈ পৰি আছে।
Verse 16
यो न शक्यस्सुरैर्हन्तुं न यक्षैर्नासुरैस्तथा ।सोऽयंकश्चिदिवासत्त्वोमृत्युंमर्त्येनलम्भितः ।।।।
যাক দেৱতা, যক্ষ বা অসুৰেও বধ কৰিব নোৱাৰিলে—সেই মহাবলী আজি এজন মৰ্ত্য মানুহৰ হাততে মৃত্যুক প্ৰাপ্ত হৈ, শক্তিহীন যেন পৰি আছে।
Verse 17
एवंवदन्त्योरुरुदुस्तस्यतादुःखिताःस्त्रियः ।भूयएव च दुःखार्ताविलेपुश्चपुनःपुनः ।।।।
এইদৰে কৈ, দুখত ব্যাকুল সেই স্ত্ৰীসকলে তেওঁৰ বাবে উচ্চস্বৰে কান্দিলে; শোকত পীড়িত হৈ তেওঁলোকে পুনঃ পুনঃ বিলাপ কৰিলে।
Verse 18
अशृण्वतातुसुहृदांसततंहितवादिनाम् ।मरणायहृतासीताराक्षसाश्चनिपातिताः ।।।।एतास्सममिदानींतेवयमात्मा च पातितः ।
সদায় হিতবচন কোৱা সুহৃদসকলৰ কথা নুশুনি, তুমি মৃত্যুৰ বাবেই সীতাক অপহৰণ কৰিলা; ৰাক্ষসসকলো নিপাতিত হ’ল। এতিয়া তুমি, আমি সকলোৱে, আৰু তোমাৰ নিজৰ আত্মাও—সকলো একেলগে পতিত হ’লোঁ।
Verse 19
ब्रुवाणोऽपिहितंवाक्यमिष्टोभ्राताविभीषणः ।।।।धृष्टंपरुषितोमोहत्त्वयात्मवथकाङ्क्षिणा ।
হিতৰ কথা কোৱা প্ৰিয় ভ্ৰাতা বিভীষণকো, মোহত অন্ধ হৈ নিজৰ বিনাশ কামনা কৰা তুমি ধৃষ্টতাৰে কঠোৰ আৰু অপমানজনক উত্তৰ দিলা।
Verse 20
दिनिर्यातितातेस्वासतीतारामायमैथिली ।।।।ननस्स्याद्व्यसनंघोरमिदंमूलहरंमहत् ।
যদি তুমি ৰামৰ নিজ পত্নী মৈথিলী সীতাক ৰামৰ ওচৰলৈ উভতাই পঠাই দিছিলা, তেন্তে আমাক মূলসহ উখলোৱা এই ভয়ংকৰ মহাবিপদ আমাৰ ওপৰত নপৰিলেহেঁতেন।
Verse 21
वृत्तकामोभवेद्भ्रातारामोमित्रकुलंभवेत् ।।।।वयंचाध्विवाःसर्वाःसकमा न च शत्रवः ।
ভ্ৰাতা ৰামৰ উদ্দেশ্য পূৰ্ণ হ’লেহেঁতেন; ৰাম আমাৰ কুলৰ মিত্ৰ হৈ পৰিলেহেঁতেন। আমি সকলোৱে বিধৱা নহ’লেহেঁতেন, আৰু শত্রুবোৰৰ কামনাও সফল নহ’লেহেঁতেন।
Verse 22
त्वयापुनर्नृशंशंसेनसीतांसंरुन्धताबलात् ।।।।राक्षसावयमात्मा च त्रयंतुल्यंनिपातितम् ।
তুমি নিৰ্দয় হৈ বলপূৰ্বক সীতাক বন্দী কৰি ৰাখিছিলা; সেই কাৰণে ৰাক্ষসসকল, আমি নিজে, আৰু তুমিও—এই তিনিও সমানভাৱে পতিত হৈ বিনাশলৈ গ’লোঁ।
Verse 23
न कामकारःकामंवातवराक्षसपुङ्गव ।दैवंचेष्टयतेसर्वंहतंदैवेनहन्यते ।।।।
হে ৰাক্ষসপুঙ্গৱ, ন স্বেচ্ছাচাৰ চলে, ন কেৱল কামনা; সকলো দেৱ-নিয়তি চলায়। যাক দেৱে আঘাত কৰিছে, তাক দেৱেই সংহাৰ কৰে।
Verse 24
वानराणांविनाशोऽयंराक्षसानां च तेरणे ।तवचैवमहाबाहो दैवयोगादुपागतः ।।।।
হে মহাবাহু, এই যুদ্ধত বানৰসকলৰ, ৰাক্ষসসকলৰ আৰু তোমাৰো বিনাশ দেৱ-যোগে—ভাগ্যৰ সংযোগে—উপস্থিত হৈছে।
Verse 25
नैवार्थेन न कामेनविक्रमेण न चाज्ञया ।शक्यादैवगतिर्लोकेनिवर्तयितुमुद्यता ।।।।
এই জগতত দেৱগতি এবাৰ চলি উঠিলে তাক উলটাই আনিব নোৱাৰি—ধনেৰে নহয়, কামনাৰে নহয়, পৰাক্ৰমেৰে নহয়, ৰজাৰ আজ্ঞাৰেো নহয়।
Verse 26
विलेपुरेवंदीनास्ताराक्षसाधिपयोषितः ।कुरर्यइवदुःखार्ताबाष्पपर्याकुलेक्षणाः ।।।।
এইদৰে ৰাক্ষসাধিপতিৰ পত্নীসকল দীন হৈ বিলাপ কৰিলে; দুখত ব্যাকুল, অশ্ৰুৰে আৱৰি কঁপা চকুৰে, কুৰৰী পক্ষীৰ দৰে কৰুণ ৰোদন তুলিলে।
Frequently Asked Questions
The sarga foregrounds the ethical breach of forcibly detaining Sītā and rejecting well-intentioned counsel; the women interpret these actions as the decisive pivot that brings collective ruin, framing personal desire (kāma) against governance ethics and restraint.
Power is impermanent and morally accountable: one who inspired fear in gods can still fall when adharma matures into consequence; additionally, daiva-gati is portrayed as a course that cannot be halted by wealth, will, prowess, or command, urging humility and heedfulness to good counsel.
The antaḥpura (inner apartments) and the uttara-dvāra (northern gate) anchor the movement from palace to battlefield, while the raṇa/āyodhana landscape—blood and mud, severed bodies—functions as a cultural tableau of wartime lamentation; Puṣpaka vimāna is cited as a significant royal object tied to Rāvaṇa’s prior dominance.